Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jańa Konstıtýsııa qabyldaý arqyly Qazaqstan jańa dáýirge qadam basty. Konstıtýsııany qabyldaý kezinde júrgizilgen referendým egemendi elimizdiń derbestigi men saıası turaqtylyǵyn sıpattaǵan birden-bir tarıhı, áleýmettik mańyzy zor qujatqa aınaldy.
Majar jazýshysy Stanıslav Ejı Lestiń «Memleket Konstıtýsııasy azamattyń Konstıtýsııasyn buzbaıtyndaı bolýǵa tıis» degen sózi bar. Halyq tańdaýynyń erkindigi men qoǵamda demokratııa tetikteriniń qalyptasyp kele jatqanyn kórsetken bıylǵy referendýmnyń kózdegeni de osy edi. Túptep kelgende, saıası naýqanda belsendilik tanytqan árbir el azamatynyń ortaq tilegi bul. Ol – zańnyń ústemdigi men oryndalýy. El erteńine beıjaı qaramaıtyn adam árbir saıası ózgeristen kóp úmit kúteri anyq. Al bul turǵydan kelgende Konstıtýsııa tynyshtyq pen beıbitshilikke negiz bolýymen qundy. Jańa, táýelsiz memleketimizdiń quqyqtyq negizin qalaǵan Ata Zań azamattarymyzdyń teńdigi men bostandyǵyna kepildik berýimen, elimizde tynyshtyq pen beıbitshiliktiń saqtalýyna negiz bolýymen baǵaly. Sol sebepti de Konstıtýsııa kúni halqymyz úshin qasterli de ulyq mereke bolyp sanalady.
О́tken referendým – elimizdi demokratııalandyrý jolynda jasalǵan mańyzdy qadamnyń biri. Ártúrli bılik ınstıtýttary arasynda tepe-teńdik ornatý arqyly memlekettik basqarýdyń jańa paradıgmasyn quryp, bılik pen qoǵam arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa jol ashtyq. Halyqaralyq talaptarǵa saı, adam quqyǵy máselesi de nazardan tys qalǵan joq, áleýmettiń áleýetin arttyrý úshin naqty sheshimder qabyldandy. Mundaı saıası naýqan eldegi saıası básekelestikti arttyryp, halyqtyń bılikke senimin arttyrýǵa sep bolary da sózsiz. Halyq kútken Konstıtýsııa osyndaı. Qoǵamdy zańsyzdyqtan aryltyp, Ádiletti Qazaqstannyń negizin qalaıtyn Negizgi Zań. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerden qazaqstandyqtar osyndaı oń betburys kútedi.
Táýelsiz Qazaqstannyń tuǵyryn aıshyqtaǵan, keleshegine jol ashqan eldiń eń basty qujaty jalpyhalyqtyq referendýmnan keıin bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń, barlyq memlekettik ınstıtýttar qyzmetiniń meılinshe tıimdi modelin qalyptastyryp, halyq pen bılikti odan ári jaqyndata tústi. Ishki jáne syrtqy syn-qaterler kúsheıgen sátte referendým ótkizip, qymbatshylyq alqymnan alǵan, álemdik ekonomıka álsiregen tusta eldiń ál-aýqatyn jaqsartý árıne, ońaı sharýa emes. Deı turǵanmen, erteńgi kúnnen, jarqyn bolashaqtan úmit úzbegen halyqpyz. Konstıtýsııany turaqtylyq pen órkendeýdiń senimdi irgetasy, árbir azamattyń quqyǵy men erkindiginiń kepili dep qabyldaıtyn halyq jańarǵan Ata Zańdy memleketti odan ári damytyp, demokratııa qaǵıdattaryn jetildirýge jol ashady dep senedi.
Zań ǵylymynda «konstıtýsıonalızm rejimi» degen termın bar. Oksford sózdiginde bul ataýdy «Negizgi qujat týraly qoǵamda qalyptasqan jaǵymdy kóńil kúı» dep túsindiredi. Quqyqtyq mádenıet turǵysynan keler bolsaq, kez kelgen halyq Konstıtýsııaǵa bas uryp emes, senip qurmetteý mańyzdy degendi ańǵartady. Iаǵnı zań ústemdigi qalyptasqan elde emin-erkin ómir súrý degen sóz. Al halyq pen bılik arasyndaǵy qarym-qatynasta ózgeristerdiń qajet ekenin el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdasymen-aq túsindirip berdi. Bul – halyqtyń bılikke senimin kúsheıtýde birinshi qatarda turǵan másele. Demek bıliktiń qaınar kózi – buqara halyq pen sol halyqtyń ókili – bılik tegisteı Konstıtýsııada bekitilgen qundylyqtar men prınsıpterge shynaıy senip, qurmetteýge tıis. Tek sonda ǵana eldigimizdi saqtap, birligimizdi ustap qala alamyz.
Jalpy, elimiz konstıtýsııalyq reformaǵa teginnen tegin barǵan joq. Bul qazirgi almaǵaıyp shaqta – ýshyǵyp turǵan geosaıası jaǵdaı, qaqtyǵystar oshaǵynyń azaımaýy, álemdegi saıası-ekonomıkalyq turaqsyzdyq, aıylyn áli de jııa qoımaǵan indet – osynyń barlyǵy búkil el taǵdyryna, memlekettilik tarıhyna degen jaýapkershilik pen zamana artar aýyrtpalyqty bıliktiń barlyq tarmaǵy teń arqalaýy úshin qajet. Azattyǵymyzdyń aıshyqty aıǵaǵyna aınalǵan Ata Zań – táýelsizdiktiń teńdessiz tartýy ekenin eskersek, referendýmda halyqtyń ózi daýys berip qabyldaǵan ózgerister arqyly Konstıtýsııamyz órkenıetti memlekettiń barlyǵyna tán demokratııalyq qaǵıdalarmen qamtyldy dep aıta alamyz. Bizdiń de bolashaqqa degen senimimiz ben ulttyq modernızasııaǵa degen umtylysymyz Ádiletti Qazaqstannyń qaınar kózine aınalǵan Konstıtýsııaǵa degen qurmetten bastaý alady. О́ıtkeni quqyqtyq memleket ornatyp, álemniń órkenıetti elderimen jan-jaqty ekonomıkalyq-saıası teń dárejede qarym-qatynas qalyptastyrý, iri reformalardy júrgizý, demokratııalyq prınsıpterdi qurmetteý bári-bári Ata Zańymyzdyń aıasynda atqarylyp jatqan sharýa. О́z elin qurmetteıtin árbir azamat úshin onyń quqyqtyq negizderi, tipti «Konstıtýsııa» degen sózdiń ózi zor mánge ıe. Bul – jaı ǵana adal nıettiń deklarasııasy emes, shynaıy qyzmet etetin qujat. Konstıtýsııa – azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn, qýatty memleketimizdiń egemendigi men bútindigin saqtaıtyn temirqazyq. Endeshe táýelsizdigimiz ben tutastyǵymyzdyń, tynyshtyǵymyz ben beıbit tirligimizdi qas qaqpaı kúzetip turǵan, halqymyzǵa qorǵan bolǵan Ata Zańymyzdyń aıbyny arta bersin!
