Saýysqannan saq smart júıe
Prezıdent Is basqarmasynyń baspasóz qyzmeti jol bastap, Astanadan arnaıy barǵan bir top jýrnalıst osy aıtýly «aqyldy» júıeniń jaı-japsarymen jáne basqa da tabıǵatty qorǵaý is-sharalarymen jan-jaqty tanysyp qaıttyq. Bizdi jylyushyraı qarsy alǵan «Býrabaı» memlekettik ulttyq parki dırektorynyń orynbasary Baýyrjan Mahmetov aldymen Jedel basqarý ortalyǵyna alyp bardy. Smart-Burabay sıfrly júıesimen jabdyqtalǵan, qanshama órt qaýpiniń aldyn alyp turǵan ortalyq osy.
Sózimizdiń basynda birden aıta keteıik, bul «aqyldy» júıe bıyl 18 órttiń ormanǵa jaıylýyna jol bermeı, der kezinde sóndirýge septigin tıgizgen. Jalpy, osy sıfrly ıgiliktiń nátıjesinde órt sharpıtyn aýmaq 4 esege azaıyp, qyzyl jalynǵa qarsy shuǵyl áreket etý ýaqyty 15 esege jaqsarǵan. Bul júıe iske qosylmaǵan 2019 jyly 80 gektar jer otqa oransa, bıyl nebári 0,5 gektar jerdi órt shalǵan.
«Aqyldy» júıeniń qalaı jumys istep turǵanyn bizge Jedel basqarý ortalyǵynyń basshysy Asylhan Ahmetjanov ret-retimen tanystyryp shyqty. Onyń aıtýynsha, ulttyq park aýmaǵyndaǵy Smart-Burabay sıfrly júıesi 2020 jyldyń 1 jeltoqsanynda ornatyldy. Júıe kamera, dińgek, konteıner, kún paneli jáne generatordan turady ári kún men jel energııasy arqyly derbes jumys isteıdi. Generator qystygúni kún sáýlesi nashar túsken, jel bolmaǵan kezde qajet. Iаǵnı batareıka otyryp, elektr energııasy bolmaı qalǵanda generator avtomatty túrde iske qosylady eken.
129 myń gektardan asa jerdi alyp jatqan ulttyq park aýmaǵynda 13 munara ornatylypty. Bul bıik munaranyń basyndaǵy kameramen ormannyń túkpir-túkpiri baqylanady. Obektıvtiń nazaryna tútin nemese basqa da kúdikti kadr ilinse, sıfrly júıe ony qyzyl kontýrmen belgilep, ulttyq parktiń táýlik boıy jumys isteıtin jedel basqarý ortalyǵyna jiberedi. Ortalyqtyń kezekshi dıspetcherleri tótenshe qyzmetke habarlaıdy. Bıyl sıfrly júıeniń kómegimen Aqylbaı, Býrabaı, Jalaıyr sııaqty barlyǵy 9 orman sharýashylyǵynda tutanǵan órt tez arada sóndirilip, jalyn bar bolǵany 0,5 gektar jerdi sharpydy.
«Bıyl park aýmaǵynda 18 órt bolyp, ot jedel sóndirildi. О́rt shyǵýynyń negizgi sebepteri – tabıǵı faktorlar. Kóbine jaı túsip jatady. Bir kúnde 8 jerden órt shyqqan sát boldy. Aǵashqa túsken jaı úsh kún boıy shoqtanyp jatyp, jel soqqanda órship ketetin jaǵdaı da bolady. Buǵan qosa bıyl osy júıe arqyly ormanda órt qaýipsizdigin saqtamaǵan eki adamdy ustadyq. Taýǵa demalýǵa kelgen adamdar ot jaǵyp, tútin shyqqan sátte júıe birden tirkeýge alǵan. Dereý oqıǵa ornyna ormanshylar attanyp, 100 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul rásimdedi. 2020 jyly bulan atqan brakonerdi de osy júıeniń kómegimen qolǵa túsirdik. Ol 3 jylǵa sottalyp, odan 6 mln 250 myń teńge shyǵyn óteldi», dedi A.Ahmetjanov.
Sonymen qatar bıyl 8 aı ishinde tabıǵat qorǵaý zańnamasyna qaıshy 51 oqıǵa tirkelip, ulttyq park aýmaǵynda saqtalatyn ereje 46 márte buzylǵan. Tártip buzǵandarǵa 440 myń teńgeden asa ákimshilik aıyppul salyndy. Zańsyz aǵash otaýdyń – 3, balyq aýlaýdyń – 1 jáne brakonerlikpen aınalysýdyń 1 faktisi boıynsha 5 qylmystyq is qozǵaldy.
Ormanshylardyń eńbegi orasan
Ulttyq park aýmaǵy 10 ormanshylyqqa, 32 kordonǵa bólingen. Bul jerde memlekettik ınspektorlar men qoryqshylar eńbek etedi. Olardyń tynys-tirshiligimen óndiristik bazaǵa barǵanymyzda qanyǵa tústik. Onda orman órtin sóndirý stansasy men ormanshylar jataqhanasy jáne otbasyly qyzmetkerlerge arnalǵan jeke úıler bar eken. Sondaı-aq ájeptáýir aýmaqty alyp jatqan bul keshende aǵash óńdeıtin seh, janarmaı quıý beketi, traktorlar turaǵy, sheberhanasy, atqora ornalasqan.
«Bizdiń 5 órt sóndirý stansamyz bar. Sonyń biri osy óndiristik bazada tur. 11 órt sóndirý kóligi bar. Onyń ekeýin bıyl aldyrdyq. Buǵan qosa patrýldik kólikter men áýeni barlaýǵa arnalǵan tikushaqtar men drondarymyz bar. Qysqy ýaqytta qarda júrýge yńǵaılanǵan tehnıkalarymyz da barshylyq. Jalpy, bizdiń ulttyq parkte 570 adam qyzmet etedi. Olardyń basym kópshiligi osy aýmaqta turady. Jataqhanada 45 jas ormanshy turyp jatyr. Ormanshylardyń arasynda ata jolyn jalǵap, áýletimen ormanshy bolyp qyzmet etip kele jatqandar bar. Mysaly, meniń ákem osy jerde 45 jyl eńbek etken. Mine, men de ákemniń jolyn jalǵap, nápaqamdy ormandy qorǵaý qyzmetinen ajyratyp júrmin», dedi «Býrabaı» memlekettik ulttyq parki dırektorynyń orynbasary B.Mahmetov.
Ormanshylarmen sóılesý barysynda bir máselege kóz jetkizdik. Ol – mamandardyń jetispeıtindigi. О́ıtkeni elimizde jas túlekterdiń kóbi ekolog, ormanshy sııaqty mamandyqtardy tańdaı bermeıdi. Bul mamandyqtardy tańdap oqyp júrgenderdiń ózi osy keshenge kelip, azdaǵan ýaqyt is-tájirıbeden ótkenimen, turaqtap jumys isteýge qalmaıdy eken. Oǵan bir sebep – jalaqynyń mardymsyzdyǵy. Soǵan qaramastan osy óńirde qyzmet etip júrgenderdiń kóbinen óz isine adaldyǵy, tabıǵatqa qamqorlyǵy baıqalyp-aq turdy.
Budan keıin biz orman ishine qaraı at basyn burdyq. At demekshi, bul jerde atty týra maǵynasynda qoldanyp turmyz. О́ıtkeni ınspektorlar jýrnalısterge orman ishindegi sharýalarmen sharshap-shaldyqtyrmaı tanystyrý úshin ózderi barlaýǵa minip júrgen 20 shaqty atty arnaıy erttep daıyndap qoıypty. Sodan ishimizden 15-imiz atqa qonyp, qalǵany kólikti qolaı kórip, ormandy asyqpaı-aptyqpaı aralap shyqtyq.
Ormandy aralap júrip, jabaıy janýarlardyń azyǵy qalaı daıyndalatynyn kórip-bildik. Muny estip, basynda jasyl jelekke oranǵan alqapta janýarlar jem-shópten taryǵa qoımaıtyn shyǵar dep oılaǵanbyz, biraq tóńirekti qar basyp, kún sýytqanda arnaıy daıyndalǵan azyqtyń janýarlardyń jan baǵýyna septigi mol ekenin túsindik.
Osy jerde jem-shóp daıyndaýmen aınalysyp júrgen ormanshy Qaıyrbaı Baltabaev ulttyq parkte 1 700-den asa buǵy bar ekenin, azyq negizinen solarǵa arnalǵanyn aıtty.
«Jabaıy buǵylar úshin qaıyńnyń japyraqty butaqtarynan jylyna 120 myńnan asa býma daıyndaımyz. Qystygúni aptasyna eki ret jem-shóp beremiz. Jalpy, ár ormanshylyqta qosymsha 700 tonna shóp daıyndalady. Buǵan qosa 380 kılo tuz daıyndap qoıamyz. Qys uzaqqa sozylyp, bul azyqtyń jetpeı qalǵan kezderi bolǵan emes. Osynaý jumystarmen qazir 10-15 ınspektor aınalysyp júr», dedi Q.Baltabaev.
Orman ishinde kele jatyp jan-jaǵyn aǵash qaýmalaı ósken bir úıge keziktik. Sóıtsek, munda da qoryqshy turady eken. О́zin Jeńis Amangeldiuly dep tanystyrǵan ınspektor bul úıde otbasymen turady. Baqylaýynda 727 gektar jer bar. Kún saıyn atyna minip osynsha aýmaqty sharlap shyǵady. Oqys jaǵdaı bolyp qalsa, órt sóndirýge qajetti quraldary da daıyn tur. Ortalyqqa dereý habar beretin rasııasy tósqaltasynan túsken emes. Bizben áńgimelesken ol osy ómirine, aılyǵyna qanaǵattanatynyn, biraq jalaqynyń kóterilgenin qalaıtynyn bildirip qaldy.
Jelkildep ósken jas jelek
Bul mekendegi eń basty nazardaǵy jumystyń biri – ormandy órtten saqtaý. Jylyna shamaly bolsa da, azdaǵan gektar jasyl jelek órtenip, typ-tyıpyl bolady. Alaıda «Bir tal kesseń – on tal ek» degendeı, órtengen aǵashtar bolǵanymen, jańadan egilip jatqan kóshetterdiń aýqymy áldeqaıda kóp eken. Biz mundaı ıgi iske ormannyń shetine shyqqanda kýá boldyq.
Sóıtsek, ormanshylar aǵash egý jumystaryn da kádimgideı zor mán berip atqarady eken. Otyrǵyzylatyn jas jelekter – osy ormannyń tuqymy. Aldymen ormandaǵy qaraǵaılardan búrshik alynyp, arnaıy jasaqtalǵan tálimbaqta ósiriledi. Sonda ósip shyqqan kóshetterdi jańa ormannyń ornyna otyrǵyzady. Mysaly, bıyl 278 túp kóshet otyrǵyzylypty. Jalpy, osyndaı 520 myńnan asa jas qaraǵaı kósheti boı kóterip, ósip jatyr. Mamandardyń aıtýynsha, egilgen kóshetterdiń 70%-y ónimdi bolyp, tirshilikke jaraıdy eken.
Jalpy, ulttyq park florasynda qyzǵaldaq, dóńgelek japyraqty kúnbaǵys, taza aq tústi sý lalagúli sekildi ósimdiktiń 754 túri, onyń ishinde relıkti ósimdikterdiń 79 túri, joıylyp bara jatqan ósimdikterdiń 21 túri bar.
Tabıǵı parktiń faýnasynda omyrtqaly janýarlardyń 267 túri mekendeıdi. Park reestrine balyqtyń – 16, qosmekendilerdiń – 2, baýyrmen jorǵalaýshylardyń – 4, sútqorektilerdiń – 48, qustardyń 197 túri engizilgen.
Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» sútqorektilerdiń 1 túri – orman sýsary jáne qustardyń 14 túri – aqqý, aqkózdi úırek, turpan, qaraquıryq, qorym, búrkit, aqquıryq, qyran suńqar, Demýazel tyrna, sur tyrna, kishkentaı bezgeldek, qarabas shaǵala, úki engizilgen. Jaqynda memlekettik ınspektorlar arnaıy shaqyrylǵan nemis ornıtologimen birge qustarǵa sanaq júrgizdi. Nátıjesi sanaq jumysy tolyq aıaqtalǵannan keıin jarııalanbaq.
