Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sońǵy jyldary óndirte jazyp, «Jylybulaq», «Aqsaq Temirdiń almas qylyshy» sııaqty birshama prozalyq jınaqtar berip úlgergen qalamgerdiń jaqynda «Aqilgek» atty jańa jınaǵy jaryqqa shyqty. «Aqilgek», «Olar – atasynyń balalary», «Betpaqdala balladasy» atty hıkaıattar men birqatar áńgimeden quralǵan jınaq oqyrmanǵa san alýan taǵdyrlardan oı órbitip, syr túıgizedi. «Aqilgek» ataýynyń ózi erekshe, kórkemdik astary mol, adam boıyndaǵy tazalyq, izgilik ataýlynyń rámizi sekildi. «Meniń esimim – Aqilgek. Ájem qoıǵan» dep ózin tanystyratyn keıipkerdiń taǵdyr-talaıy myna qym-qýyt ómirde óz baqytyn taba almaı adasqan, adasa júrip óz senimi men adamdyq qasıetterinen aýytqymaı ómiri úshin kúrese biletin búgingi zamandastar beınesin sátti sýrettegen. Jalpy, jazýshy prozalyq týyndylarynda áıel taǵdyryna, tanym-túısigine, jan dúnıesine, sezim serpilisteri meni ishki áleminiń ıirimderine úńile otyryp, búgingi qoǵam, rýhanı álemi usaqtalyp bara jatqan adam bolmysynyń túıtkildi máselelerin kóteredi. Atalǵan jınaqtaǵy hıkaıattardan bastap «Eshqaıda bastamaıtyn súrleý», «Jezde», «Kermek dám», «Kúlpash», «Qaterli ótkel», «Tańdaıdaǵy tiken», t.b. áńgimelerdiń qaı-qaısysy da ózindik salmaqty oıy, júgi bar dúnıeler... Áıtse de «Betpaqdala balladasy» qalamger talantynyń jańa bir qyryn ashady. Hıkaıatta ushsa qustyń qanaty, júgirse ańnyń tuıaǵy talatyn qazaqtyń ushy-qıyrsyz keń de uly dalasy – Betpaqdala obrazy beınelengen. Hıkaıatta kólikterine júk artyp, sony súrleýmen jetinshi táýlik júrip kele jatqan qos jolaýshy Raqym, Tursynáli atty keıipkerlerdiń basynan keshken oqıǵalary, jaratylystyń tylsym qupııaǵa toly syrlary jazýshynyń kórkem tilimen sheber baıandalady. Sondaı-aq qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasyndaǵy tarıhı meken ataýlaryna qatysty ańyzdyq sıýjetterdiń órnek salýy hıkaıat betteriniń qunarlylyǵyn arttyra túsken. Hıkaıattaǵy «Betpaqdala» ataný syry; sol Betpaqdalany meken etken Ýanas baı, onyń áýlıe-ánbıelerdi aralap zaryǵyp kórgen qyzy Gúljamaldyń qaıǵyly mahabbatynan týǵan jer ataýlary (Qyzemshek, Qotantas, Qatynnyń uńǵysy); Keskenterektiń tóbesi, Ýanas taqyry; О́lke jazyǵy; Tekeı datqa – Tekeı asýy; bir sózben aıtqanda shejireli meken Sozaqtyń kıeli jer ataýlarynyń tarıhy sýretkerdiń shuraıly tilimen kórkem baıandalady. Móńke bıdiń keler zamannyń ker sıpatyn boljaǵan tolǵaýyn engizýiniń de kórkemdik astary mol.
Hıkaıattaǵy eki jolaýshy dıaloginde birqatar shyndyqtyń astary ashylady. Minekeıińiz: «– Aıýandyǵy, jyrtqyshtyǵy jaǵynan adamdar búginde qasqyrdan asyp tústi. Ne degen jaýyzdyq? Qaıda ketip baramyz? Túbinde osy ashkózdigimizdiń sazaıyn tartamyz.
– Tartyp ta jatyrmyz ǵoı, – dep qoshtady Tursynáli. – Jer astyndaǵy oba, indettiń barlyǵy ústine shyqty. Bul bir. Kúni keshe emes pe edi, myna Betpaqdala, Arqa jazyǵynda aqtyly qoımen birge myńdaǵan aqbóken, kıik jýsap jatatyn. Olar qaıda ketti? Toıymsyzdyq pen toǵysharlyq túbine jetti» («Aqilgek». 2021,91-b).
Jazýshy keıipkerleriniń áreket-ádepterin, fılosofııasyn saralaǵanda búgingi kúnniń tirlik-tynysy kúrdeli ózgeristerge túskenimen, ejelden kele jatqan adamgershilik, ar-ujdan, ımandylyq, kisiliktiń máselesin qaýzaıtyn áleýmettik baǵdary ulttyq ónerdiń kúretamyry úzilmegenin dáleldeıdi. Qalamger qarapaıym beıneleri arqyly búgingi qoǵam úderisine saı adamdardyń psıhologııasynda bolyp jatqan ózgeristerdi shynaıy jetkize biledi. О́mirdiń san taraý soqpaqtaryna túsken qıly taǵdyr ıeleri, ózekti ókinish pen muńǵa toltyrar adamnyń ótpeli ǵumyry, adasýlar men asýlary – bári-bári qalamgerdiń shuraıly til, qarapaıym sóz órnegimen jetkizilip, oqyrmandy qarapaıym bir oqıǵadan úlken oı túıýge jeteleıdi.
Jazýshy keıipkerdiń psıhologııalyq kúızelisin kórkem tilmen sheber bádizdeıdi. Aıtalyq, perzentterin jamandyqqa qımaıtyn áke júregi kináni ózinen izdeıdi. «Balalarymnyń aldynan ótpeı, ekinshi áıelmen otbasy qurýym» kinámniń úlkeni dep
sheshýi keıipkerdiń balalaryna degen ákelik mahabbatynyń belgisindeı. Iá, eń qasirettisi sol, uldan da, qyzdan da kende emes Tasqynbaı jal-
ǵyz qalady. Áńgime sońynda keıipkerdiń eshqaıda bastamaıtyn kóne súrleýdi tańdaǵan sheshimin óziń de quptaǵandaı kúı keshtiredi. Bul – avtordyń eleýli izdenisi. Oqyrmandy munarly muńǵa, syrly sezimge orap, kim-kimdi de oılandyrarlyqtaı áńgime áleýmettik astarymen sanaǵa salmaq artatyndaı.
Túıindeı kelgende, ult, qoǵam, búgingi urpaqtyń taǵdyr-talaıyna baıypty qaraıtyn qalamger Sabyrbek Oljabaı «Aqilgek» jınaǵy arqyly avtorlyq ustanymyn jańa qyrynan kórsetti dep esepteımiz.
Jadyra ORAZALIEVA,
fılologııa magıstri
ShYMKENT
