Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Shákárim: «Zaman ótken saıyn adamdardyń adamshylyǵy túzelip bara ma, buzylyp bara jatyr ma?» dep suraq qoıady.
Álbette, «búginde bar jamandyq jer betine shyqty, aqyrzaman jaqyndady nemese burynǵy adamdar aqıqatshyl, áýlıe keıiptes bolǵan, qazirgi adamdar tym usaqshyl, buzylyp barady» degen sózderdi jıi estımiz. Keıde ótkenniń bári súıkimdi bolyp elesteıtini de jasyryn emes. Endeshe, oıymyz túsinikti bolýy úshin ejelgi ǵasyrlarǵa nazar salalyq.
Túrkiniń «Babyrnama», «Tarıh-ı Rashıdı», «Shejireler jınaǵy» syndy týyndylardan, ańyz, qıssa, dastandardan nemese Shyńǵys han, Aqsaq Temir jaıly tarıhnamalardan qorǵan bolyp úıilgen adam bastary men ózen bolyp aqqan qan beınesin keziktirýge bolady. Osy tusta kóptegen eýropalyq jazba túrkilerdi jabaıy órkenıet qalyptastyrýshylar, bıleýshilerimizdi zulymdyq pen qatygezdiktiń kósemderi retinde somdap jatady. Bul úrdisti reseılik qalamgerlerdiń eńbekterinen de baıqaý qıyn emes.
Osy oraıda eýropalyq órkenıettiń bastaýy sanalǵan ártúrli taıpalarǵa kóz jiberelik. О́tken myńjyldyqta adamzat balasy kisi sengisiz quraldar men jan túrshigerlik azaptaý túrlerin oılap tapty. Máselen, kergishpen azaptaý túri. Bul qınaý túri Ejelgi Grekııada qoldanylǵan. Adamdy jatqyzyp, eki qoly men eki aıaǵyn ár tarapqa tartqan shaqta, jazalanýshynyń qulyn daýsy kókti titiretken desedi. Al «Iýdanyń besigi» ádisi – Ejelgi Rımde paıda bolyp, orta ǵasyrda úlken tanymaldylyqqa ıe bolǵan. «Iýdanyń besigi» ataýynyń ózi katolıktik Eýropa turǵyndarynyń záresin ushyrǵan. Aıyptalýshyny aldymen aıaq-qolyn qımyldamastaı etip baılap, pıramıda sekildi úshtik aǵashqa otyrǵyzatyn bolǵan. «Mys buqa» ádisi de ejelgi Grekııada oılap tabylǵan. Mystan buqa keıiptes músin soǵylyp, ishine (qarnyna) jazalanýshyny jatqyzǵan. Munan soń astynan birtindep ot jaǵyp, azapkerdi ystyqqa qaqtap baqıǵa attandyrǵan.
Al kóne assırııalyq áskerler úshin adam etin jeý úırenshikti daǵdy ispettes kóringen. Jaýlap alǵan el turǵyndarynyń terisin sypyryp, baǵana buryshyna shegelegen. Kúnbe-kún sol orynnan qajetti etin kesip alyp, tamaqtanyp júrgen.
Maıa taıpasy ózge jasaqtarǵa bir ǵana maqsatpen shabýyldaǵan. Iаǵnı maqsat: taıpa arasynan qurbandyq taýyp, keýdesin arnaıy istikpen jaryp, soǵyp turǵan júrekti sýyryp alý, osylaısha qurbandyq rásimin ótkizý. Jańa Zelandııanyń túpki ata-babalalary sanalatyn Maorı taıpasy adam etin jep, dańqy shyqqan. Soǵysqumar taıpa ókilderi kórshiles elderdi jaýlap alýdan jalyqpaı, únemi maıdan ashyp otyrǵan. Baǵyndyrǵan taıpa adamdaryn óltirip, etterin jeıtin daǵdylarynan tanbaǵan.
О́tken myńjyldyqta mundaı qatygezdik túrleri kóptep tanylady. Al jańa ǵasyr she? Mádenıet toǵysy men tehnıkanyń damýy adamzat balasynyń ishki potensıalyn ósire aldy ma? Álde ǵımarattar zaý kókke shyrqaǵan saıyn izgilik tómen tartyp bara ma?
Qarańyz, I dúnıejúzilik soǵys saldarynan 10 mıllıon adam kóz jumyp, 55 mıllıonǵa jýyq adam jaraqat alǵan. Al II dúnıejúzilik soǵystan bir ǵana Keńes Odaǵy 26,6 mıllıon adamyn joǵaltty. Myń emes, mıllıon. Sırııadaǵy azamattyq soǵystan 370 myń adam kóz jumǵany naqtylanǵan. Onyń 13 myńy áıelder bolsa, 21 myńy – jas balalar…
2001 jyly 11 qyrkúıekte AQSh-tyń qaýipsizdigin synaǵan terrorlyq appattan 2977 adam kóz jumyp, 24 adam iz-tússiz joǵalǵan. Al álemge áıgili Hırosıma-Nagasakı oqıǵasynan 246 myńǵa jýyq adam shyǵyny bolǵany belgili. XX ǵasyrda Qazaq halqynyń basynan ótken náýbet te jańa zamannyń kórsetkishi bola almaq.
Árıne, munyń bári de kisi qolymen júzege asyp otyrǵan jaıttar. Nemese ejelgi úrdisterdiń birshama damyǵan túri. Biz ótken men búgindi qysqasha saraptaı kele, Shákárim qajyǵa jaýabymyz: adamnyń adamshylyǵy qaı kezeńde de garmonııalyq tepe-teńdikte. Buryn qalaı bolsa, búgin de solaı. Búgin qalaı bolsa, erteń de solaı bolmaq. Aq pen qara, ot pen sý, álsiz ben kúshti, bar men joq, Faýst pen Mefıstofel kúresi eshqashan bitpek emes.
