– Baýyrjan myrza, áńgimemizdi otandyq fılmderdiń prokattaǵy jaǵdaıynan bastasaq. Kınoteatrlarda ulttyq ónimderimiz qanshalyqty ulyqtalyp jatyr?
– Máseleni oryndy kóterip otyrsyz. Túıtkildiń tamyryna tereńirek úńilý úshin, áńgimemizdiń álqıssasyn áýeli ótken aılarda júrgizilgen statıstıkadan bastaıyq. Mysal retinde, tamyz aıyn qarastyryp kórsek. RENTRAK kompanııasynyń málimeti boıynsha, Qazaqstanda tamyz aıynda barlyǵy 55 fılm prokatqa shyqqan. Kiristerdiń jalpy somasy 1,5 mıllıard teńgeden asty. Prokatta alty qazaqstandyq fılm ǵana bolǵan, biraq olarǵa jalpy alymdardyń úshten biri (30,1%) tıesili. Al jalpy kórsetkish mynadaı: AQSh shyǵarǵan 21 fılm (38,1%) jalpy kiristiń 63,9%-yn jınady. Eýropalyq 17 kartına kórsetilgen fılmderdiń 30,9%-yn qurady. Olardyń kirisi – 2,4%. Qalǵany – Kanada, Meksıka, Aýstralııa, Qytaı jáne Reseı elderiniń fılmderi. Olarǵa prokatta bolǵan barlyq kartınanyń besten bir bóligi jáne tamyz aıyndaǵy búkil jalpy kiristiń tek 3,5%-y ǵana tıesili. Sońǵy kórsetkish kózge ottaı basylady. Nátıjesinde mynadaı suraq týyndaıdy: ekonomıkalyq turǵydan shamaly nátıje beretin kartınalarǵa ekran ýaqytynyń 20 paıyzyn berý qanshalyqty oryndy jáne qanshalyqty tıimdi?
– Kıno mamany retinde bul suraqqa ózińiz qalaı jaýap berer edińiz?
– Másele mynada, qazir bizdiń kınoteatrlarymyzdyń ekrandaryna memlekettiń qoldaýymen túsirilgen 12 jańa kartına shyǵa almaı otyr. Qyrkúıek pen jeltoqsan aralyǵynda 12 fılm prokattaý josparlanǵan. Men sizge aıtaıyn, eger sol «úsh paıyzdy» alyp turǵan tanys emes elderde shyǵarylǵan fılmderdiń kem degende jartysy bizdiń rejısserler túsirgen týyndylarmen aýystyrylsa, úsh paıyz alty, tipti toǵyz paıyzǵa deıin kóteriletin edi. Basqasha aıtqanda, bizdiń kartınalarymyz arqyly eki-úsh ese kóp aqsha tabýǵa bolady. Bul – óte mańyzdy másele jáne biz muny jaqyn arada kınoındýstrııadaǵy áriptesterimizben talqyǵa salyp, qandaı da bir sheshim tabýymyz kerek.
– Endeshe, kınoteatrlarda bizdiń fılmderdiń ornyna kassa jınamaıtyn Qytaı, Kanada jáne Meksıka fılmderi nelikten kórsetilýde? Buǵan qalaı jol berilip otyr?
— Muny anyqtaýǵa tyrysyp kóreıik. Máselen, jaqynda «Ana, men tirimin!» («Mama, ıa jıvaıa!») fılminiń prodıýserleri sóz sóıledi. Olar óz fılmderin iri jelilerde prokatqa shyǵarǵysy keldi, biraq áreketteri sátsiz boldy jáne kıno jelileri men Ortalyq arasyndaǵy qarym-qatynastyń durys bolmaýy, kezinde bireýge bireý qajetti qoldaý kórsetpeýi sebep bolyp otyr degen aqparat aıtyldy. Biraq Kınoortalyq arnaıy bir kompanııalarǵa ataýly qoldaý kórsetýge quqyly emestigin túsiný kerek. Bul – memlekettik qoldaýdy bóletin biryńǵaı operator, ıaǵnı tıisinshe ol qoldaýdy tek zańdar men zańnamalyq aktilerge sáıkes jarııalanǵan konkýrs arqyly kórsete alady. Osyny jetkizgim keledi, bul – birinshi mańyzdy másele.
Ekinshi sebep – mundaı fılmderdi elge ákeletin dıstrıbıýtorlar tarapynan kórsetiletin qysym. Kásibı tilde bul «pakettik keskindeme» dep atalady – blokbasterlermen qosa qalǵanyńnyń bárin alasyń. Logıka joq. Shynynda da, ol fılmderdi kınoteatrlarda kórsetý úshin belgili bir shyǵyndar qajet: logıstıka, sýbtıtrleý jáne taǵy da basqa qajettilikter. Biraq fılm ádettegideı tabys ákelmese, mundaı shyǵyndardyń máni nede? Baǵana aıtylǵan úsh paıyzǵa keletin bolsaq, másele tipti ol arqyly bireýdiń aqsha tabýynda emes. Dıstrıbıýtor bul shyǵyndardy óz paketindegi «kassalyq» fılmder arqyly óteıdi, al kınoteatrlar? Olar bul fılmder arqyly kóp aqsha tappaıtyny belgili. Onda nege mundaı kınony otandyq fılmderge almastyrmasqa?
– Dál osy suraq bizdiń de kókeıimizdi tesip otyr. О́zińiz áńgimemizdiń basynda aıtyp ótken tamyz aıyndaǵy kórsetkish boıynsha prokattan túsken tabystyń úshten bir bóligin alyp kelgen alty qazaqstandyq fılmniń barlyǵy da komedııa janryndaǵy týyndylar eken. Demek kórermen tańdaýy – osy. Kassalyq alymdar boıynsha da olarmen básekelesý múmkin emes sekildi...
– Olarmen eshkim básekeles bolaıyn dep otyrǵan joq. Alaıda meniń kınoprokat salasyndaǵy ekzotıkalyq elderdiń kartınalaryna qaıta-qaıta nazar aýdaryp otyrǵanym beker emes. Nelikten biz olardyń ornyna óz kartınalarymyzdy kórsetip, odan da kóp nátıjege qol jetkize almaımyz? Aıta ketsek, bul tek qarjylyq kórsetkishtermen ǵana ólshenbeıdi. Birinshiden, onyń artynda qazaq kınosyn dáripteý tur. Ekinshiden, osy salada jumys isteıtin óndiristik kompanııalarǵa qoldaý kórsetiledi. Úshinshiden, eń bastysy, biz kınematograftyń «tarıhyn» qalyptastyrý arqyly jas esimderdi nasıhattaımyz. Bul – jańa akterler men rejısserler, ekrandarda paıda bolatyn tyń kınojobalar. Mysal retinde Danııar Alshynov pen Asqar Ilııasovty alaıyq. Olar qazirdiń ózinde óte mańyzdy halyqaralyq deńgeıge shyqqan. Túsirgen fılmderiniń de sany kún sanap artyp keledi. Bul, árıne, kórermen úshin qyzyqty nemese qyrkúıek aıynyń sońynda prokatqa shyqqan VGIK túlegi Aıdyn Sahamannyń «Dos-Muqasan» atty óte qyzyqty rejısserlik debıýttik jumysyn alýǵa bolady. Ádilhan Erjanovtyń «Múıiztumsyq» («Nosorog») kartınasy belsendi jumys ústinde jáne oǵan Aleksandr Rodnıanskıı sııaqty iri prodıýserdiń qatysýy bizdiń kınoǵa degen qyzyǵýshylyqtyń mańyzdy kórsetkishi ekeni sózsiz. Barlyǵymyz, tek Kınoortalyq qana emes, dıstrıbıýtorlar da, kınoteatrlar da osy úrdisterdi kórip, shette qalmaýy kerek.
Árıne, bizdiń kartınalarymyzdyń Tokıo, Berlın jáne taǵy da basqa iri kınofestıvaldardaǵy kóptegen jetistigin eskerý qajet. Olar da bizdiń kınoǵa degen qyzyǵýshylyqtyń kóp ekeniniń kórneki kórsetkishi. Qazaqstandyq kórermendi bul alańnan tys qaldyrý durys emes. Ideologııa turǵysynan da, ındýstrııany damytý turǵysynan da, kirister turǵysynan da. Bul fılmderdi prokatqa shyǵarý, yńǵaıly kórsetilim ýaqytyn, seanstardyń jaqsy sanyn berý – munyń bári kórermenge osy fılmdi kórýge múmkindik beredi. Naryqta, ındýstrııada bizge tek alǵa jyljý qajet. О́z kezeginde, biz ákimshilik etetin bıýdjettik baǵdarlamalar aıasynda polıgrafııa, tırajdaý, kommersııalyq emes kórsetilimder uıymdastyrý, jańa kartınalardyń tusaýkeserlerin ótkizýdi ózi jaýapkershiligimizge alamyz.
– Atalǵan baǵdarlamalarǵa tolyǵyraq toqtalyp ótińizshi...
– Shyndyǵynda, bizdiń fılmderdi tanymal etýge jáne ilgeriletýge baǵyttalǵan eki baǵdarlama bar. Birinshisi – «Sheteldegi Qazaqstan kınosynyń kúnderi». Osy jyldyń sońyna deıin biz fılmderimizdi 15 elde kórsetemiz. Atalǵan baǵytta tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Negizgi maqsat – iri kınonaryqtarǵa bet buryp, ulttyq kınomyzdy shetelge satýmen belsendi aınalysý. Bolashaqta biz bul baǵdarlamany qosymsha ishki naryqqa baǵyttaýdy da josparlap otyrmyz. Ol endi bolashaqtyń enshisinde.
Ekinshi baǵdarlama – «Tırajdaý jáne dıstrıbýsııa» (biraq biz onyń ataýyn «Memlekettik qarjylandyrý alǵan qazaqstandyq kınony prokattaý jáne ilgeriletýge memlekettik qoldaý kórsetý» retinde ózgertý týraly máseleni kóteretin bolamyz degen oıdamyn). Bul baǵdarlama eldiń eki iri qalasymen shektelmeı, aımaqtyq kınoteatrlarda da belsendi jumys isteı otyryp, prokattaý, ilgeriletý, premeralar men basqa da marketıngtik is-sharalarǵa qarajat bólýdi kózdeıdi. Atalǵan baǵdarlamaǵa qatysýǵa konkýrs memlekettik satyp alý portalynda jarııalanǵan. Otandyq kınony nasıhattaýdy iske asyrǵysy keletinder tenderge esh kedergisiz qatysa alady. Bul tetik óz deńgeıinde tabysty jumys isteıdi dep senemin. Kem degende, birinshi jartyjyldyqtyń taldaýy, bizdiń birneshe kartınalarymyzdyń prokatqa shyǵýy jarqyn keleshekke nyq senim beredi.
– Bizde qashan bolmasyn qandaı da bir jańa memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp jatady. Biraq búkil álem jumys istep júrgen daıyn mehanızmder bar emes pe? Máselen, Fransııadaǵy kvotalaý baǵdarlamasy sııaqty. Solardyń tıimdisin nege óz tájirıbemizde paıdalanbasqa?
– Fransýz zańnamasynda «kvotalaý» uǵymy joq. Dálirek aıtqanda, bul boldy – biraq tek 1946 jyldan 1950 jylǵa deıin. Olarda qazir mynadaı erejeden turatyn mýltıpleks zańy qoldanysqa engizilgen: bir kınoteatr bir fılmge bir kúnde ekran ýaqytynyń kóp degende 30 paıyzyn ǵana bere alady. Bul ereje nelikten mýltıpleks zańy dep atalady? Sebebi ol kópzaldy kınoteatrlardyń qyzmetin retteý úshin qabyldanǵan. О́tken jyly «Kınematografııa týraly» zańǵa ózgerister engizilgende, biz osyndaı normaǵa bastamashy boldyq. Kınoteatrlardyń ókilderimen «zým» arqyly kezdesýler ótkizdik, olarmen sóılestik, ulttyq fılmdermen tolyqtyryla alatyn arasynda óte az bos ýaqyty bar kórsetilim syzbasyn qurdyq. Biraq barlyq kınoteatr men dıstrıbıýtor qarsy shyqty. Olardy «Atameken» UKP qoldady.
Áıtse de qýantarlyǵy, osy jyldyń basynda biz óz kartınalarymyzdy tanystyrǵannan keıin, is alǵa jyljyǵandaı boldy. Bul kezeńde prokattaýshylar fılmderimizdi birinshi kóredi, sodan keıin olardy óz kestelerine engizýge tyrysatyn bolady dep keliskenbiz. Odan keıin ne boldy deısiz ǵoı? Kınoteatrlar kórsetilim úshin aldyn ala tólem talap etse, dıstrıbıýtorlar bizdiń óndirýshilerden dıstrıbýsııa úshin aqsha ala bastady. Biraq eshqaısysy ár kartına úshin kem degende qarapaıym seanstar sanyn beremiz dep ýáde etpedi! Nátıjesinde, fılmderdiń óte az sanyn aıtpaǵanda, bizge eń yńǵaısyz ýaqyt pen eki-úsh seans berildi. Saldarynan kórermender kınoteatrlarda otandyq fılmderdi osyndaı jolmen ǵana kóre alatyn jaǵdaıǵa jetti. Bul árıne, óte ókinishti jaǵdaı.
– Al bul máseleni durys jolǵa qoıýdyń qandaı da bir sheshimi bar ma?
– Prokattaý boıynsha taldaýlar men áńgimeniń basynda keltirgen mysaldardy biz aı saıyn Mádenıet jáne sport mınıstrligine qyzmettik hat túrinde beremiz. Munyń saldary qandaı bolýy múmkin ekenin túsinesiz be? Eger sala usynylǵan sheshim joldarymen kelispese, al memlekettiń bul proseske aralasýǵa múmkindigi bar bolsa, ol eshkimge qaramaı joǵarydan retteı bastaıdy jáne oıyn erejelerin ózi jazady. Al mundaıdan bárimiz de alys bolǵymyz keletini anyq. Sondyqtan da kerisinshe, bárin beıbit jolmen sheshýge múddelimiz. О́ıtkeni fılmge kınoteatrǵa shyǵýǵa, al kınoteatrǵa odan aqsha tabýǵa múmkindik beriletin bolsa – bul qalypty jumys isteıtin naryqtyq zań, odan bári de paıda tabady. Kınoteatrlar ulttyq kınony kórsetýge qyzyǵýshylyq tanytady, óıtkeni ol buryn kınoteatrlarǵa barmaıtyn aýdıtorııany jınaıdy jáne aqsha tabady. Bul memleketke de tıimdi. Ol kınoǵa ınvestısııa jasaıdy, ıaǵnı kóńil kóterýge arnalǵan kıno emes, sapaly hám mazmundy týyndylarǵa qarjy bólip, fılmge satyp alynǵan bıletter men kórermender aýdıtorııasy túrindegi keri baılanysqa ıe bolady.
– Qalaı bolǵanda da, eger memleket ózi qarjylandyrǵan kartınalardy ilgeriletkisi kelse, kınoteatrlarǵa qoldaý kórsetetin memlekettik baǵdarlama kerek shyǵar?
– Taǵy da halyqaralyq tájirıbege júgineıik. Bastaǵan ekenbiz, Fransııa men Reseı mysalyn ári qaraı jalǵastyraıyq. Qazirgi jaǵdaıdy belgili sebepterge baılanysty aıtpaı-aq qoıaıyq. Menińshe, buǵan pandemııa kezeńindegi jaǵdaı kórneki mysal bola alady. Karantın ýaqytynda Fransııada kınoteatrlarǵa 16 mıllıon eýro kóleminde kómek kórsetildi. Al onyń negizgi mehanızmine toqtalsaq, jalpy, Fransııada memleket kınoteatrlarǵa qoldaý kórsetpeıdi. Bul múmkin emes, memleket bul salaǵa bir tıyn salmaıdy. Munyń bári tek CNC (Centre national du cinéma et de l’image animéea) – Fransııanyń kıno ortalyǵy arqyly júzege asady. Ol kınoteatrlarda ár satylǵan bıletten aqsha jınap, keıin jyl sońynda olardy qaıtarady. Barlyq 100 paıyzyn emes, belgili bir tómendetý koeffısıentin qoldaný arqyly. Bul zaldardyń, jumys isteıtin jelilerdiń sanyna baılanysty. Al pandemııa kezinde CNC bul aqshany jyldyń sońynda emes, pandemııa kezeńinde, ıaǵnı jyl ishinde paıdalanýǵa ruqsat berdi. Eń bastysy, olar bul aqshany kınoteatr qyzmetkerleriniń jalaqysyn tóleýge paıdalanýǵa ruqsat berdi. Bul fors-majorlyq jaǵdaılarǵa baılanysty, qoldanystaǵy normalardy buza otyryp jasaldy. О́ıtkeni eger aqsha kınoteatrlarǵa qaıtarylsa, olar qatań belgilengen maqsattarǵa, atap aıtsaq, tehnologııalardy jaqsartý, kórermenderge qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý jáne taǵy da basqa qajettilikterge jumsalady, biraq eńbekaqy qoryna emes. Al Reseıde ol kezde Úkimettiń Federaldy rezervtik qorynan búkil salaǵa kómektesý úshin 4,4 mıllıard rýbl bólindi. Bul aqshanyń jartysy ulttyq kınony shyǵarýmen aınalysatyn óndiristik kompanııalarǵa, ekinshi jartysy kınoteatrlarǵa ketti. Munda aqshany bólý mehanızmi kelesideı boldy: árbir kınoteatr men árbir kınoteatr jelisi esep berdi – olar EAIS arqyly kórsetilgen ulttyq fılmderdiń úlesi qandaı ekenin kóre aldy. Osy úleske proporsıonaldy túrde olar memleketten kómek aldy. Árıne, salyqtar men basqa da mindetti tólemder boıynsha qaryzdardyń bolmaýy esepke qosa alyndy.
– Al bizde kınoteatrlarǵa eshqandaı kómek kórsetilmedi. Nege?
– Pandemııa kezinde biz salany qoldaýǵa aqsha suraǵan kezde (birneshe ret jazbasha túrde osyndaı ótinishtermen Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Úkimetke júgindik), bizge mynadaı suraq qoıyldy: mehanızm qandaı bolady? Buǵan jaýap bere almadyq, óıtkeni ol kezde ulttyq mártebesin tek bir-eki fılm ǵana alǵan, al naryqtaǵy fılmder onsyz da kiris ákelip jatty. Sol ýaqytta keıbir fılmderimizdiń prokatqa shyǵa almaı turǵany, keıbir fılmder úshin dıstrıbıýtorlar aldyn ala tólem surap jatqany týraly anyqtama berildi. Memleket bul talaptarǵa qalaısha kelisedi?.. Osy tusta men nazar aýdartqym keletin eń basty nárse – bizdiń túsinigimiz ben yntymaqtastyǵymyz tek memleketke ǵana qajet emes. Bul, eń aldymen, ındýstrııanyń ózine qajet. Ol ózin-ózi qamtamasyz etýi kerek. Al bul álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, otandyq kınonyń el ekrandaryndaǵy 30 paıyzdyq úlesimen qamtamasyz etiledi. Eger biz qandaı da bir sebepterge baılanysty gollıvýdtyq kontentsiz qalatyn bolsaq, onda tek ózimizdiń ulttyq ónim ǵana salany ustap tura alady. Sondyqtan qaıtalap aıtamyn, ózin-ózi qamtamasyz ete alatyn kúshti kınoındýstrııany biz tek kúsh-jigerimizdi biriktire otyryp qura alamyz. Shyn máninde dál qazirgi tańda ulttyq kınomyz qoldaýǵa zárý.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
