Eksportshyl kenishter toıdyra ma, tońdyra ma?

Kenishterdegi kólik keptelegi

Bıyl óńirdiń qatty otynǵa qajettiligi 522 myń tonnany quraıdy. Onyń 133 myń tonnasy – bıýdjettik mekemelerge, 310 myń tonnasy turǵyndar úshin qajet eken. О́kinishke qaraı, óńirdegi bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mekemelerine josparlanǵan kó­mirdiń jetkizilýi óte baıaý júrip jatyr. Máselen, bilim salasyna qajet 87,8 myń tonnanyń nebári 42 myńy, mádenıet nysandaryna bólingen 172 myń tonnanyń 22 myń tonnasy ǵana nysanaly jerge tasyp jetkizilgen. Aımaqtarda jeke turǵyndardy kómirmen qamtamasyz etý kórsetkishteri de túsip ketken. Byl­tyr qatty aıazda kómir tapshylyǵynan Áýelbek aýyldyq mektebin qatyryp ala jazdaǵan Aqtoǵaı aýdanynyń ákimdigi bıyl bıýdjettik mekemelerge kómir jet­kizýshilerdiń sanyn eki esege arttyrypty. Alaıda onyń saldarynan jeke úılerge otyn tasyp júrgenderdiń belsendiligi tómendep, búginde josparly jetkizýdiń nebári 8 paıyzy ǵana oryndalypty. Mundaı másele birneshe aýdanda baıqalyp otyr.

Kómir tasýdaǵy qazirgi baıaý qarqyn saqtalyp qalatyn bolsa, qyrkúıek aıy­nyń sońyna qaraı qıyndyqtar týyndaýy múmkin. Sonyń biri – «Maıkóbe» kenishindegi júk kólikteriniń kóptigi­nen týyndaıtyn keptelis. О́tken jyly osy mezgilde kenish basynda júzdegen ma­shına irkilip, kezekte turyp qalǵan júr­gizýshiler arasynda aıǵaı-shý shyqqan. Baıanaýylda aptalap jaýǵan jańbyr­dyń saldarynan kenishtiń joldary mı batpaqqa aınalyp, kólikterdiń júrip-turýyn qıyndatty. Artynsha oblys ortalyǵyndaǵy kómir satatyn oryndarda otyn tapshylyǵy boı kórsetti. О́ńirlik energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Erjan Salhanovtyń sózine qaraǵanda, júkti qabyldap alýshylardyń ýaqytyn­da ótinim bermeýinen byltyr jetkizý merzimderi uzaryp ketti. Soǵan oraı qatty otyndy alys aýdandarǵa jetkizý jumystary qarasha aıynyń sońyna deıin sozyldy. Onyń ústine «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna tıesili júk vagondary da jetispedi. Osynyń barlyǵy aınalyp kelgende bıyl kómir tasymaldaý isin uıymdastyrýshylarǵa sabaq bolýy tıistin. Biraq qazirgi kúni bıýdjettik mekemelerge 60 myń tonna ǵana kómir jetkizilgenin, ol jospardyń 45 paıyzy ǵana ekenin eskersek, byltyrǵy jaǵdaı qaıtalanýy bek múmkin ekenin boljaı berýge bolatyn shyǵar.

Alaıda bıylǵy eń soraqy másele Reseıge salynǵan sanksııalar saldarynan týyndaýy ǵajap emes. Mamandar kórshi memleketke Pavlodar oblysynyń kómiri jyldaǵydan óte kóp mólsherde eksporttalýy múmkin ekenindigin boljap otyr.

– 2021 jyly «Maıkóbe Invest» kompanııasy barlyq óndirilgen kómirdiń 78 paıyzyn eksportqa shyǵardy. Bıyl Reseıge salynǵan sanksııalarǵa baılanysty eksport kólemi ulǵaıady dep kúti­lýde. О́tken maýsymda vagondar jetis­pegen bolatyn. Byltyr «Qaztemir trans» AQ táýligine 20 baǵyt boıynsha tasy­maldaýlar uıymdastyrǵany málim. Bıyl bul marshrýttar sany azaıady dep aıtyldy. Jalpy kómir jylytý maýsymy bastalmaı turyp jetkizilýge tıis. О́tken kezeńde maýsym sońyna deıin kó­mir tasymaldaǵan jaǵdaılar da boldy, – deıdi Erjan Salhanov.

Jaýapty basqarma Energetıka mı­nıstr­ligine kómir salasyn retteý jáne ishki naryqqa kóńil bólý, baǵany ustap turý boıynsha hat joldaǵan. Oǵan qosa jergilikti kómir kenishterimen baǵany jylý maýsymy sońyna deıin ustap turý týraly kelisim jasapty.

Aldaǵy ýaqytta jergilikti «Maıkóbe», «Sarykól» jáne Ekibastuzdaǵy kómir kenishteri Reseıge eksportty eseleıtin bolsa, ózimizdiń tutynýshylar ýaqytynda otyn jetkize almaı qınalýy ábden múm­kin. Sebebi kenish basshylyqtarynyń ne­gizgi nazary burynnan beri kórshi eldiń na­ryǵynda ekeni málim. Al tapsyrys ulǵaısa, avtokólikter turmaq, temirjol bo­ıynda vagondardyń keptelisi týyn­daı­dy. Bul máseleniń aldyn alý úshin turǵyndar qatty otyndy qyrkúıek aıy­nyń sońyna deıin qamdap alýǵa tıis dep esepteımiz. О́ńirde barlyǵy 12 operator jáne toǵyz temirjol tuıyǵy ǵana jumys isteıtinin taǵy bir márte eske salaıyq.

Qazandyq qańtarylyp tur

О́ńirdegi mezgil máselesine tereńder bol­saq, túıini tarqamaǵan túıtkilder otyn­ǵa ǵana qatysty emes ekenin ańǵara­myz. Pavlodar qalasyndaǵy №1 jáne №2 jylý-elektr ortalyqtarynda jáne Ekibastuzdaǵy jylý-elektr stansasynda jóndeý jumystary josparly merziminen keshigip jatyr. Dese de bul jaǵdaı ener­getıkalyq kásiporyndardyń jylýdy ýaqy­tynda taratýyna kedergi emes dep sen­dirip otyr basqarma basshysy. Ener­gııa óndiretin kompanııalardyń rezervtik qoımalarynda 1,5 mln tonna kómir men 16 myń tonna mazýt bar. Bul olardyń keminde 10 táýlik kidirissiz jumysyn qamtamasyz etýge jetkilikti.

Ekibastuz qalasynyń ákimi Aıan Beıse­kın jergilikti JEO-daǵy bir qazandyq kestege sáıkes jóndeýden ótkizilgenin, qal­ǵan úsh qazandyq qarasha aıynyń sońy­na deıin jóndeletinin habarlady. «Kómirli shahardyń turǵyndaryn toń­dyrmaý úshin qysqy mezgilde 290 gıga­kalorııa jylý qajet. Al barlyq qazan­dyq agregattary tolyqqandy ju­myl­­dyrylǵanda 490 gıgakalorııany qura­maq. Sondyqtan bıyl qysta másele týyn­damaýǵa tıis. Qala turǵyndary úshin kó­mirdiń tonnasy 5500 teńge, shalǵaı aýyl­dar úshin 7000 teńgege deıin barady. Jalpy, kómir tasymaldaý boıynsha másele sheshilgen. Qalada 39 273 tonna kómir men 302 tonna mazýt qory bar», deıdi shahar basshysy.

Bir qyzyǵy qurylysy baqandaı 5 jyl­ǵa sozylǵan Aqsýdaǵy jańa qazandyq bıylǵy qysqa taǵy daıyn bolmaı shyq­ty. Qurylysyna 11 mlrd teńge jum­sal­ǵan energetıkalyq nysan 2019 jyly paıdalanýǵa berilýge tıis-tin. Alaı­da qazandyq jobasyndaǵy áý basta jibe­rilgen kemshilikter oǵan múmkindik bermeı, jańa óndiris iske qosylmaı jatyp qat-qabat máseleler anyqtaldy.

Negizi bul qurylystyń salynýyna oblystyń burynǵy ákimi Bolat Baqaýov múddeli bolǵan. 2017 jyly qoıarda qoı­maı júrip, osy bir sátsiz jobany bastat­qyzyp jiberdi. «Aqsý shahary bir maýsymda 120 gıgakalorııa jylýdy tutynsa, jańa qazandyq 180 gıgakalorııa beredi. Jańa nysan turǵyndardyń suranysyn ótep qana qoımaı, qalanyń damýyna múmkindik týdyratyny sózsiz. Qazandyq eki-aq jyldyń ishinde turǵyzylyp, paı­dalanýǵa beriledi» dep lepirgeni esimizde. О́kinishke qaraı, 2019 jyldyń kúzinde tapsyrylýǵa tıis alyp nysan odan keıingi 2 jylda da tapsyrylmady. Áý basta bólingen mıllıardtardyń jet­peı­tindigi aıqyn bolyp, qosymsha 750 mln teńge bólindi. Biraq ol qarajat ta má­se­leni sheshpedi. Saǵyzsha sozylǵan «sa­qal­dy qurylystyń» jyry áli kúnge jalǵasýda.

Byltyr jazda oblys basshysy Ábil­qaıyr Sqaqov kúzde iske qosylady dege­nimen ol ýáde de qurǵaq bolyp shyqty. Al qarasha aıynda Aqsý ferroqorytpa zaýyty aýmaǵynda jumys istep turǵan eski qazandyqta (ázirshe qalany jylýmen qamtyp turǵan sol ǵana) apattyq jaǵdaı oryn alyp, turǵyn úılerdegi jylý batareıalary qatyp qala jazdady.

Baqsaq, jańa qazandyqtaǵy másele biz oılaǵannan da kúrdeli eken. Ony Ábilqaıyr Baqtybaıuly bylaı dep túsindirgeni esimizde:

– Jańa qazandyqtyń qurylysy to­lyq aıaqtaldy dep aıtýǵa bolady. Nysan tehnologııalyq jaǵynan asa kúrdeli bolýy sebebinen ondaǵy synaq jumystary aıaqtalmady. Bul qazandyq Aqsýdy jylýmen tolyq qamtamasyz ete almaıty­nyn aıtqym keledi, ıaǵnı ol eskisine qo­symsha kúsh bolady. Jańa qazandyqtan shyǵatyn jylýdyń tarıfi naqty túrde alǵanda asa qymbatqa túsetinin ańǵar­dyq. Jobalyq-smetalyq qujattamalar men tehnologııalyq sheshimderdiń durys júrgizilmeýi saldarynan osyndaı kúr­deli jaǵdaıǵa jetip otyrmyz. Tipti sýǵa qosylý júıesi de kásiporynǵa tike­leı júrgizilmegen. Bolmaǵan soń jaǵy­la­tyn kómir qunyn sýbsıdııalap, ferro­qorytpa zaýytynyń sýyna qostyq, al elektr energııasyn jergilikti GRES-ten alatyndaı jaǵdaı jasadyq. Munyń barlyǵy shyǵynyn azaıtyp, tarıfti tómendetedi dep oılaǵan edik. Alaıda aldyn ala esepteýler boıynsha jańa tarıf quny qazirgi qoldanystaǵy tarıften 1,4 esege qymbattap ketetini belgili boldy. Men tarıf baǵasy ary ketse 25 paıyzdan aspaýy kerektigi týraly tapsyrma berdim. Sondyqtan kelesi jyly barlyǵy oıdaǵydaı bolýy kerek, – dep sóz bergen edi.

Alaıda Aqsý qalasynyń ákimi Nurlan Dúısembınov qazandyqtarda keshendi synaqtar áli de júrgizilip jatqanyn má­lim­dedi. Alǵashqy eki qazan­dyq­­ta turaqty janý rejimine, aýa­nyń to­lyqqandy taralýyna jáne otyn­nyń janý ózegine túsýine qol jet­kizilipti. Endi kúldi shyǵarý pro­sesin turaq­tan­dyrý úshin qosymsha usaq­taǵysh­tardy ornatý qajet eken. Olardy jetkizý jáne montajdaý qazan aıynyń sońyna qa­raı josparlanǵan. Josparly jumystar aıaqtalǵan soń 1 qarashadan synaq ju­mystary qaıta bastalady-mys.

Osylaısha, qazandyq bıylǵy jylytý maýsymyna da daıyn bolmaı qala ma degen aqsýlyq jurttyń kúdigi rastaldy.

Pavlodar oblysy