Balýan Sholaq

Teginde keń qoltyk, mol qoldy, myrzalaý da halyqpyz ǵoı. Solarymyz alys-beris, barys-kelis deıtindeı tirshiliktiń tynymsyz qarym-qatynastarynan ǵana emes, aıtylar lebiz, beriler baǵalardan da bileýlene bilinip qalyp jatady. Ásirese, ásire madaq, asyra asqaqtatýlarymyzdan. Keıde elge, qoǵamǵa belgili bir salada eńbegi sińgen eleýli bir azamatty «qaıtalanbas tulǵa» dep úzildi-kesildi úkimdeı etip ataıtynymyz bar. Al ótesi ýaqyt bolsa kele-kele álgi berilgen baǵanyń boıaýyn ońdyryp, máıegin soldyryp tastaıdy. Bul jıileý kezdesetin jaǵdaı. Sırek ushyrasatyny – bir shyn mánindegi erek, eresen tulǵany qaıtalaı almaı ýaqytyńyzdyń, zamandaryńyzdyń ózi álekke túsedi. Tarıh anasy – mezgildi solaı «álekke salyp» qoıǵandardyń biri ári biregeıi, meniń paıymymda, Balýan Sholaq – Nurmaǵambet Baımyrzauly. Qazaq halqynyń arǵy-bergi ómir-bolmysyndaǵy eń jarqyn tulǵalardyń biri, atynyń ózi-aq jasyǵandy jigerlendiretin, tasyǵandy táýbesine keltiretin qaharman seriniń myna dúnıege kelgenine 150 jyl, ana dúnıege ketkenine 95 jyl tolyp otyrsa da ol qaıtalanǵan joq. San qyrynyń biri bireýde kezdeskenimen ózgesi tabylmaıtyn naǵyz birtýar tulǵa! Taǵdyr-talaıyna jazylǵan birde kesek, birde názik shynaıy sezimnen óleń óretin ańqyldaǵan aqyn, óleńine tek ózine ǵana tán dybystyq boıaýynyń meılinshe qanyqtyǵymen erekshelenetin án shyǵaratyn ǵajaıyp sazger, Kókshetaý, Hantaý, Alataý, Qarataýdan án asyrǵan ánshi, at oıyndarynyń asqan sheberi, quralaıdy kózge atqan mergen, qyran baptap qus salǵan áıgili saıatshy, kórgenniń kózi toıar kórikti, jaýyryny jerge tıip kórmegen teńdessiz balýan, ertektegi taý kótergen Tolaǵaıdaı alapat kúsh pen fánıge kelip, baqıǵa ozǵansha halqym, qazaǵym dep soqqan uly júrek ıesi. Osynaý jaýhardaı jarqyraǵan asyl qasıetteriniń bári emes, biri ǵana bireýdiń basyna qonsa, sóz joq, dabysynyń dańǵaıyr bolaryna sonyń ózi-aq jeter edi. Al rahymy mol Allataǵala budan attaı 150 jyl buryn Kókshe óńirindegi Bulandy ormanynyń bir pushpaǵy – Tastyózektegi Úısin aýylynda aǵashtan túıin túıetin sheber Baımyrza Jaryqshaquly men onyń qudaı qosqan qosaǵy Qalampyr Jetpisqyzyna óse kele álgindeı qasıettiń bári ón boıynan tabylatyn dýlyǵa syımas torsyq shekeli, eki kózdi tostaǵandaı ul syılap tek Táńirge ǵana tán jomarttyq jasapty. Sábıdiń esimi Nurmaǵambet edi. Iá, bul 1864 jyl bolatyn. Dál osy jyly patshaly Reseı áskerleri tústiktegi Áýlıeata men Shymkent, Túrkistandy alyp, Qazaqstandy otarlaýyn tolyq aıaqtaǵan-dy. Endi qorǵansyz halyqtyń jer-sýyn tartyp alyp, oǵan qarashekpendilerdi birjolata ornyqtyryp, elge eńse kótertpesten ezgini tyndyra berý ǵana qalǵan-dy. Uly dalanyń sońǵy tuıaq serperleri – Isataı, Mahambet, Kenesarylar kelmeske ketkenine de talaı zaman bolǵan. Qazaqtyń kóz jasyn súrtetin jaryq jahanda eshbir qudiretti de janashyr alaqan qalmaǵandaı kezeń edi ol. Sondaı mezgilde osynaý ólkede áýeli Qotyr, Shortan, Býrabaı stanısalaryn salǵan otarshylar endi Kókshetaý men Qaraótkeldiń qaq ortasyna jáne bir bekinis salýdy qarastyrady. Ol úshin uıadaı ǵana Úısin aýyly tańdap alynady da qylysh, myltyq asynǵan jendetter jetip kelip, aýyldyń jas-kári, erkek-áıelin qamshynyń astyna alyp úılerinen qýyp shyǵyp, úı-jaı, qora-qopsyǵa ot qoıady. Sóıtip, bir aýyldy bir-aq kúnde joq qylady. Mynadaı sumdyqqa qarsy qylar amaly joqtyqtan kúıinip jylaǵan ákesi Baımyrzany kórgen sábı Nurmaǵambet kesilgen aǵash dóńbektiń ústine shyǵyp: – Jylamańyzshy, áke?! Men boıym mynadaı bolǵanda bulardan kek qaıtaramyn! – deıdi kózi ottaı janyp. Bala batyr sertinde turady. Eseıe kele kekti bir emes, san márte qaıtarady. Qudaı bergen eresen kúsh-qaıraty men asqaq rýh, ar-namysynyń arqasynda otarshyldardyń ulyǵyna da, ultaraǵyna da des bermeıdi. Ol júrgen, júredi-aý degen jerde kazak-orystardyń qaısysy bolsa da momyn qazaqty burynǵysha qorlaı berýden, qııanat jasaýdan taısalady, aıylyn jıyp, aýlaq ketedi. О́miriniń osy qyryn alyp qaraǵanda Balýan Sholaq árirektegi Segiz serimen, odan keıingi Jaıaý Musa, bertinirektegi Mádı, Imanjúsip, Bataqtyń Sarysymen taǵdyrlas pa degendeısiz. Qýǵyn-súrginge ushyraýy, abaqtyǵa otyrýy da uqsastaý bolǵanymen odan shyǵýy basqashalaý. Sonyń birin Shókeńniń ózi «Atadan ul týmaıdy mendeı sabaz» deıtin shaǵyn dastan tárizdes sıý­jetti óleńinde óte ádemi sýretteıdi. Oqyrmanǵa qyzyqtylyǵy úshin týyndyny túgelge jýyq keltireıik: – Atadan ul týmaıdy mendeı sabaz!.. Túrmede jatyr eken óńkeı mańǵaz. Alty kún Aq túrmege qamaǵan soń, Túsirdi mırovoıdan maǵan qaǵaz. Aqylym bir basyma emes arzan, Taýanym shaǵylǵan joq bul qaǵazdan. Qaǵazdyń men túrine qarap tursam, Jeti jyl kátirgige meni jazǵan!..   Bozbala, myqty bolsań-qasty jemir, Tisińde qaırat bolsa-tasty kemir. Júregi qamalǵannyń shaıqalsyn dep, Segizkóz qabat qylyp qaqqan temir...   Boıyma kúsh bitkenge ettim shúkir, Qajysam abaqtyda-betke túkir. Temirin eki julqyp tartqanymda, Kirpishi jerge tústi kútir-kútir...   Jigitpin táńiri basqa jaqqan shyraq, Kúshime ne turady meniń shydap. Aıaq pen qolymdaǵy buǵaýlardyń, Shynjyryn sol arada úzdim burap...   Surasań Qotyr, Shortan bizdiń bolys, Alty-aq kún Aq túrmeni qyldym qonys. Sekirip terezeden qaqpa barsam, Kúzetshi qalǵyp otyr eki orys. Qasqaıyp qalǵyǵanǵa kúlip turdym, Olarǵa kúsh jeterin bilip turdym. Ekeýin eki qoıyp taldyrdym da, Ilgeri odan ári júrip berdim.   Táýekel alsyn erdi panasyna, Aqyldyń qarańdarshy danasyna. Qaldyryp ketem be dep Aqboz atty, Kep kirdim mırovoıdyń qorasyna.   Aqbozat bilinbeıdi bizdiń sorǵa, Janýar, tústiń be álde jaıǵan torǵa?.. Esigin konıýshnanyń buzyp kirip, Shyǵardym biri rysak, biri jorǵa...   Oılasam, myna dúnıe jalǵan eken, Izdegen maqsatyna barǵan eken. Aqbozǵa kelerimdi meniń bilip, Esikke shoıyn qulyp salǵan eken.   Ońdaǵan bala jastan meniń jolym, Bilmedim dúnıeniń oń men solyn. Boıyma osy kúshim qalaı syıǵan, Qulypty julyp aldy sholaq qolym.   – Aqbozat, aınalaıyn meniń qalqam! Sen úshin talaı tasty qyldym talqan – Jetektep shylbyrynan shyǵarǵanda, Aıaǵan basty atym alshań-alshań.   Jylqyny nege kerek bosqa maqtap, Atty aıt, mingen erin júrgen saqtap. Toǵyz jyl topqa mingen janýarym, Iegin saldy ıyǵyma eki jaqtap...   Atadan ul týmaıdy mendeı sabaz, Túrmede qaldy shirkin talaı mańǵaz. Mırovoı qorlyǵyna shydaı almaı, Túbinde fonarynyń jazdym qaǵaz.   «Túrmege alty kúndeı boldym qonaq, Sóıleýge mızamyńdy tilim olaq. Jorǵa men Aqbozatty alyp ketken, Surasań, meniń atym – Balýan Sholaq!». Jalyndy júrek, tegeýrinine temir de shydamas kúsh-qaırat, muqalmas jiger, asqaq rýh, pyraq tektes Aqbozat... Munyń bári qosyla kele Kún astynda qos qanaty jarq-jurq eter naǵyz poezııaǵa, kókke shanshyla órler ózgeshe ánge aınalmaı ma?!.. Olar tutasa, tulǵalana kele Balýan Sholaq bolyp ketedi... Balýan Sholaq demekshi, Nur­maǵambetke osyndaı laqap attyń taǵylýy jaıly árqıly áńgi­me bar. Jambyl atamyz jaqsy kórgendikten «Balýan Sholaq» dep atap ketken Sábıt Muqanov óziniń áıgili hıkaıatynda mundaı atty oǵan ákesi Saǵynaıdyń asynda ataqty Pań Nurmaǵambet berdi deıtini belgili. Úsh júzge saýyn aıtylǵan ol aıtýly as berilgen 1876 jyly Nurmaǵambet nebári 12-aq jas­ta bolǵan eken. Munshalyqty balanyń ataqty túrde balýanmen beldesýi esh qısynǵa kelmeıtin sııaqty. Jáne de ol óz óleńinde: – Balasy Baımyrzanyń Balýan Sholaq, Oń qolym otqa kúıip boldym olaq, – deıtindeı Nurmaǵambet balýan retinde tanylǵan kezinde saýsaǵynyń kemistigine oraı Balýan Sholaq degen ataýyn halyqtyń ózi berdi deý shyndyqqa saı keletin sekildi. Qalaı bolǵanda da osynaý esim bar qazaqtyń júregine meılinshe ystyq, barshaǵa rýh beretindeı qasıetti atqa aınalǵany anyq! Birsypyra derekterge qaraǵanda arystandaı aıbatty, jolbarystaı qaıratty deıtindeı jas ulannyń alǵash ret balýan retinde topqa túsýi 15 jasynda, 1879 jyly Shortannyń (Shýchınskiniń) bazarynda Qorǵan jaqtyń bir baıbatshasyna ere kelgen kók kóz, aqsary dáý aqshaǵa kúresip, kazak-orys pen qazaqtyń nebir myqtylaryn jer qaptyryp jatady. Jasóspirim Nurmaǵambet úlkenderdiń «kápir kápirligin istep, bir jerińdi mertiktirip júrer, qoı» degenine qaramastan beldesip, túkti keýdeni astyna basady. Qarshadaı basymen á degennen-aq týǵan el-jurtynyń abyroıyn osylaısha asyrǵan onyń ataq-dańqy tez jaıyla bastaıdy. Endigi bir áıgili kúresi 1895 jyly ol kezde uly knıaz, keıinnen Reseıdiń eń sońǵy patshasy II Nıkolaı Ombyǵa kelgende bolady. Balýandardyń bárin qırata jeńip, eń sońynda ataqty Karonnyń qabyrǵasyn qaýsatady. Qazaq jigitiniń ǵajaıyp erligine rıza bolǵan bolashaq patsha aty jazylǵan altyn saǵat syılaıdy. Bul syıdyń keıin ulyqtar men opasyz bolystardyń talaı bálesinen qutylýyna da septigi tıedi. Osy jeńisten keıin Shókeń alǵash ret: – Bul kúnde otyz birde meniń jasym, Qamaldyń buzatuǵyn taý men tasyn. Zalog sap jetpis bes som kúreskende, Syndyrdym Karon balýan qabyr­ǵasyn, – dep óleńdetken eken. Muny ol keıin qaıtalaǵan kezinde sol tustaǵy jas mólsherine qaraı «qyryq toǵyzda... elý birde...» degendeı ózgertip aıtyp júrgen kórinedi. Asyly Nurmaǵambet atamyz óziniń súıikti inisi, qazaq dalasynyń taǵy bir atyshýly alyby Qajymuqandaı biryńǵaı kúrespen aınalysýdy kásip etpegen. Al jastaý kezinde Reseı ım­perııasynyń ortalyǵyna baryp kúsh synasqanda ataǵy aıdaı álemge taralar ma edi, kim bilsin. Onyń esesine tósine tas qoıǵyzyp balǵamen urǵyzý, bulshyq etterin tistetý, som temirdi maıystyryp bilekke, moıynǵa oraý, bolat qubyrdy byrt-shyrt syndyrý, atpen shaýyp kele jatyp onyń saýyrynan ótip erge qaıta otyrý sekildi basqa da qaıran qalarlyq ónerleri elge jıi kórsetilip, qazaq dalasynda sırktiń negizi qalanyp edi... Jaratýshy Alla ony tánniń ǵalamat qýatymen keletin osyndaı san qyrly ónerdiń órde ozar aqtańgeri etip qana qoımaı, oǵan qaı zaman, qandaı qııamette de shyńdalyp shıyrshyq atpasa mújilip muqalmaıtyn asqaq ta asyl rýh beripti. Al mundaı rýh myna jalǵan dúnıeniń qaı qapasyna bolsa da qamalyp, etegin jasqa, kókiregin sherge toltyryp otyra almaıtyny haq. Qandaı zulmatqa bolsa da qasqaıyp qarsy turyp, Mahambet atamyzsha aıtqanda, «aqyryp teńdik suraıdy», Sherhan aǵamyzsha aıtqanda, «noqtaǵa basy syımaıdy». Balýan atamyzdyń «qamaldań buzatuǵyn taý men tasyn» deýinde úlken astar jatyr. Ol bul sózben ózi bir-eki ret qamalyp shyqqan aq patshanyń abaqtysyn aıtyp otyrǵan joq, rýhanı azattyqty berse qolynan, bermese jolynan alýdy maqsat tutatynyn meńzegen. Osyndaı maqsat-murat júreginiń erkindik keńistigin úzdiksiz, úzilissiz tileýi Adamata-Haýanadan bergi adamzattyń eń úzdik ónerine meılinshe erkin de irkilissiz alyp keldi. Ol – án men óleń, óleń men án, qazaq topyraǵynda aıryqsha órken jaıǵan qaıtalanbas qyzyl-jasyldy qymbat kórinis – sal-serilik edi. Toǵyz jasynan bastap Arqanyń ásem ánderin áýeletken Balýan atanyń sazgerligi de erte bastalǵanǵa uqsaıdy. Tabıǵatynan ójet, ózindik oı-pikiri erte oıanǵan ol Kókshe óńiri aspanyndaǵy jarqyraǵan juldyzdar ispetti Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı sekildi sańlaqtar saryny, óner úlgilerimen ǵana shektelip, óz únin qumyqtyryp, jaryq dúnıege jar salmastan tura almas ta edi. Osyndaı jaratylystyq jaǵdaıynan bolsa da sazgerlik talanty erteden ashylyp, dúıim elge tanyla bastaǵan tárizdi. Búgingi kúnge jetken ánderiniń uzyn sany 50-ge jýyqtaıdy eken. Tórt ánin alǵash ret notaǵa túsirip, 1925 jyly shyqqan «Qazaq halqynyń 100 áni» atty jınaqta jarııalaǵan – ultymyzdyń mýzyka óneriniń úlken janashyry Aleksandr Zataevıch. Ol kitabynda: «Balýan Sholaqtyń men jazyp alǵan ánderiniń ishindegi tamashasynyń biri – «Saryn». Bul óziniń vırtýozdyǵymen, kósile shyrqalatyn qasıetimen erekshelenedi» deıdi. Balýan ánderiniń kelesi bir túgendeýshisi Borıs Erzakovıch ekenin zor alǵyspen eske alý lázim. Ol sonaý 1938 jyly mýzykalyq folklordy jınaý maqsatymen qurylǵan ekspedısııamen Kókshe óńirine kelip, Shókeńniń birtalaı ánderin jazyp alady, túr-túsi jaǵynan ákesine óte uqsaıtyn, Shókeńniń ózi «átteń, Bátenim ul bop týǵanda ǵoı!» dep ókinetin súıikti qyzy Bátıma – Bátenniń otbasynda bolady. Al 1952 jyly ataqty abyz ata, ánshi, sazger Kenen Ázirbaevtiń oryndaýynda 11 ánin notaǵa túsiredi. Asyl murany jınaýǵa Zeınur Qospaqov, Gúlnar Moldashova, Talıǵa Bekqojına sııaqty mýzyka mamandary da eleýli úles qosady. Balýan Sholaq ánderine olardy jadynan shyǵarmaı, tańdaıynan tas­tamaı júrgen halqymyz óz baǵasyn kóp zamannan beri berip keledi. Saz óneriniń maıtalmandary – korıfeıleri ár kezderi aıtqan pikirleri de asa qundy. «Ǵalııa» ánniń tóresi, úlken júrekten, shynaıy sezimnen shyqqan án. Munda lırıka da, ǵashyqtyq, yntyqtyq sezim de, Balýan Sholaqqa tán alapat kúsh te bar», degen ulttyq mádenıetimizdiń uly qaıratkerleriniń biri akademık Ahmet Jubanov. «Balýan Sholaq ánderi meni erkekke laıyq ózindik áýendi – yrǵaǵymen, kúrdeli rıtmıkalyq áýezimen jáne poetıkalyq óleńniń qýaty ári batyrǵa tán rýhymen baýrap alǵan-dy», degen Borıs Erzakovıch. Balýan Sholaq ánderin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, sheberlikpen oryndap halqymyzǵa qaıta syılaǵan Kenen Ázirbaev, Turysbek Eleýbekov, Moldahmet Tyrbıev, Musa Asaıynov, Igibaı Álibaev, Qosymjan Babaqov, Elýbaı О́mirzaqov, Nuǵyman Ábi­shev, Muhtar О́tebaev, Maǵaýııa Kósh­kinbaev, Jánibek Kármenov sekildi ónerpazdardyń rýhtaryn asqan razy­lyqpen jáne bir eske alyp, Qaırat Baıbosynov baýyrymyz bastaǵan búgindegi birtalaı óner órenderine alǵys aıtsaq kerek-ti! Bul rette son­daı-aq Shókeńniń Jetisýdy aralaǵan kezinde shyǵarǵan «Sýsamyrdaǵy án», «Qyrǵyzdaǵy án», «Qarataýda qalyń el», «Jetisýmen qoshtasý áni» sııaqty buryndary jalpy jurtqa belgisizdeý bolyp kelgen shyǵarmalaryn jınas­tyryp, sazdyq qazynamyzǵa qosyp ketken kórnekti qalamger Balǵabek Qydyrbekuly aǵamyzdyń rýhyna da bas ııý lázim. Balýan Sholaq qasyna inisi Táýekel bastaǵan segiz serik alyp Alataý atyrabyna 1914 jyldyń jazynda keledi de sondaǵy jalpaq eldi, burynǵy ata-babalary ósip-óngen ólkeni, tipti, baýyrlas qyrǵyz elin de armansyz aralaıdy. О́zinen buryn dabysy jetken dańqty ulyn mundaǵy jurt han kóterip qarsy alady. Bir ǵana ataqty Noǵaıbaı aýylynda eki aıdaı dýman qurady. Sát, Máńke, Dáýitáli, Baıbolat, Qojbanbet, Buralqy, Kerimbaı sekildi jaqsy-jaısańdardyń ardaqty qonaǵy bolady. Rııasyz syı-sııapat kóredi. Atalas aǵasy Jylysbaı baı sekildi kisiler taıtuıaq altyn , úıirli jylqy syılaıdy. Eldiń qurmetine rıza kóńilden án-óleń týady. – Baımyrzanyń balasy Balýan seri, Araladym Úısindi ary-beri. Jetisýdyń jerine aýnaǵan soń, Tarqap ketti ishimniń qaıǵy-sheri, – deıdi. Seri munda da óndirdeı ónerli jastardyń basyn qosady, Arqanyń injý-marjan ánderin úıretedi. Beıse­baı Qarataıuly, Beısenbaı Úmbet­baıuly, Kenen Ázirbaıuly, Shúkitaı Ábdikárimuly sekildi talantty izbasar­lar tabady, ásirese, Kenendi qasynan tastamaıdy. Áli este, 1959 jylǵy maýsymda Kenen atanyń úıinde bolǵanymda ata-tegimdi surap bilip: «Aınalaıyn, meniń Kenen bolýyma sharapaty tıgen Balýan Sholaq aǵamnyń atalas urpaǵy ekensiń ǵoı! Qane, betińnen súıeıinshi», – deýiniń ózinde de Shokeńe degen sheksiz qurmet, tántilik jatsa kerek. «Meniń ustazdarym Sarybas, Jambyl, Balýan Sholaq» dep otyrar edi kıeli qarııa... Balýan Sholaq Kókshetaýdan alys­taǵy Alataý men Qarataýǵa at arytyp, ton tozdyryp nelikten keldi? Jeligin mezgil jeli ushyrǵanmen solyǵy basyla qoımaǵan sal-serilik seıili me?.. Joq, bas­ty maqsaty jasynyń egdelikke bettegen shaǵynda bolsa da ata-babalarynyń baıyrǵy mekenin kórip, ondaǵy týystaryn taýyp tanysyp qaıtý bolatyn. Osy rette Shókeńniń ata tegin, onda da tikeleı qatystylaryn qaıtalaı keteıik. Úısinniń ulysbegi Báıdibektiń Domalaq Ana atanǵan áıeli Núrıládan týǵan Tileýberdi-Jaryqshaq, Jaryqshaqtan-Dýlat, odan Shymyr, odan Bekbolat. Bekbolattan-Qarymbet, odan Sámbet. Sámbetten-Qosy. Ol uly Tóle bıdiń tóńiregindegi batyrlardyń biri, Ańyraqaı shaıqasyna myńbasy retinde qatysqan. Sol Qosy batyrdyń alty ulynyń kenjesi (jeńgeleri Kenjesary dep ataǵan) Qoıaıdar jeti jasynda Tóle bıdiń kózine túsip batasyn alǵan, keıin belgili batyr, bı bolǵan. Qoıaıdardan Dosmambet, odan Seıtimbet, odan Esentaı. Esentaıdan Qazanǵap, odan Jaryqshaq, odan Baımyrza. Baımyrzadan Nurmaǵambet – Balýan Sholaq!.. Al Hantaýy etegindegi Dalaqaınar, Bulan­baıdy jaılaıtyn sámbettiń Týlaq batyr bastaǵan bir shaǵyn aýylynyń sol bir almaǵaıyp zamanda soltústikke údere kóshýine sebep Qazaq eliniń ońtústigin otarlap otyrǵan qoqandyqtardyń kórsetken qorlyǵyna tózbeı, olardyń tórt-bes ókiliniń kózi joıylýy edi. Kóp azappen Kókshege jetken aǵaıynǵa mundaǵy aqsary kereı men arǵynnyń atyǵaı, qaraýyly ózara kelisip keń qonys beredi. Sóıtip Úısin aýyly paıda bolyp, onda Esentaıdyń Qazanǵaby da erjetedi, eki áıelinen on ul súıedi. Nemeresi Baımyrzany Abylaı hannyń qaraýyldan shyqqan aıtýly batyry Qanaıdyń tikeleı urpaǵy Qalampyr sulýǵa úılendiredi. Eki jaǵynan da osyndaı tekti, Arqa men Alataý, Altaı men Atyraý arasyndaǵy kúlli qazaq­tyń Balýan Sholaǵy naǵyz kemel shaǵynda, eki-úsh-aq kún aýyryp, 1919 jylǵy 18 qańtarda qaıtys bolady. Aǵaıyndary Shókeńniń tizesi batqan qarashekpendiler máıitin qorlar ári qazaq qaharmanynyń joqtyǵyn bilse jyǵylǵan jaldary kúdireıip shyǵa keler dep jasyryp jerleıdi. Keıinirekte Jaıyq Bekturov, Marat Nábıev sekildi ıgi-jaqsylar beıittiń basyn qaraıtý jóninde biraz áreketter jasaıdy. Biraq tek Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana el es jıǵan soń Balýan atanyń 140 jyldyǵy atalyp as berilip, 2005 jyly Jambyl oblysy jurtshylyǵynyń kúshimen sáýletkerlik ónerdiń úlgisindeı bıiktigi jıyrma metrge jýyq stela, segiz qyryn beıneleıtin granıtti shaǵyn tóbe ornatyldy. Qudaıǵa shúkir, Qanykeı báıbishesi ekeýiniń búginde Isajarynan da, Qudaıbergeninen de taraǵan nemere, shóbere-shópshekteri ósip-ónip jatyr. Amandyq bolsa, bıyl uly atalarynyń 150 jyldyǵyn el-jurttyń ortasynda atap ótpek... ...Ádette Balýan atamyzdy eske alǵan saıyn meniń kóz aldyma ol kisimen qatar Mahambettiń oı-qııalymdaǵy, Baýyrjannyń kózimen kórgen beıneleri elesteıdi de qulaǵymda Fırdoý­sıdiń ózim aýdarǵan myna sózderi jań­ǵyryǵady: – Umyt bolar bári myna opasy joq jalǵanda, Eki-aq nárse el esinde qalyp jatsa tań qalma: Qaharmannyń erligi men asyl sózi dananyń, О́te berer buzyp-jaryp ǵasyrlardyń qamalyn... Arǵynbaı BEKBOSYN.