Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev TMD keńistiginde jańa ıntegrasııalyq joba – Eýrazııalyq odaq qurý ıdeıasyn 1994 jyly usynǵany málim. Osy ıdeıanyń pisip-jetilgenine de kóz jetkizip otyrmyz. Elbasynyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan leksııasynda atalmysh odaqtyń túpkilikti maqsaty taǵy bir márte aıqyndaldy. Bul kúnde elimizde saýda-ekonomıkalyq aınalym aıtarlyqtaı joǵarylady jáne halyqaralyq saıasat, qaýipsizdik, qorǵanys salalaryndaǵy yntymaqtastyq arta tústi. Eýrazııalyq odaqtyń Qazaqstan úshin yqpaly zor bolady, sondyqtan biz ekonomıkalyq odaq qura otyryp esh nárseden utylmaımyz dep esepteımin.
Álemdik sharýashylyq tájirıbesinde damyp, qazir oryn alyp otyrǵan memleketaralyq ekonomıkalyq ıntegrasııa
syrtqy jáne ishki faktorlardyń áserinen qalyptasqany belgili. Nátıjesinde qazirgi ekonomıkasy ozyq damyǵan memleketter qadamy ashyq ekonomıka qaǵıdalary boıynsha uıymdastyrylyp, alǵa basýda. О́rkenıetti elderde memleketaralyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń kóptegen nysandary men modelderi bar. Sonyń ishinde Eýropa elderin biriktiretin Eýropalyq odaqty (EO) jáne Eýropa erkin saýda assosıasııasyn (ESEA), Soltústik Amerıkadaǵy Soltústikamerıkalyq erkin saýda assosıasııasyn (NAFTA), Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elderdiń Azııa-Tynyq muhıty ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy assosıasııasyn (ATES), Azııadaǵy Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń assosıasııasyn (ASEAN), Latyn Amerıkasyndaǵy Latynamerıkalyq ıntegrasııa assosıasııasyn (LAI) jáne «Merkesýr» sııaqty t.b. ozyq ıntegrasııalyq qurylymdardy ataýǵa bolady. Qazirgi kezde bul ekonomıkadaǵy ıntegrasııalar zaman talabyndaǵy memleket arasyndaǵy yntymaqtastyqtardy álemdik deńgeıde tereńdete damytyp otyr.
Osyndaı halyqaralyq tendensııa baǵytynda eýrazııalyq keńistikte ekonomıkalyq odaq qurý týraly Elbasynyń ıdeıasy bolashaqty kóregendikpen boljaýynan jáne elimizdiń jahandaný jaǵdaılaryndaǵy damýynyń obektıvti qajettilikterin eskerýinen týyndap otyr. Onyń negizgi sebepterine álemdegi óndiris nysandarynyń ózgerip, álemdik ishki jıyntyq ónimdegi transulttyq korporasııalardyń orny men róliniń arta bastaǵandyǵyn, jahandaný barysynda ulttyq ekonomıkanyń halyqaralyq standarttarǵa beıimdelýinen, halyqaralyq basqarý ortalyqtary, birlesken kásiporyndar men halyqaralyq standarttar júıesindegi (Tarıfter men saýda jónindegi bas kelisim, Halyqaralyq valıýta qory, Birikken Ulttar Uıymynyń organdary jáne taǵy basqa) ózgeristerdi aıtýǵa bolady.
Jalpy, burynǵy Keńes Odaǵynyń ornyndaǵy jeke memleketter arasynda alǵashqy ret ekonomıkalyq maqsatta qurylǵan qurylymdardyń biri Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan arasyndaǵy Keden odaǵy bolyp tabylady. Ol atalǵan úsh memleket arasyndaǵy ózara syrtqy saýda boıynsha qatynastaryn ońtaılandyryp, jeńildetti. Statıstıkalyq derekterge júginsek, 2012 jyly Keden odaǵyna múshe memleketter arasyndaǵy syrtqy saýda boıynsha taýar aınalymy 383,6 mlrd. amerıkan dollaryn, onyń ishinde eksport boıynsha 254,7mlrd. dollardy, ımport 128,9 mlrd. dollardy qurapty. Sonymen birge, Qazaqstan, Belarýs, Reseı arasyndaǵy tolyqqandy Keden odaǵynyń qurylýy osy memleketter úshin geosaıası jáne ekonomıkalyq tıimdi baǵyt bolyp, bıznes birlikter men turǵyndar úshin sıpaty men merzimi jáne qoljetimdiligi tartymdy bolyp otyrǵanyn ómir kórsetýde.
Al, qazirgi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdyń alǵysharttary Keden odaǵynyń damýyna baılanysty qalyptasýda jáne onyń nátıjesinde biryńǵaı kedendik aýmaq, úshinshi eldermen biryńǵaı saýda rejimi, Keden odaǵyna kirgen memleketter arasynda ózara saýdany kedendik resimdeýdiń joıylýy, kedendik baqylaýdy syrtqy shekaraǵa shyǵarý, kedendik tarıf jáne tarıftik emes júıeniń biryńǵaı rettelinýi syndy tıimdi jaǵy sheshilýde.
Osy negizde Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistikte áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa yqpal etetin halyqaralyq sharýashylyq baılanystardyń tereńdeýi, elder arasyndaǵy taýar aınalymy men jumys kúshi, kapıtal aǵylymy jáne t.b. jańa sandyq jáne sapalyq deńgeıge kóterilmek.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy oǵan enetin memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq ıntegrasııalyq úderisterdiń álemdik deńgeıde damýyn bildiredi. Sonymen birge, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qarqyndy damýyna tarıhı jaǵynan alǵanda eýrazııalyq keńistiktegi ózgerister (skıfter, ǵundar, hazar, mońǵoldar, slavıan) keńestik kommýna bılikterimen birde birigip, birde taraǵanyna qaramastan, álemdik sharýashylyq júıesinde orny birshama saqtaldy. Eýrazııalyq keńistiktegi elder óziniń tabıǵı-geografııalyq, demografııalyq jáne ekonomıkalyq sharttary boıynsha, onyń ishinde baı resýrstyq jáne ekonomıkalyq qýatymen osy aımaqty damytyp qana qoımaı, álemdik ekonomıka ilgerileýiniń basty faktory bola alady. Túrik jáne slavıan elderimen birge osy keńistikti mekendegen basqa da kóptegen eýropalyq jáne azııalyq etnostardyń baı tájirıbesin óz boıyna jınaǵan jáne sol arqyly álemdik órkenıettiń damýyna yqpal etken eýrazııalyq mádenıet ornyqty.
Sonymen birge, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy memleketter álemdik ónerkásip óniminiń 10%-yn óndirip, óz qýattaryn biriktirgen jaǵdaıda 10-15 makrotehnologııalyq, onyń ishinde álemge áıgili 55 ónim túrlerin, kosmostyq, avıasııalyq, ıadrolyq, mashına jasaý, keme qurylysy men bıo-nanotehnologııa jáne t.b. óndirýi yqtımal.
Osyndaı ekonomıkalyq yqpaldasý jaǵdaıynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderindegi resýrstar jıyntyǵy men demografııalyq áleýeti keńistiktegi ornyqty ekonomıkalyq ósimniń negizi bolyp, halyqtyń turmys deńgeıin turaqty damytýǵa múmkindik týdyrady.
Balqııa ShOMShEKOVA,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.
TALDYQORǴAN.
