Kenje ul

Qoıarda-qoımaı kóshirip ákelgen uly bolatyn. Sen úshin aýylǵa qaıta-qaıta baratyn ýaqyt joq qazir! Bárimiz de jumysbasty, jalǵyz óziń otyramysyń aýylda, – dep qalaǵa alyp keldi. Endi mine, qartaıǵan shaǵymda qalaǵa shyǵyp, sán qýǵandaı boldym-aý dep sary- ýaıymǵa túsedi-aı kep. E, shirkin-aı dersiń, ǵumyry aýylda ótken adamnyń ómiriniń sońynda búk- túsip, búgilip, ózine jat tirlikke baılanǵany qandaı aýyr. Qalaǵa qaraı asyǵyp turatyn bul ne degen jurt! Túsinip bolmaıdy. Týǵan-týys, keıbir kórshi-qolań, jekjattardyń, qyz-qyrqyn, uldarynyń – bári osynda turady. – Bilem, úıge syımaı júrsiń ǵoı. Aýylǵa barǵyń kelse, shopyr aparady, anda-sanda baryp qaıt. Tipti saǵynsań Fatıhany, Qanıpa, Ánesti, Aǵzam, Zeınep apaıdy, Habıba, Hamzalardy osynda aldyryp turaıyn. Qonaqqa shaqyraıyq, – dedi keshe keshkisin uly. – E, balam-aı, aýyldaǵydaı qaıdan bolsyn! Qalanyń zańy, tártibi – sender úshin ǵoı. Keńsaıdaǵydaı qaıda! Qyl aıaǵy túzge shyqsań da ózińmen ózińsiń ǵoı, shyraǵym. Tún uıqy joq. Ketkim kep júr Jarsýatqa, Keńsaı jaqqa. Aparyp tastashy, – degisi-aq keldi, biraq, ishteı únsiz kúbirlep qoıa saldy. Shal aýyr bir kúrsinip aldy. «Aýylyma aparyp kelshi. Tym qurysa ózderiń ósken, qalqıyp turǵan úıime baryp bir maýqymdy basaıyn. Sheshelerińniń basyna baryp Quran súrelerin oqymaǵaly da biraz boldy. Al, bularda bir bitpeıtin jumys». Shal terezege qarap telmirip otyrǵany. Jaıaý júrgen adamnan qaptaǵan mashına kóp. Kempirdiń sup-sýyq bıdaı kójesi bolar ma edi shirkin, – deıdi tamsanyp. Kelini gazıt shyǵarady, kúni-túni tyqyldatyp jazý jazady da otyrady. Keıde: «Ata, oı kelmeı, jazý jaza almaı qınalyp turmyn, tapsyrma kóp!» – dep mazalanady kep. Shal bir tal arsha jaǵady. Úıdiń ishi kók tútin. Iisi qandaı shirkin, jaryqtyqtyń! Kelini de tynyshtalady. Jazý jazatyn kók temir de zýlaıdy. Jazda barǵanda jınap ákelgen Saýyrtaýdyń arshasy edi. Shal bólmesine kelip, kempirinen qalǵan kók sandyqty ashty. Mynaý aq qumandy kempiri ekeýi Semeıdiń bazarynan satyp alyp edi-aý. Jasyl gúldi oramalyn qara. Qyzdary da, kelinderi de qyzyǵyp-qyzyǵyp qoıady. Shal tyrs etip úndemegen soń, suraýǵa batyldary jetpeıdi. Kúmis saqınalary, bilezikteri, syrǵalary kempiri qoldorbaǵa salǵan kúıi jatyr. Dúnıeden óterin bilip, kúni buryn jınap qoıypty ǵoı. Kózińdeı kór degeni me eken. Qara oıýly másisi, kók beshpeti, uzyn shaǵı kóılegi – bári sandyqta qattaýly qalypty. Byltyr kishi kelininiń ótinishin qaldyrmaı, mekteptegi Naýryz meıramyna kıip barýǵa ruqsat berip edi. Ánsheıinde tyltıǵan uzyndy-qysqaly birdeńeler kıip júretin kelinin tanymaı qaldy. Qalanyń Naýryz toılaǵany da birtúrli eken. Zamanyna qaraı bolar. Aýyldyń aty aýyl. Qara qazan, sary bala. Shal kádimgideı tańǵaldy. Anda-mynda sabylǵan halyq. Qaptaǵan kisi. Aınala saý­da. Qashanǵy túregep tursyn, kólikke kep terezeden qarady da otyrdy. Kıiz úıler qurylypty. Birinen biri ótedi. Aldy kúzet deı me?.. Qoı, Keńsaıǵa qaıtaıyn. Bul sheshimimdi basqa qalalarda turatyn úsh ul, úsh qyzǵa Merkit jetkizer. Qalashyl bolyp ketken ózderinen kórsin. Bireýi aýylda qalmady. Qyzmet qýdy. Marqum kempiri «oqy, oqy dep, qalaǵa qýǵan ózińnen kór» deýshi edi. Oqyǵannan jaman boldy ma, biraq?. Shal óz oıymen alysyp kúnde osylaı. Býrabek pen Nurıla da kútip júrgen shyǵar. Bular da jaman bolǵan joq. Balaly-shaǵaly. Kempir ekeýmizdiń jolymyzdy beripti. Biz ketkende týǵan Álıdiń ózi qazir júgirip júr deıdi. О́zderi oqýlaryn bitirip aýylǵa keldi. Nurıla áıel bosandyratyn dáriger, Býrabek bolsa búkil taýdyń orman, qaraǵaıyn basqaryp otyr. Ury-qaryǵa bir aǵash kestirmeı qorǵaýda. Ákim-qaralardyń ózinen ruhsat qaǵaz talap etedi deıdi. Býrabektiń ákesi Ǵaly da sondaı qatal adam edi. «E, e, búgin aýylda shaldar uzynsary keldi, otamaly da jetti, út kirdi, útpen birge qut keldi» dep, shaljyǵar jasap, qaýqyldasyp jatqan bolar, á!.. Qoıdyń etin quıryq, ókpe-baýyrymen qosa túgel qarynǵa salady. Tuz, burysh, pııaz qosyp qarynnyń aýzyn tigip shuńqyrǵa jaǵylǵan ottyń shoǵyna kómedi. Sóıtedi de, topyraqpen bastyryp tastaıdy. Qaryndaǵy ettiń demi shyǵyp turý úshin jilikten tútik jasap bir basyn qarynǵa salyp, ekinshisin topyraqtan shyǵarady. Bylqyldap pisedi. Shaldar qaryn toly bul asty kótere almaı jyǵylyp qalatyndary bar... – Ne boldy saǵan áke! Bala qusap jylaǵany nesi, – dedi kólikke otyrǵan uly renjı sóılep.-Aýyl, aýyl dep. Nemene ózi, ash-jalańash júrsiń be. Odan da kólikten shyǵyp, nemerelermen birge Naýryz toıyn qyzyqtap júrmeısiń be endi, – dedi taǵy. – Kóńilim jalańash balam. Oıym jetim qaraǵym. Aýylǵa aparyp tastashy! El men jerden jerigeniń ne sonsha. Boldym-toldym deımisiń. Kıe, nala degen bar ári-beriden soń, – dedi shal da qatty sóılep. Ertesine uly Merkit ekeýi Keńsaı qaıdasyń dep jolǵa shyǵyp ketti. Shal, o, toba, qýan­ǵany sondaı túnimen kóz ilgen de joq. Terezeden qarap keledi. Jol alys. Qar qalyń túsipti. Sodan kózi ilinip ketipti, kóliktiń dóńgelegi tasqa soǵyldy ma, zirk ete qalǵanda baryp, kózin ash­ty. О́z kózine ózi senbedi. Kólik beıit­terdiń qasyna kep bir-aq toqtapty. Merkittiń kózinde jas. Anasyn saǵynyp júr eken ǵoı qulynym. Ulyn baýyryna basty. – Hadısha men keldim aýylǵa. Meni tastap qaıda kettiń deı berýshi ediń túsimde ylǵı. Keldim, keldim, – dedi shal kúbirlep. Beıit basynda uzaq otyrdy. Ishte júrgen ókinish, saǵynysh sherin bir tarqatty. Bir kezde baryp, aýylǵa qaraı jaıaý tartty. Uly da kelip, kóliginen túsip jatyr. Úıiniń baý-baqshasy, sý alar qudyǵy, qora-jaıy bári de uqypty, taza qalypta. Aýlada jarqyraǵan sheteldik kólik. Alty bólmeli úıiniń eńsesin kóterip, qasynan taǵy da qosalqy úı turǵyzyp jatyr eken.. Býrabek pen áıeli Nurıla úılerinen júgirip shyǵyp, shaldy qushaqtaı aldy. Qudaıy kórshisi Maıdannyń uly men kelini úıiniń shańyraq otyn óshirmeı sońdarynda qalyp edi. Úıiniń bosaǵasy men tabaldyryǵyndaı, quty men berekesine aınalǵan ekeýin shal da jibermeı qushaqtap betterinen súıdi. Ortada dóńgelek ústel. Kempiriniń kózi tirisinde jasaıtyndaı aýyldyń ózine ǵana tán tanys, dámdi taǵamdar. Tórgi úıge kirip edi, uly kilem tusyna ilingen sheshesiniń sýretine qarap tur eken. Bir kezde esine tústi bilem: – Áke, sen osy sandyqty nege alyp keldiń? – dedi jalt qarap. – Merkit, eki jastyń birine kelgende aqsaqaldy qalaǵa súırep qaıtesiń! Arapa aqsaqal endi osynda, óz úıinde qalady. Biz Nurıla ekeýmiz osylaı uıǵardyq. Men de bul kisiniń ulyndaımyn ǵoı. Súndettegen de ózi. Kenje ulym deýshi edi, aýzyna qudaı salǵan eken. Marqum áke-sheshelerimiz týmasa da týǵandaı tatý-tátti ómir súrdi. Sol joldy bizge de jazsyn, – dedi Býrabek daýystaı sóılep. Merkittiń esine túneý kúngi bir jaǵdaı tústi. Qalaǵa bir-eki ret Nurıla kelip ketip edi. – Atam júdep ketipti, – dep Nurıla jylap keldi. Aýyldy oılaı beredi eken. Alyp kelsek qaıtedi degendi aıtqan, – dedi Býrabek sóz osymen bitti degendeı. – Sender elden kettińder. Al, aýyl bizge amanat Merkit. Osy eldi, jerdi saqtaý úshin urpaq ósirý paryz. Shal qaladan alyp kelgen kempiriniń kók sandyǵyn Nurılaǵa tabys etti. Marqum Hadıshanyń jasyl gúldi oramaly kelinniń basyna jarasa ketti. Merkit túnimen sandyraqtap uıyqtaı almaı shyqty. Týǵan úıdiń, shańyraqtyń kıesi, kepıeti mazalaǵandaı. Tań ata dalaǵa shyǵyp edi, aýyldyń bir top shaly ákelerin ortaǵa alyp, Keńsaıdyń qarly jotasyna qaraı bettep barady eken... Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy.