Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
– Prezıdent Joldaýda ulttyq ekonomıka qurylymynda qurylys sektory mańyzdy orynǵa ıe ekenin, bul sala ishki jalpy ónimniń 5-6 paıyzyn beretinin aıtty. Sizdińshe, dál qazir otandyq qurylys salasynda qandaı problemalar bar? Qandaı jetistikter bar?
– Qurylyspen qosa-qabat júretin transport, azyq-túlikpen qamtamasyz etý, odan bólek túrli qyzmet kórsetetin sektorlar bar. Sonyń bárin qosqanda qurylystyń ekonomıkadaǵy úlesi 10 paıyzdan asyp ketedi. Qandaı problema bar degenge kelsek, birinshi kezekte qymbatshylyqty aıtamyz. Pandemııadan beri qurylys materıaldary qymbattap, sonyń saldarynan qurylystyń ózindik quny da sharyqtap ósti. Qazir Úkimet tapsyrysymen jumys istep jatqan kompanııalar qymbat smeta boıynsha aqshalaryn ala almaı jatyr. Ortalyq organdar jergilikti atqarýshy bılikke silteıdi, al bizde 20 óńirdiń tek tórteýi ǵana – donor, ózgeleri ortalyqtyń bıýdjetine tikeleı táýeldi.
– Kúzde eldegi qurylys kompanııalarynyń 15-20 paıyzy bankrotqa ushyraıdy degen boljam bar. Bul qanshalyqty shyndyqqa janasymdy?
– Bulaı boljam jasaýǵa sebep bar. Áýeli pandemııa salaǵa úlken soqqy bolyp tıdi. Keıin oǵan geosaıası jaǵdaı qosyldy. Logıstıkalyq tizbekterdiń buzylýy biraz nysannyń qurylysyn toqtatyp, toqyratyp tastady. Qymbatshylyq óz aldyna. Budan birinshi kezekte qurylysshylar utyldy. Paıda kórmegen soń olar damı almaıdy. Qanshama potensıaldy qosymsha jumys oryndary ashylmaı qaldy. Negizi qymbatshylyqtan aldyn ala qutylyp ketýge bolýshy edi. Biz qurylys zattarynyń 60 paıyzyn syrttan ákelemiz. Sebebi otandyq óndiris jetkilikti deńgeıde damymaǵan. Resmı aqpar boıynsha, qurylysta paıdalanylatyn materıaldardyń 53 paıyzyn ózimiz shyǵaramyz, alaıda olardyń sapasy asa joǵary emes, sany da az. Sondyqtan materıaldy syrttan tasýǵa májbúr bolamyz. Úkimettiń durys saıasat ustanbaýy osyǵan ákelip otyr. Negizi ár mınıstrlik, ár komıtet óz salasy boıynsha óndiris baǵdarlamasyn jasaýǵa tıis. Mysaly, 2012 jyly ındýstrıaldyq baǵdarlamany qabyldadyq. Biraq ol jarym-jartylaı ǵana oryndaldy. О́ıtkeni bul baǵdarlamanyń aýqymy tym keń boldy. Al eń abzaly – dıfferensıaldy saıasat ustana otyryp, ár salaǵa tán óndiristik jobalardy qabyldaý qajet edi. Sonda ekonomıkamyzdy kóterý jeńildeıdi. Árıne, paıda tappaǵannan keıin kóp kompanııa saladan ketedi. 15 paıyz ber jaǵy ǵana, tipti odan da kóp kólemde kompanııa naryqtan ketýi yqtımal. Sonyń saldarynan qanshama adam jumyssyz qalady, bul ári qaraı áleýmettik tyǵyryqqa ákep tireıdi.
– Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi 2022-2025 jyldary 62 mln sharshy metr turǵyn úı salý jospary bar ekenin habarlady. Bul rette 5 201 nysannyń 2 137-sin memleket qarjylandyrady. Qurylystaǵy memleket úlesin azaıtý kerek pe, álde memlekettiń bul sektorǵa aralasýy qalypty qubylys pa?
– 2023 jyly biz 18 mln sharshy metr turǵyn úı salyp, tapsyrýymyz kerek edi. Jańa qaýlyǵa sáıkes (62 mln sharshy metr – red), jyl saıyn 15 mln sharshy metr salynyp otyrýǵa tıis. Sonda 18 mıllıonnan 15 mıllıonǵa qysqartaıyn dep turmyz. Al jospar boıynsha 2024 jyly 20 mln sharshy metr turǵyn úı tapsyrylýǵa tıis bolǵan. 15 mln sharshy metrdiń 40 paıyzyn jeke úı qurylysy quraıdy. Mundaı jer úıdi adamdar ózderi aqsha taýyp, ózderi salady. Oǵan memleketten bir tıyn berilmeıdi. Sondyqtan jeke úı qurylysy memlekettik baǵdarlamanyń statıstıkasyna kirmeýge tıis. Al naryqtaǵy kommersııalyq qurylys úlesi – 45 paıyz. Al memlekettik tapsyrys úlesi – 15 paıyz. Biz bul jerde tek baspana qurylysy týraly ǵana aıtyp otyrmyz. Sonda bárin qosqanda 100 paıyz shyǵady. Sonda 15 mln sharshy metrdiń 2 mln-y ǵana memlekettiń tapsyrysymen salynady.
Álbette, ekonomıkadaǵy memleket úlesiniń azaıǵany jaqsy. О́ıtkeni álem tájirıbesi boıynsha ákimshilik naryqqa kóp aralassa, naryqtaǵy tepe-teńdik buzylady. Naryq suranys pen usynys negizinde óz baǵasyn ózi qalyptastyrýǵa tıis.
– Prezıdent sáýlet-qurylys qyzmetin synǵa alyp, Úkimetke qala qurylysy kodeksin qabyldaýdy tapsyrdy.
– Prezıdenttiń dál osy máselege nazar aýdarǵany durys boldy. 2012 jyldan beri osy máseleni aıtyp, talqylap kele jatyrmyz. Bir-birine qaıshy kep turǵan zańdar ábden eskirdi. Olar zaman talabyna jaýap bere almaıdy. Kodeksti qabyldamas buryn tıisti qaýymdastyqtardy, qoǵam ókilderin shaqyryp, birlesip talqylasa durys bolar edi.
– Osy kúzde úı baǵasyna qatysty boljamyńyz qandaı? Ázirge satyp alý-satý mámileleri azaıǵanymen, úı baǵasy tómen túspeı tur. Qymbatshylyq kelesi jyly da jalǵasa ma, álde baǵa tómendeı me?
– Qurylys materıaldaryn ózimiz óndirmeıinshe, sheteldik ımport úlesin aıtarlyqtaı azaıtpaıynsha, biz qymbatshylyqtan eshqashan qashyp qutyla almaımyz. Sonymen qatar teńge nyǵaımaıtyn bolsa, ınflıasııa tómendemeıtin bolsa onda sharshy metr quny da óse bermek. Qurylysshyǵa da turaqtylyq kerek. Eger qurylysty bastaǵanda jáne aıaqtaǵanda baǵa bir bolsa, onda ol paıda kóre bastaıdy. Teńgeniń kýrsy 2015 jylǵy 182-den 500-ge deıin kóterilip ketti. Buryn bankter qurylys salasyna nesıe berýshi edi, paıyzy qymbat bolsa da. Qazir ol da tyıyldy. Jalpy, baspana qymbatshylyǵy kelesi jyly da jalǵasa beredi. Shamamen baǵa 10-15 paıyzǵa kóteriledi degen boljamymyz bar.
Áńgimelesken
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
