Ǵıbratty ǵıbadathana

Mádenı sharany ashyp, kópshilikke onyń mańyzy jaıly tanystyr­ǵan Iýnýs Emre túrik mádenıet ortaly­ǵy dı­rektorynyń mindetin atqarýshy Almagúl Isına hanym, bul retki kórme sóre­si­ne Túrkııa eliniń Shanlyýrfa ól­kesi О́renjık aýyly mańyndaǵy Góbekli­tepe ejelgi ǵıbadathanasynan tabyl­ǵan asa qundy 30 jádigerdiń fotosy qoıylyp otyrǵanyn jetkizdi.

Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, atalǵan jádigerler 1995 jyly júr­gi­zilgen qazba jumystary kezinde tabylǵan. Bular neolıt dáýirine tán, shamamen 8000- 12000 jyl burynǵy muralar eken. Iаǵnı adam qolymen jasalǵan jer betindegi eń ejelgi dúnıelerdiń biri.

Jádiger-tastardyń óń betinde jabaıy janýarlar men ósimdik túrleri bederlengen. Bıiktigi 2-6 metr, salmaqtary 2-40 tonna. Jádigerler arasynda ásirese «T» árpi pishindes tastar óte kóp kezdese­di. Al alyp jatqan aýmaǵy 12 fýtbol ala­ńyn­daı. Biraq bul jerden arheologter adam balasyna tán (súıegi, qoldanǵan bu­ıy­my, qonysy) eshnárse tappaǵan. Sol se­bep­ti de, jumbaqqa toly qupııa kóp. Sonyń biri – ǵıbadathana jer astyna adamnyń qolymen kómilgen. Oǵan ne sebep, bul da qupııa. Kelesi qupııa – ol dáýirde búgin­gideı qurylys materıaldary bolmaǵanyn eskersek, mundaı úlken eskertkishterdi kim, qalaı turǵyzǵany belgisiz.

Tipti, bul ǵıbadathana Hett, Lıdııa, Shýmer, Maııa, Mesopotamııa órkenıet­terinen myń jyl buryn salynǵanyn eskersek, álem tarıhyndaǵy jańa bir mádenıet úlgisi bolýy ábden múmkin, deı­di mamandar.

«Góbeklitepe mádenıeti jyldar boıy tarıh sabaqtarynda aıtylyp kele jat­qan «Kóshpeli qaýym tek eginshilikti úıren­gennen keıin ǵana otyryqshy boldy», degen tezısti joqqa shyǵarady. Iаǵnı ańshy­lyqpen kúneltken qaýym Góbeklitepe sııaqty dinı ortalyqtarda bas qosyp, otyryqshylyq turmysqa kóshe bastaǵany aıǵaq. Bul tarıhı jaǵy­nan alǵanda úlken sensasııa», deıdi zert­teýshiler. Qazirgi tańda bul jerde 15 mo­ný­mentaldy hram jáne 200-den astam obelısk bar ekeni anyqtaldy.

Bul jádigerlerdiń qalaı tabylǵany jaıly aıtar bolsaq, 1983 jyly Mahmut Kylych esimdi azamat jer jyrtyp júrip, kómýli jatqan qashalǵan tas taýyp alady. Ony mýzeıge tapsyrady. Bul tas bertinde mamandardyń nazaryn aýdaryp, alǵash ret 1963 jyly Ystanbul jáne Chıkago ýnıversıteti birlesip, ǵylym doktory Halet Chambel jáne professor Robert Djon Breıdvýdtyń basshylyǵymen ǵıbadathana aýmaǵyna zertteý jumysy júrgiziledi. Bular tabylǵan oljalarǵa súıene otyryp, Shanlyýrfa aımaǵyndaǵy Bırıs qorymy men Sógýt egis dalasynda qundy artefaktar bar ekenin anyqtaıdy. Biraq qazirgi sensasııalyq jańalyqty 1994 jyly Geıdelberg ýnıversıtetiniń ǵalymy Klaýs Shmıdt ashady. «Bul muralar ta­rıhqa degen kózqarasqa túbegeıli ózgeris ákeldi», deıdi nemis arheology L.Kler.

Dál qazirgi tańda túrkııalyq Dogýsh jáne Shahenk holdıngteriniń demeý­shiligimen professorlar Mehmet Ozdoǵan men Gúlrız Kozbe zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. Ústi qalyń topyraqpen kómilgen ǵıbadathanany tolyqtaı ashý isi shamamen áli 150 jyl jalǵasady, deıdi arheologter.

Bul ǵıbadathana 2011 jyly IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik qundy mu­ra­lar tizimine ýaqytsha, 2018 jyly turaqty tirkelgen. Qazirgi tańda ejelgi Góbeklitepe ǵıbadahanasyna kelýshiler kóp. Sońǵy 3 jyl ishinde keshen 1,3 mıllıon týrıst qabyldasa, vırtýaldy nusqasyn 2 mıllıon adam tamashalapty.