Osy qyzyq dástúr týraly izdenip kórdik. Sóıtsek, munyń túp-tamyry XVII ǵasyrdan bastaý alady eken. Sol kezeńnen beri qalyptasqan rásim búginge deıin saqtalyp, bilim alýshylardyń atalǵan eldiń joǵary oqý ornyn aıaqtaý sátindegi ózindik ereksheliginiń birine aınalypty. Saltanat barysynda túlekter arnaıy kıim kıip, sherý jasap, resmı jıynǵa qatysady.
Qalpaq pen qylyshtyń árqaısysynyń ózindik rámizdik máni bar. Qara tústi qalpaq akademııalyq erkindikti, derbestik pen ǵylymı oıdyń táýelsizdigin bildiredi. Bul árbir túlekke jeke tapsyryspen daıyndalady jáne keıbir salalarǵa qaraı túsi azdap ózgerýi múmkin: mysaly, medısına salasynyń doktorlary jasyl tústi, al beıneleý óneri doktorlary qoıý kók tústi qalpaq kıedi.
Al rámizdik qylysh – ǵylym men aqıqatqa adaldyqtyń belgisi. Ol áskerı qarý emes, kerisinshe, ıntellektýaldyq batyldyqtyń rámizi retinde qarastyrylady. Qylysh ǵalymnyń jalǵandyqpen kúresip, shyndyqty qorǵaý mindetin beıneleıdi. Kóp jaǵdaıda qylyshtyń júzine Fınlıandııanyń ulttyq emblemasy oıylyp jazylady. Ár jyly bitirýshi túlekterdiń saltanatty keshi qarsańynda arnaıy «qylysh qaıraý» dástúri ótedi eken. Bul rásimde jańa ǵylym doktorlary qylyshtaryn sımvolıkalyq túrde qaırap, jańa ǵylymı jolǵa daıyn ekenin bildiredi. Endi bir sát oılanyp, ǵylymǵa kelý men oǵan qyzmet etý jańaǵy qylyshtyń júzindegi jumys ekenin kóz aldyńyzǵa elestetińiz.
Sonymen qatar rámizdik qylysh aqıqat, ádilet jáne izgilik uǵymdaryn qorǵaýdy bildiredi. Ony kezinde belgili sýretshi Akselı Gallen-Kallela jobalaǵan. Doktorlyq dıssertasııa-syn qorǵaǵan ǵalymdarǵa tapsyrylatyn qylysh ádette qynmen, altyn tústi ustaǵyshpen, baýmen jáne saqtaý qaptamasymen birge beriledi. Onyń ústinde ýnıversıtettiń emblemasy beınelenedi, kóp jaǵdaıda ıesiniń aty-jóni men doktor dárejesin alǵan kúni oıylyp jazylady. Bul jeke tulǵanyń ǵylymı jetistigin aıqyndaıtyn erekshe belgi sanalady.
Qylyshtardyń ólshemi bitirýshi túlektiń boıyna qaraı tańdalady: máselen boıy 175 sm-den alasa adamdar úshin shamamen 71 sm, al 175 sm-den joǵary adamdar úshin 81 sm qylysh usynylady. Keıbir nusqalarda uzyndyǵy 85 sm nemese 95 sm bolatyn túrleri de kezdesedi. Qylyshqa tapsyrys bergennen keıin ony daıyndaý men jetkizý ádette eki aptaǵa jýyq ýaqyt alady.
Bul qylysh – resmı túrde qoldanylatyn saltanatty buıym, sondyqtan ol ótkir áskerı qarý emes, tek rásimdik jáne sándik maqsatta paıdalanylady. Osyndaı rámizdik qylysh alǵash ret sonaý 1840 jyly, sol kezdegi Aleksandr atyndaǵy Helsınkı ýnıversıtetiniń 200 jyldyq mereıtoıymen baılanysty qoldanylǵan.
Tarıhı turǵydan alǵanda, bul dástúr XIX ǵasyrda resmı túrde qalyptasqan. Qylysh bastapqyda qoǵamdaǵy mártebeni bildiretin belgi retinde paıdalanylsa, al keıin akademııalyq maǵynaǵa ıe boldy.
Osylaısha, Fınlıandııadaǵy doktor dárejesin alý tek ǵylymı qorǵaý rásimimen shektelmeı, tereń maǵynasy bar mádenı-akademııalyq tájirıbege aınalǵan. Biz nazar aýdaryp otyrǵan qalpaq pen qylysh – bilim, erkin oı jáne aqıqatty qorǵaý jaýapkershiliginiń kórinisi bola bermek.
