– Á. Qasteev mýzeıi qoryndaǵy eń kóne jádigerler qandaı, olardyń eń mańyzdy degenderine toqtalyp, tarıhyn baıandap ótseńiz?
– Mýzeı tanym men taǵylym ordasy. Adamzat órkenıetin órge bastyrǵan qýatty kúsh óner desek, sol ónerdiń qazanynda qaınap ǵalamat týyndylardy ómirge ákelgen tulǵalar máńgilik tarıhqa aınaldy. Mýzeıimizdiń qorynda kóneligimen de, mán-mazmuny jaǵynan da óner tarıhynan oıyp oryn alatyn aıshyqty dúnıeler bar. Batys Eýropa - Fransııa, Germanııa, Nıderlandy, Gollandııa, Flandrııa, Italııa, Ispanııa elderiniń óner tarıhymen baılanysty jádigerler de az emes. Aıtalyq, osy kolleksııada (keskindeme) XV ǵasyrǵa jatatyn eń kóne birneshe týyndy bar:
Germanııalyq belgisiz sýretshiniń «Magıge tabyný. Fragment» dep atalǵan jumysy maıly boıaýǵa jaǵylǵan mánerli óner týyndysy. 1939 jyly Lenıngradtan satyp alynǵan kartınanyń ólshemi – 25, 5h15. Osyndaı taǵy bir kartına shamamen 1554-1630 jyldardy qamtyǵan «Bala. 1595» (Germanııa. Lorenso Shtraýh) dep atalǵan týyndy.
Sýrette kishkentaı Isa Másih, oǵan 36 apta bolǵanda beınelengen. Mundaı jazba sýrettiń joǵarǵy oń jaǵynda ornalasqan. Mýzeı kolleksııasynda XVII ǵasyr jáne osy ýaqytta paıda bolǵan barlyq stılder dara mánge ıe.
Shyǵys elderi - Qytaı, Úndistan, Japonııa elderine arnalǵan kolleksııa mýzeıde saqtalǵan eń bir kóne muralarǵa jatady. Máselen Qytaı jınaǵynda Mın dáýirinde (1368-1644) jasalǵan birneshe týyndylar bar. Bul negizinen qola salttyq ónimder.
Orys jáne ejelgi orys óneri qorynda parsýna mánerinde jasalǵan Fedor Alekseevıchtiń portreti erekshe mánge ıe. Bul týyndy XVII ǵasyrdyń aıaǵynda salynǵan. Sol ýaqyttarǵa tuspa-tus keletin «Mıneıa» ıkonasy da aıryqsha jádiger dep ataýymyzǵa bolady.
Qazaqstan óneri qoryndaǵy sándik - qoldanbaly óner - kolleksııasynda 18-19 ǵasyrlardaǵy týyndylar bar. Qazaqstannyń beıneleý óneri - kolleksııasynda 1872 jyldan bastap jumys isteı bastaǵan Nıkolaı Gavrılovıch Hlýdovtyń týyndylary saqtalǵan.
– Mýzeıde óner oshaǵynyń esimi berilgen dańqty sýretshi Á. Qasteevtiń qandaı týyndylarynyń túpnusqasy saqtalǵan?
– Halyq sýretshisi Ábilhan Qasteevtiń 361 – grafıka, 46-keskindeme mánerinde salynǵan týyndylarynyń túpnusqalary saqtalǵan. Sýretshiniń týyndysyna ózindik erekshelik, halyqtyq sıpat, san qyrly ushqyr ıdeıa tán. Dara daryn ıesi beıneleý óneriniń barlyq janrlarynda qalam terbedi. Portretter saldy, kúndelikti janrǵa bet burdy, panoramalyq, panteıstik peızajdar, senimdi tarıhı shyǵarmalardy ómirge ákeldi. Kórkem tehnıka men grafıkada oryndaǵan jumystary qazaq mádenıetiniń jaýharyna aınaldy.
– Shetel óneri qoryndaǵy negizgi eksponattar týraly aıtyp ótseńiz?
– Orys óneri kolleksııasyndaǵy eń alǵashqy týyndylardy tanymal sýretshiler portret janrynda salǵan - Rokotov F. «Áıel portreti», Borovıkovskıı V. «P.N. Dýbovıskııdiń portreti» syndy týyndylar 18 ǵasyrdyń ekinshi jartysynda salynǵan. Atalǵan qorda saqtalǵan ár shyǵarmanyń ózine tán tarıhy bar. Bizdiń mýzeıge tek jergilikti turǵyndar ǵana emes, alys-jaqyn shetelderden kelgen týrıster de jıi bas suǵady. Álemniń ár túkpirinen kelgen ónersúıer qaýym mýzeıden óz halqynyń tarıhynan, ónerinen syr shertetin dúnıelerdi kórgende tánti bolyp jatady. О́nerdiń bir muraty – adamzatty yntymaq pen dostyqqa, ortaq muratqa baýlý. Álemdegi qanshama halyq óner men mádenıet arqyly ózara túsinisedi. Osy turǵydan alǵanda Á. Qasteev mýzeıindegi árbir jádiger óner tarıhyn tanyp bilýge jeteleıtin máni zor qundylyq dep ataǵan bolar edim.
– Tanym ordasy óz kórermenin taǵy qandaı tyń jańalyǵymen qýantpaq?
– 2022 jyldyń sońyna deıin mýzeı qorynan «Japonııa óneri» katalogy shyǵarylady. Katalogtyń tusaýkeserine qordan «Japonııa óneri» kórmesi daıyndalady. Mýzeı qorynan «Qazaqstan beıneleý óneriniń 100 jaýhary» jınaǵyn basyp shyǵarý josparlanýda. «Úndistan óneri», «Orys óneri», «Qazaqstannyń qazirgi qoldanbaly óneri» katalogtaryn, «V.A. Eıfert shyǵarmashylyǵy» monografııasyn, «Qazaqstannyń portrettik keskindemesi 1970-1980 j.j.» monografııasyn basyp shyǵarýǵa daıyndyq jasalýda. Mýzeı qabyrǵasynda ár apta saıyn qylqalam qupııasynan qýat alǵan sheber sýretshilerdiń kórmeleri úzbeı ótip keledi. Bul turǵyda qazaq beıneleý óneriniń ótkeni men búginin taný, shyǵarmalardyń tanymdyq kókjıegin keńeıtý, ǵylymı órisin arttyrý mýzeı ujymy negizge alyp otyrǵan basym baǵyttardyń biri.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
