Ahmet Baıtursynuly • 03 Qazan, 2022

Aqań jáne qazaq radıocy

272 ret kórsetildi

HH ǵasyr basyndaǵy áleýmettik-saıası ómirdiń jandanýymen ulttyq elıtanyń eldik máseleni sheshýge baǵyttalǵan qoǵamdyq qyzmetteri, sol kezdegi basty buqaralyq aqparat quraldarynyń biri – baspa isi men baspasózdiń keń tara­lýyna alǵysharttar qalyptastyrdy. Bilimdi, kózi ashyq ıntellektýal qaýymnyń ortasynda ulttyń ulttyq máni men mazmuny, soǵan sáıkes áleýmettik saıası sanasy, beınesi talqylanyp, ulttyq múddeleri saıası deńgeıde tujyrymdalyp, ult bolyp qalyptasýdyń negizdemeleri ıdeıalyq deńgeıde baspasózi arqyly halyqqa jetkizildi. Bul arnada qazaq halqynyń ulttyq rýhy men sana-sezimin oıatýǵa baǵyttalǵan Ahmet Baıtursynulynyń «Masa» atty shyǵarmasy men Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» atty eńbekteriniń mańyzy zor boldy.

Aqań bastaǵan alashtyqtar qa­zaq dalasyna óz únderin jetkizýdiń tóte joly baspasóz hám aqparat quraldary ekenine basa mán berip, olardy kóptep ashýǵa, taratýǵa ki­risti. Ulttyq ıdeıa tutastyǵy men bir­likti kúres nátıjesinde qazaq tarı­hynda eleýli eńbek atqaryp, uzaq ǵumyr súrgen qazaq baspasózi – «Qazaq» jáne «Aıqap» sonyń jemisi ispetti jaryqqa shyqty. Osy eki basylym qazaq elıtasynyń kúresine adaldyǵyn saqtaǵan, qazaq halqy­nyń ulttyq tutastyǵyn, el men jer birligin jaqtaǵan, jalpyult­­tyq, demokratııalyq maqsattardy jú­ze­ge asyrýǵa kúsh saldy. Sondyq­tan da «Qazaq» alǵashqy beıres­mı jalpyulttyq saıası baspasóz retin­de tanylady.

Alash kúreskerleriniń arman-ańsary men maqsat-muratyn bu­qara jurtqa jetkizetin aqpa­rat qu­raldaryn birden-bir uıym­das­­tyrýshy Ahmet Baı­tur­syn­uly­nyń sózimen aıtsaq: «Ataly jur­ty­myzdyń, aýdandy ultymyzdyń arýaqty aty dep, gazetamyzdyń esi­min «Qazaq» qoıdyq». Munyń ózi, baspasózdiń rámizdik belgilerinen de kózge shalynady. «Qazaqtyń» birinshi betiniń oń jaq shekesinde qazaqtyń kıiz úıi, onyń eteginde iri arab grafıkasymen «Qazaq» dep jazylǵan. Bul rámizderdiń óziniń de ulttyq biregeılik sanany qa­lyp­tastyrýdaǵy orny erekshe ekenin aıta ketý kerek.

«Qazaq» gazeti HH ǵasyr ba­syn­­­daǵy ultjandy azamattardy bi­rik­tirip qana qoımaı, Alash ıdeıasyn ýaǵyz­daýshy birden-bir aqparat qu­ra­lyna aınaldy. Shyn mánin­de ózi­ne deıingi qazaq basylymda­ryn­daı emes, «Qazaq» gazeti buqara ha­lyq­tyń muńyn muńdady, joǵyn joq­tady. Jáne basylym Alash qaı­­­rat­kerleriniń ult múddesin ashyq tal­­qylaıtyn pikirtalas min­­­beri qyzmetin atqardy. Alash qaı­­rat­­ker­leri ózderiniń eldik pen bir­­lik jolynda júrgizip jatqan ju­­mys­taryn qazaq jurtynyń qa­byl­dap, halyqtyń ulttyq namy­syn oıatý men saıası sanasyn kóterý­degi baspasózdiń pármenin joǵary baǵa­lady. Bul rette Alashorda kó­semderi Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baı­tur­synuly qarańǵy qazaq dalasyna Alash únin jetkizetin basylymdy shy­ǵarý isin uıymdastyryp, 1913 jyly 2 aqpanda Orynbor qala­syn­da «Qazaq» atty qoǵamdyq-saıası já­ne ádebı-mádenı gazetti dúnıege ákeldi.

Alash qaıratkerleri táýelsiz­dik ıdeıasynyń mańyzyn «Qazaq» ga­zeti arqyly halyq jadyna jetki­zip, sol kezdegi eń basty máseleni ­nasıhattaýdy birinshi kezekke qoı­dy. «Alashtyń talapty azamattaryna» degen «Qazaq» gazetiniń kezekti sanyndaǵy «Qyr balasynyń» maqa­lasynda táýelsizdiktiń ózektiligi jaıynda bylaı dep jazyldy: «Bostandyq, teńdik, týysqandyq – HVIII ǵasyrdan beri jaryqqa shyq­qan taza pikir. Muny maıdanǵa sal­ǵan Fransııa jurtynyń saıa­sı erleri. Osy úsh túrdiń bári biz­diń sharıǵattan, Injilden, býdda oqýy­nan, Lev Nıkolaevıch Tolstoı fılo­sofııasynan tabylady... Bul úsh uran­nan bólek adam balasynyń baqyt, mahabbatyna jol joq...»

Bir ǵana Á.Bókeıhannyń ult-azat­tyq kúresin júrgizýdegi ádis-tásil­deri men qazaq ultynyń áleý­­mettik kúıin kúıttegen 250-den asa maqalasy jaryq kórdi. Alash­ordanyń ustanǵan saıasaty par­tııa baǵ­darlamasynyń jobasynan, onyń lıderiniń «Qazaq» gazeti betinde ja­rııalanǵan maqalalarynan bel­gili bolatyn. Basylymǵa basshy­­lyq etken A.Baıtursynuly alǵashqy re­daktory, al onyń ókiletti ókili M.Dýlat­uly boldy. Gazet shyǵýyn toq­tatqan 1918 jyly basylymǵa Jan­uzaq Jánibekuly basshylyq etti.

Sol tusta qazaq zııalylary osylaısha ult máselesindegi tol­ǵaqty máseleler týrasynda oı bólisti. Bastysy ulttyq ıdeıany damytý­dyń joldary talqylandy. Ulttyq ıdeıa­nyń tegershigi – ulttyń tili men áde­bıetin, óneri men rýhanııatyn damytý qajettigi «Qazaq» gazetiniń betinde osylaısha kórinis tapty.

Iá, qazaq baspasózin uıym­dastyrýdaǵy Ahmet Baıtur­syn­ulynyń eńbegi eren. Al Aqańnyń qazaq radıolarynyń negizin qala­ǵandyǵy týraly áńgimeniń tıegi endi ǵana aǵytylyp keledi. Zerek zert­teýshilerdiń aldaǵy ýaqytta bul taqyrypty qotara, indete saralaýy qajet-aq taqyryp. Ázirge qoldaǵy bar derekterge súıenemiz.

Qazaq radıosynyń negizi 1921 jyly qalandy. Qazaq eliniń sol kezdegi astanasy Orynbor qala­syn­da jumysyn bastaǵan arna qyz­meti buqara halyqtyń saýatyn ashýǵa ba­ǵyt­taldy. Qazaq AKSR Halyq Ko­mıssarlar Keńesiniń 1921 jylǵy 29 qyr­kúıektegi sheshimimen qazan aıynan bastap áýe tolqyny arqyly radıobıýlleten berile bastady. Qa­zaq radıosynyń alǵashqy úni gram­mofon men kúıtabaq túrinde qa­zaq dalasyna tarady. «Vladımır Ilıch A.Baıtursynuly men S.Pestkov­­skıı ekeýin qabyldap, sózin tyńdaı­dy, ólkeni basqarý jóninde birne­she nusqaý jasaý kerektigin, olardy qazaq tiline aýdaryp, grammofon men kúıtabaqqa jazyp, halyq ­arasyna taratý qajettigin aıtady (V.I.Lenın o Kazahstane, 313-b). Radıo tarıhyn zertteýshi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Namazaly Omashuly ózi­niń zertteý eńbekteri arqyly Qazaq radıosynyń irgetasyn Alash kósemi A.Baıtursynuly qalaǵanyn naqty dáleldedi. Qazaq radıosy 1926 jyl­dyń qazanynan bastap Oryn­bor­dan keıingi astanamyz – Qyzyl­orda qalasynda 1931 jyldyń mamyryna deıin habar taratty.

Alǵash qazaq dalasyna Qazaq ra­dıosynyń habarlary grammofon men plastınkalar arqyly taratyldy. Bul iste Ahmet Baıtursynulynyń qosqan úlesi qomaqty bolǵandyǵyn joǵarydaǵy derekter dáıekteıdi. Osylaısha, qyzmetin óte qarapaıym qurylǵylardan bastaǵan Qazaq radıolary búginde ǵasyrlyq mejeni artqa qaldyryp, ýaqyt talabyna saı zamanaýı aqparat quraly retinde damyp keledi.

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shy­­­­ǵys­taný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Dúken Másim­hanuly «Egemen Qa­zaq­stan» gaze­tinde 1996 jylǵy 24 mamyrda ja­rııalanǵan «Otan týraly oılar» degen maqalasynda «Shalqar» ra­dıosynyń habarlary shettegi aǵa­ıynǵa qalaı áser etkenin bylaı dep eske alady: «Áli esimde, alty-jeti jastaǵy kezim ǵoı deımin, sheshem radıoqabyldaǵyshty ashyp qoıyp: «Qazir Almatydan naǵashy aǵalaryń sóıleıdi» deıtin de, bireýimizdi kúzetke turǵyzyp (ol zamanda Qytaıda Qazaqstan radıosyn tyńdaý eń úlken qylmys bolatyn), «Shalqarǵa» qulaǵyn to­satyn da otyratyn. Sodan ne ke­rek, anamyz baýyrynyń aty shyq­sa da jylaıtyn, shyqpasa da jy­laıtyn. Oǵan tunjyraı oty­ryp, tereń kúrsinip: «Meniń inim ne kún kórip júr eken?» dep ákem qo­sy­latyn. Sóıtip, olardyń qımas ja­qyndary, atamekenderi, olar jó­nindegi saǵynyshy bizdiń sábı jú­regimizden oryn alyp, qula­ǵymyz­dan janymyzǵa ótip, janymyz­dan qanymyzǵa daryp jatatyn... Bara-bara bul sezim men túısik ult, atameken, Otan degen qasıetti uǵym­darmen iliktesip, endigi jerde «Shal­qardy» ózimiz-aq ólip-óship tyńdaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Alaıda bizdiń tyńdaýymyz basqasha boldy. Iаǵnı biz «Shalqardy» ashyp qalǵanda, tek naǵashy aǵalardyń atyn estýdi ǵana armandamaı, kúlli Qazaq eliniń – Otanymyzdyń ty­nys-tirshiligimen, saıası-rýhanı ómiri­­­men tanysýdy maqsut etip tynda­dyq. Bul radıoqabyldaǵyshymyz, árı­ne, óz jemisin bermeı qalǵan joq. Eń birinshi – qazaqtyń esh halyqtan sorly emes ekenin uǵyndyq...».

Bul – syrtta júrip «Shalqar» radıosyn tyńdaǵan bir ǵana jannyń pikiri. Al mundaı pikirler legi qan­shama? «Shalqar» arqyly ata­mekeniniń keskin-kelbetin, turmys-tirshiligin, arman-maqsatyn tany­ǵan qanshama urpaq erjetti, ol –  bizdiń maqtanyshymyz. Alystaǵy aǵaıynnyń saǵynyshynan keıin «Shalqar» atty halyqaralyq gazet­tiń jaryq kórgeni belgili. Demek radıony qaǵazsyz gazet desek, «Shal­qar» aty basylymǵa aınalǵan baǵ­darlama. Bul da – osy kezinde, budan týra bir ǵasyr buryn Qazaq radıosyn ashýǵa atsalysqan, negizin qa­laǵan Aqańdardyń eseli eńbeginiń, jemisti qyzmetiniń nátıjesi.

 

Bolatbek TО́LEPBERGEN,

«Shalqar» radıosynyń dırektory

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda joǵalǵan oqýshy tabyldy

Qoǵam • Búgin, 11:02

Elimizde 33 gradýsqa deıin aıaz bolady

Aýa raıy • Búgin, 10:17

ShQO-da kólik muz astyna túsip ketti

Oqıǵa • Búgin, 10:08

Búgingi valıýta baǵamy qandaı?

Qarjy • Búgin, 09:10

Elimizde 175 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:06

«Aıboz» darabozdary anyqtaldy

Ádebıet • Búgin, 08:55

Prezıdent quttyqtaýy

Prezıdent • Búgin, 08:50

Eldik nıet

Aımaqtar • Búgin, 08:48

Kezekte – jer úıler

Aımaqtar • Búgin, 08:46

Zań jobasy qaraldy

Saıasat • Búgin, 08:42

Taýarlardy baqylaýdyń ulttyq júıesi

Saıasat • Búgin, 08:40

Tıimdi yntymaqtastyq

Saıasat • Búgin, 08:38

Saıası maman daıarlaý baǵdarlamasy

Ekonomıka • Búgin, 08:32

Jeńistiń bastaýy – halyq

Qoǵam • Búgin, 08:27

Asyl tuqymnyń paıdasy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Berekeli aqbas sıyr

Ekonomıka • Búgin, 08:20

Avtojoldyń san alýan máselesi

Ekonomıka • Búgin, 08:18

Ishki jalpy ónim 4 paıyzǵa ósedi

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Bazalyq mólsherleme nege kóterildi?

Ekonomıka • Búgin, 08:12

Inflıasııanyń kezekti tolqyny

Ekonomıka • Búgin, 08:10

Aýrýdyń aldyn alaıyq!

Medısına • Búgin, 08:08

Bilim kókjıegin keńeıtken

Ǵylym • Búgin, 08:06

Sapasyz oıynshyqtyń zalaly

Aımaqtar • Búgin, 08:04

Qaraýsyz mal apatqa uryndyrady

Aımaqtar • Búgin, 08:02

Kólik gazyna ýlanǵan

Aımaqtar • Búgin, 07:59

Qumar oıynnyń qurbandary

Qoǵam • Búgin, 07:56

Sulýlyq sapary

Rýhanııat • Búgin, 07:54

Uqsas jańalyqtar