Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Jańa kezeńniń talaby da Qazaqstan halqy úshin qajetti jalpy memlekettik qundylyqtardy saıası prosestiń turaqtylyǵy retinde aıqyndap berdi. Tıisinshe, Konstıtýsııaǵa belgili bir túzetýler engizý qajet boldy. Ata Zań óziniń konstıtýsııalyq damýy barysynda ózgeristerge ushyraǵanymen bul túzetýler evolıýsııalyq sıpatqa ıe boldy.
Konstıtýsııaǵa engizilgen kezekti ózgerister men tolyqtyrýlar Negizgi Zańnyń qazirgi kúrdelene túsken geosaıası jaǵdaılar men syn-qaterlerge beıimdiligin, sondaı-aq jańǵyrtý men progressıvtilikke qabilettiligin kórsetedi dep batyl aıtýǵa bolady. Bul rette konstıtýsııalyq damý barysynda adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary ózgerissiz konstıtýsııalyq qundylyqtar bolyp qala beredi. Dál osy qundy erejeler – Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damýynyń tiregi jáne qozǵaýshy kúshi. Memleket basshysy usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy mańyzdy baǵdarlamalyq jáne strategııalyq qujattardyń qabyldanýyna yqpal etti. Búgingi tańda bul tujyrymdama Konstıtýsııada kórinis tapqan demokratııalyq bastaýlardy, qaǵıdattar men tásilderdi konstıtýsııalandyrýǵa baǵyttalǵan jańa mańyzdy mindetter qoıyp otyr.
Konstıtýsııa elimizdiń negizgi qujaty bola otyryp, memlekettik saıasatty iske asyrýdyń asa mańyzdy qaǵıdattaryn, qoǵamdyq qatynastardy damytýdyń qundy baǵdarlaryn, sondaı-aq memleket pen qoǵamnyń úılesimdi ózara is-qımyl tetigin kórsetti. Munyń barlyǵy memlekettiligimizdiń biregeı qasıetterin aıshyqtap beredi. Sol arqyly elimiz jahandyq básekelestikte artyqshylyqtarǵa ıe bolýǵa múmkindik alady. Qazirdiń ózinde Qazaqstan Respýblıkasynyń konstıtýsııalyq damýynyń naqty nátıjelerin aıtýǵa bolady. О́ıtkeni Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý – Qazaqstan tarıhyndaǵy jańa taraý.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev sýperprezıdenttikten kúshti Parlamenti men esep beretin Úkimeti bar prezıdenttik modelge kóshý arqyly qoǵamdy odan ári demokratııalandyra otyryp, tejemelik ári tepe-teńdik júıesiniń jańa modelin jarııalady. Bul tujyrymdamalyq ózgerister qoǵamdy odan ári demokratııalandyrýmen qatar memlekettik bılikti uıymdastyrý arhıtektýrasyndaǵy Konstıtýsııaǵa ózgerister engizýdi talap etti. Osylaısha 2022 jylǵy túzetýler aıasynda Konstıtýsııanyń 33 babyna 56 túzetý engizildi.
Konstıtýsııaǵa sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep jazylǵan. Sondaı-aq Negizgi Zań boıynsha Qazaqstan – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket, al halyq – memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy bolyp tabylady jáne ony tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady.
Bıyl 5 maýsymda ótken referendým kezinde Konstıtýsııaǵa túbegeıli ózgerister engizilý qarastyryldy. Máselen, Prezıdent Konstıtýsııanyń 6-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstarǵa halyqqa tıesili ekendigin engizýdi usyndy. Árıne, mundaı másele jalpyhalyqtyq referendýmda qaralýy kerek. Sebebi referendým – tikeleı demokratııanyń mańyzdy ınstıtýttarynyń biri. Eń mańyzdy máseleler boıynsha azamattardyń erkin bildirý nysany retinde osy saıası baǵytty tańdaý halyqtyń tikeleı qatysýyn qamtamasyz etedi.
Álemniń kez kelgen demokratııalyq elinde referendým árqashan quptalady jáne júrgizilip jatqan konstıtýsııalyq reformalardyń demokratııalyq sıpatyn taǵy bir márte aıqyn kórsetedi. Sebebi reforma kezinde memlekettik, áleýmettik mańyzy bar máselelerdi qabyldaýǵa qatysý quqyǵy tek halyqqa beriledi.
Konstıtýsııaǵa usynylǵan túzetýlerdi shartty túrde úsh topqa bólýge bolady. Túzetýlerdiń birinshisi – Prezıdenttiń ókilettikterin shekteýge, ekinshisi –Parlamenttiń kúsheıýi, Parlamenttiń jumys isteý tártibiniń ózgerýi, zańdardy qabyldaý tártibiniń jáne esep beretin Úkimettiń ózgerýimen, al úshinshi top demokratııalyq ınstıtýttardy engizý, qoǵamdy demokratııalandyrý jáne adamnyń negizgi quqyqtaryn qorǵaýmen baılanysty.
Tutastaı alǵanda, bul saıası ózgerister men reformalar memlekettik basqarýdyń jańa modelin qurýǵa baǵyttalǵan. Túzetýlerdiń birinshi tobyna keletin bolsaq, Prezıdent atap ótkendeı, partııalyq qurylymdardy memlekettik apparatpen biriktirý qajet emes. Saıasattaǵy monopolııa sózsiz ártúrli áleýmettik aýrýlar men memlekettiń degradasııasyna alyp keledi. Osyǵan baılanysty bılik tarmaqtaryn qaıta formattaý jáne zańnamaǵa ózgerister engizý usynyla-
dy.
Atap aıtqanda, Prezıdenttiń óz ókilettikterin júzege asyrý kezeńinde saıası partııalar músheligine zańnamalyq tyıym salý belgilenip, Prezıdenttiń oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar jáne astana ákimderi aktileriniń kúshin joıý nemese toqtata turý jónindegi quqyǵyn kózdeıtin erejeler alynyp tastaldy. Sondaı-aq Prezıdenttiń aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń, qaladaǵy aýdan, aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent, aýyldyq okrýg ákimderin qyzmetinen bosatý quqyǵyn kózdeıtin normalar da qysqartyldy. Prezıdenttiń jaqyn týystary úshin memlekettik organdarda jáne kvazımemlekettik sektor sýbektilerinde basshy laýazymdardy atqarýǵa zańnamalyq tyıym salý belgilendi. Ortalyq saılaý komıssııasy, Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti, Konstıtýsııalyq keńes tóraǵalary men músheleriniń partııadan mindetti túrde shyǵýy týraly normalar kózdeldi.
Tujyrymdamalyq ózgeristerdiń taǵy bir kózdegeni – Parlamenttiń kúsheıýi jáne esep beretin Úkimet qurý. Jalpy, elimizdiń terrıtorııalyq-aýmaqtyq ereksheligin eskere otyryp, biz úshin qos palataly Parlament qaǵıdatyn saqtap qalý mańyzdy. Bul tusta oblys ortalyqtarynyń eldi mekenderden, tipti bir-birinen tym qashyqta ornalasqanyn aıtsaq ta jetkilikti. Sondyqtan memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrý úshin ár óńirdiń múddesin eskerý mańyzdy. Parlamentti kúsheıtý maqsatynda Memleket basshysy elimizdiń joǵary ókildi jáne zań shyǵarýshy organyn aralas saılaý júıesin engizý jáne Májilistiń ókilettigin kúsheıtý, depýtattardyń prezıdenttik kvotasyn qysqartý jáne Senattyń zań qabyldaý jónindegi ókilettigin qaıta qaraý arqyly jetildirý qajet ekenin atap ótti. Jumys toby sheńberinde Konstıtýsııaǵa aralas saılaý júıesin kózdeıtin túzetýler usynyldy.
Kez kelgen demokratııalyq elde halyqtyń saıası bılik ókilderine degen senimi saıası reformalardyń kepili bolyp sanalady. Sondyqtan Prezıdenttiń saılaý júıesiniń aralas modelin engizý qajettiligi týraly usynysy ýaqyt talabynan týyndap otyrǵan sheshim. Bul jóninde Prezıdent halyqqa Joldaýynda: «Osyndaı jaǵymsyz jaıttardy eskere otyryp, men aralas saılaý júıesine kóshýdi usynamyn. Sol kezde barlyq azamattardyń quqyǵy tolyq eskeriledi. Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldy, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalatyn bolady. Budan bylaı majorıtarlyq júıe boıynsha árbir aımaq Parlamenttiń tómengi palatasyna óziniń keminde bir depýtatyn saılaı alady. Jańa úlgi kózqarasy ártúrli azamattardyń Májiliske kelýine múmkindik beredi», dedi.
Májilis konstıtýsııalyq zańda belgilengen tártippen aralas saılaý júıesi, birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha proporsıonaldy ókildik etý júıesi, sondaı-aq bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılanatyn toqsan segiz depýtattan turady. Jańa aralas saılaý modeli «eshkimge jasandy artyqshylyqtar bermeı» saıası sanalýandyqtyń keńdigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Árıne, Joldaýda kórsetilgen kóptegen reformalaý tetikteri konstıtýsııalyq zańdardy sáıkes keltirip, qabyldaýdy talap etedi. Máselen, 70% proporsıonaldy júıe ártúrli baǵyttaǵy saıası partııalardy keńeıtý múmkindigin jáne olardyń ókildigin arttyrady, ıaǵnı, Parlamentte saıası partııalardyń sany artýy múmkin. Proporsıonaldy júıe saıası sanalýandyqtyń keń esepke alynýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ol ultaralyq kelisimniń turaqtylyǵyn saqtaýǵa yqpal etedi. Sebebi partııalyq tizimderge etnostyq azshylyqtardyń ókilderi de qosylady.
Proporsıonaldy júıe Parlamentte barlyq: úlken de, shaǵyn da saıası partııalardyń proporsıonaldy ókildigin saqtaýǵa múmkindik bere otyryp, sol arqyly kóppartııalyqtyń qalyptasýyna jáne plıýralızmniń damýyna yqpal etedi. Jańa júıe talabyna sáıkes, eger áıelder men azshylyqtardyń kandıdattary partııalyq tizimge qosylatyn bolsa, olardyń saılaný múmkindigin arttyrady. О́ıtkeni mundaı adamdarǵa okrýg boıynsha ótý qıynyraq. Sonymen qatar proporsıonaldy júıe kezinde saılaýshylar okrýgter boıynsha bólinbeıdi.
Al 30 paıyz majorıtarlyq júıe árbir saılaý okrýginen kandıdatty tańdaýǵa múmkindik beredi, óıtkeni, elimiz árqaısysynan kandıdattar usynylatyn, halqynyń sany boıynsha shamamen teń okrýgterge bólinedi. Bul halyqtyń ókildigin arttyrady. Qarapaıymdylyq, saılaýshylardyń kandıdatýralardy usynýǵa qatysý múmkindigi, barlyq úmitkerlerdi aty-jóni boıynsha sanamalaý – munyń barlyǵy sózsiz majorıtarlyq saılaýdyń artyqshylyqtary. О́ıtkeni, bul saılaý júıesinde eń kóp daýys jınaı alǵan kandıdat ǵana jeńiske jetedi.
Memleket basshysy usynǵan majorıtarlyq saılaý júıesi kandıdattyń óz saılaýshylarymen tyǵyz qarym-qatynas qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Al qazirgi tańda elektoratpen dıalog ornatý – Jańa Qazaqstan úshin óte ýaqtyly ári ózekti másele. Sondaı-aq majorıtarlyq saılaý júıesi ártúrli saıası partııalarǵa tıimdi jumys isteı alatyn ornyqty bılik organdaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Mundaı tájirıbe AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Aýstralııa elderinde jaqsy damyǵan. Bul – halyq qalaýlylaryna yqpal etýdiń qosymsha tetigi. Sebebi saılaýaldy ýádelerin tıisinshe oryndamaǵan jaǵdaıda olardy keri qaıtaryp alý múmkindigi paıda bolady.
Depýtattardy keri qaıtaryp alý rásimine tolyǵyraq toqtalar bolsaq, zańda belgilengen rásimdi qoldaný nátıjesinde saılaý mandatyn alǵan adam odan aıyrylady. Keri qaıtaryp alynǵan depýtatty aýystyrý maqsatynda atalǵan saılaý okrýgi boıynsha jańa saılaý ótkiziledi. Keri qaıtaryp alý – depýtattyń óz okrýgimen tyǵyz baılanysynyń kórinisi. Keri qaıtaryp alý bastamashylary, kóbinese, sany zańda belgilengen saılaýshylar toptary bolady.
Memleket basshysy usynǵan aralas model ámbebap ári úzdik álemdik tájirıbeni biriktiretin model. Bul model saılaýshylardyń da, partııalardyń da múddelerin eskerýge múmkindik beredi jáne jeńgen kandıdattyń saılaýshylar aldyndaǵy tikeleı jaýapkershiligin qalyptastyrady ári Májilis róliniń kúsheıgenin kýálandyrady.
Konstıtýsııaǵa engiziletin túzetýler azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń konstıtýsııalyq kepildikterin kúsheıtýge baǵyttalǵanyn da atap ótken jón. Osyǵan oraı Konstıtýsııalyq sottyń qurylǵanyna erekshe toqtalýǵa bolady. Búgingi tańda Konstıtýsııalyq keńes zańdardyń konstıtýsııalyǵyn qaraıdy. Iаǵnı, kúshine engen zańdar men normatıvtik aktilerdi sottardyń ótinishteri boıynsha tekseredi. Alaıda, qoldanystaǵy modelde barlyq rásimderdi qoldana otyryp, jeke shaǵymdardy qaraý qarastyrylmaǵan. Atap aıtqanda, bul Konstıtýsııalyq sotqa tán. Bul turǵyda Adam quqyqtary jónindegi ýákil men prokýratýranyń kúsheıýin atap ótý mańyzdy. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń konstıtýsııalyq mártebesin bekitý – eleýli demokratııalyq qadam. Osylaısha Konstıtýsııalyq sot ınstıtýtyn qaıta jańǵyrtý, Adam quqyqtary jónindegi ýákil men prokýratýrany kúsheıtý, Qazaqstandy eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn demokratııalyq, zaıyrly, áleýmettik jáne quqyqtyq memleket retinde ornyqtyrýda oń ról atqarady. Al konstıtýsııalyq reformalar halyq ıgiligine baǵyttalǵan memlekettik basqarý júıesinde jańa, el tarıhynda eleýli qadam jasaýǵa múmkindik bereri sózsiz.
Balaım KESEBAEVA,
Májilis Tóraǵasynyń orynbasary
