О́lke tarıhynyń ár kezeńinde iz qaldyryp, el-jurtyna aıanbaı qyzmet etkenimen, esimderi ataýsyz qalǵan jandardy túgendedi. Seksen jastan asqanda Rysjan Ilııasqyzy ertede meshit ustap, medrese ashqan din adamdary, baqsylar, synyqshylar týraly maǵlumattardy «El ıesi, jer kıesi» degen atpen jınaq etip shyǵardy. Apaı: «Keshegi ótken áýlıeler ultymyzdyń tereńdegi tamyrlary. Ata-baba qonysyna ıelik etip otyrǵan halqymyz qaı zamanda da myqty bolýy úshin eli men jerin bilek kúshimen de, júrek kúshimen de qorǵaǵan qaıratkerleriniń, azattyq kúresterinde qurban bolǵan rýhanı shyraqshylarynyń esimderin arshyp, elge jasaǵan qyzmetterin tanyp alǵany jón. Áýlıesin umytqan el azady. El men jerdiń ıeleri men kıeleriniń esimderin qalpyna keltirý, tulǵalyq beınelerin qaıta taný arqyly urpaq tárbıeleımiz, ultty saýyqtyramyz. О́tken dáýirdegi erekshe jandar týraly tolyqqandy derek biletin, olardyń keremetterine kýá bolǵan jandar bul dúnıeden ótip ketti. О́lkemizdiń kez kelgen aýylyndaǵy qorymdaǵy jeke-dara beıit, jalǵyz oba, ne bir jazýsyz tas belgisi bar eskirgen mola «Qyz áýlıe» dep atalǵan. Keıbiriniń ańyzy saqtalsa, kóbiniń tarıhy umyt boldy. Soǵan qaramastan Qyz áýlıe ataýy halyqpen birge jasasyp keledi», dep túıindegen edi áýlıeler men erekshe adamdar týraly jınaqta.
1980-2003 jyldary Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory bolǵan jyldary halyq murasyn yjdaǵattylyqpen jınap, san túrli baǵytta jumys istedi. Aýyl-aýyldy, elsizderdi aralap, tarıhı oryndar, eski qorymdardy, jer-sý ataýlaryn zerttep, 100-den astam telehabar jasady, bes kitap jazdy. Apaıdyń armany – elimizdegi mýzeılerdi oqý-tárbıe ortalyǵyna aınaldyryp, JOO-ǵa mýzeı pedagogıkasyn engizý bolatyn.
Mýzeı qyzmetkerlerimen birlese 1992 jyldan bastap Aqtóbe oblystyq telekompanııasynda «Atamura» tarıhı-tanymdyq baǵdarlamasyn shyǵaryp, 14 jyl ishinde ólketaný boıynsha 100-den asa telebaǵdarlama daıyndady. Abat-Baıtaq qorymy, Qobylandy batyr qonysynan bastap dalalyqtaǵy sáýlet ónerin túgendep, qyrǵyn shaıqas oryndaryn aralap, jer-sý ataýlaryna úńilip, el ishinde saqtalǵan ańyzdardy jınaqtap, batyr-bılerdiń urpaqtary saqtaǵan jádigerlerdi jınaqtady. Osy eńbegi úshin Rysjan apaı 2012 jyly Aqtóbe oblysynyń «Jyl adamy» atandy. О́lketaný baǵytynda 100-den astam maqala, «Qazyna», «Arýlar – analar, danalar», «Dalam tunǵan shejire», «El ıesi, jer kıesi», «Shejireli Aqtóbe» kitaptaryn jaryqqa shyǵardy.
Mýzeıdegi eske alý sharasyn bastaǵan Rysjan Ilııasqyzynyń shákirti Bekarystan Myrzabaıuly bylaı dedi: «Apaı 1937 jyly Baýbek Bostan degen jerde týǵan. Bul ejelden shómekeıdiń Bozǵyl atasynyń qonysy, Asan Qaıǵynyń jyrynda aıtylatyn toqsan sala Torǵaı, otyz sala О́lkeıiktiń boıyndaǵy Ábilqaıyr han jerlengen «Han molasynan» 15-20 shaqyrym jer. Irgesi – shaqshaq Jánibek batyrdyń aýyly, apaıdyń anasy Hanshaıym shaqshaq Jánibek batyrdyń tuqymynan. Apaıdyń atalary daý-talasty sheshýde ádildigimen aty shyqqan Hanaly, Janaly degen aǵaıyndy kisiler. Ultqa paıdaly iste Rysjan apaı da atalary Hanaly men Janaly sııaqty kesimdi edi. Kishkentaıynda naǵashy aǵasynyń tárbıesine bergen. Rysjan apaı ákesiniń soǵysqa attanyp bara jatyp, qaıyn aǵasynyń úıine soǵyp, besikte uıyqtap jatqan sábıdi bir ıiskep, soǵysqa attanyp ketkenin jazady. Naǵashy aǵasy qaıtys bolǵannan keıin anasy Hanshaıym Tolybaıdan Yrǵyzǵa alyp ketedi. Apaı: «Qaqaǵan qys ishinde shanaǵa salyp áketti. Eki ara 200 shaqyrym. Jol boıy eki-aq ret til qatystyq. Ol kisi maǵan bata almasa, men týǵan sheshem bolsa, on jyldan beri qaıda boldy» degen ókpemen kele jatyrmyn. Apaıdyń ákesi soǵysta habar-osharsyz ketken.
1958 jyly Máskeýde ótken Qazaq mádenıeti men óneriniń ekinshi onkúndigine Yrǵyz aýdanynyń «Komıntern» keńsharynda mektep bitirip, qoı baǵyp júrgeninde qatysqan. Máskeý sapary boıjetkenge oı salyp, mádenıetke kóńilin burǵyzady. Aqtóbe oblystyq mýzeıiniń esigin qaqqan qyzǵa jol siltegen osy mekemeniń dırektory Rahıla Sársenova edi. Osy jerde jumys istep júrgen Rysjan apaı jas maman retinde Torǵaı oblysyna jańadan ashylyp jatqan oblystyq mýzeıge basshylyqqa jiberildi. Arqalyqta mýzeı qurý isinde О́zbekáli Jánibekovtiń talapshyldyǵyn Rysjan apaı áńgimelep otyratyn.
1992 jyly Eset batyrdyń 325 jyldyǵy toılanar aldynda oblystyq mýzeıden Batyrlar zalyn ashyp, eń áýeli Eset Kókiuly saýytyn, bes qarýyn saıly etip jasatyp, zal jasaqtady. Bir merekede úıine quttyqtap kelgen Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevqa oblystyq mýzeı ǵımaraty ábden tozyp, jóndeýge kelmeıtinin aıtyp, jańa ǵımarat salyp berýdi surady. Berdibek Saparbaev apaıdyń tilegin iske asyrdy..
«О́tken tarıh qalaıda búginge jetýi kerek»
Baspasóz salasynyń ardageri, jýrnalıst Idosh Asqar Rysjan Ilııaqyzymen qatar qyzmet atqarǵanyn, mýzeı mamandarynyń únemi baspasózben baılanysta bolǵandyǵyn aıtyp ótti. «Rysjan únemi dalada qorymdardy aralap, elsizden balbal tas izdeıtin, túkpirdegi aýyldarǵa barǵanda, atań men ájeńnen qandaı dúnıe qaldy dep erinbeı suraıtyn. Qazir mýzeı ekspozısııasynda zaldyń sánin ashyp turǵan súıektelgen sandyq, kebeje, ótken zamandaǵy qyz-kelinshekterdiń áshekeıleri osylaısha jınaqtaldy. Aýdandyq mýzeılerdiń ekspozısııasyn jasaqtap, qanshama mýzeı mamandaryn tárbıelep shyǵardy. Shyny kerek, Rysjannyń tárbıesin alǵan qyzdardyń qolymen kóp nárse jasalyndy. Aınalaıyndar, mýzeı murasyn jınap-saqtaýshy, elge kóp paıdasy tıgen osy qyzdarymyz», dep eske aldy.
Mýzeıdiń negizgi fýnksııasy –aǵartýshylyq qyzmet, tárbıelik baǵyt bolsa, sonyń negizgi ólketaný baǵyty jańasha túrde damı bastady. О́lketanýshy ata-babanyń ashy teri sińgen, tutynǵan dúnıesin, batyrdyń urpaqtary qolynda saqtalǵan bes qarýyn tabady. О́tken dáýirdegi ájelerimizdiń qolymen sheber órnektegen alasha-kilemi, zergerdiń kóz maıyn taýysyp soqqan bilezik-syrǵasy, temirden túıin túıgen ustanyń zatyn túgendeıdi. Uqypty ólketanýshynyń qyraǵy kózinen eshteńe tasa qalmaıdy. О́ıtkeni bul salada ata-baba murasyna shyn jany ashıtyndar júredi.
Rysjan Ilııasqyzy Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıin basqarǵan jyldary Almatydan jazýshy Ǵalym Ahmedov, Mardan Baıdildaev, tarıhshy Ábý Tákenov jıi keletin. 1918 jyly kóktemde shetelge emıgrasııaǵa ketip bara jatqan Mustafa Shoqaı Aqtóbege aıaldap, qyzdar ýchılıshesinde biraz kún jasyrynady. О́ıtkeni bul kezde Orynbordy tastap shyqqan Dýtov armııasy Troısk qalasyna qaraı sheginip, atty kazaktar Aqtóbe men Jamanqalanyń (Or) arasynda ornalasady. Oǵan qarsy Túrkistan maıdanynyń komandıri Frýnzeniń 1 Armııasy soǵysyp jatty. Embi men Jemde Aqtóbe maıdany qurylyp, Aqtóbeniń temirjoly boıynda qyrǵyn shaıqastar ótti. Naýryzda ýchılıshe bos, qyzdar kanıkýlǵa úılerine ketken. Bul qazirgi Aqtóbe qalasyndaǵy «Shahrezada» meıramhanasyna aınalyp ketken birqabatty eski úı. Tilektes jandardyń kómegimen Mustafa Shoqaı áıeli Marııamen birge jasyrynyp shyǵyp, Temir qalasyna kelgen. Osy sapar Marııa Shoqaıdyń esteliginde bar. Aqtóbe maıdany Embi, Jem tóńireginde, Temir – aqtardyń qorǵanysy. Mustafa Shoqaı Temirdegi ekiqabatty ýezd bastyǵynyń úıine toqtaıdy. Bul – qazirgi Temir qalasy ákimdiginiń ǵımaraty, áli kúnge deıin ekinshi qabatynda shaǵyn bólmeleri bar. Marııa Gorına ekinshi qabattan Tolǵanaı ózeni kórinedi deıdi. О́tken jyly «Egemen Qazaqstan» gazeti uıymdastyrǵan «Atameken» ekspedısııasymen Temir qalasyndaǵy ákimdik ǵımaratyna bardyq. Mustafa Shoqaı men áıeliniń qaı bólmede jatqanyn anyqtamaqshy boldyq. Rasynda da, ońtústik betindegi shaǵyn bólmeden Tolǵanaıdyń keýip qalǵan arnasy kórinedi. Bul qazirgi Tolǵanaı orman sharýashylyǵy mekemesi. Bastaýyn HIH ǵasyrdyń sońynda qurylǵan ýezdik orman mekemesinen alady. Mustafa Shoqaı aq pen qyzyl soǵysyp jatqan jerge nege keldi? Osy suraqtyń jaýabyn 1997 jyly Aqtóbege kelgen Ábý Tákenov te izdegen. Qasyna Rysjan apaıdy ilestire júrip, Temir aýdanynan derek izdeıdi. 1918 jyly elge oralmaıtynyn jaqsy túsingen Mustafa Shoqaı Temir boıynda bir aıaýly janmen qupııa kezdesýge kelgen. Marııa Gorına «Temirden túnde at arbamen shyǵyp, bir kúndik jerdegi ıshannyń úıine keldik» deıdi. Qatty syrqattanyp júrse de, Mustafanyń Shılisý boıynan meshit ashyp, medrese ustaǵan dinı qaıratker Dosjan Qashaqulymen kezdesýi múmkin dep joramaldaıdy. Alaıda Mustafa Shoqaı Dosjan uly Abdollamen kezdesken. Rysjan apaı ekeýi osy derekti tapqan. Alaıda Ábý Tákenov Almatynyń poıyzyna otyra bergende júrek talmasy ustap qaıtys boldy. Ol kisi tiri bolǵanda, Mustafanyń eldegi nıettesterine qatysty biraz derek tabatyn edi. Aqyn Oljas Súleımenovtiń Aqtóbeniń Qurashasaıynda jerlengen ózin tárbıelegen ákesiniń beıitin tabýyna Rysjan apaı sebepshi bolǵan. Jazýshy Murat Áýezov Baqsaıys babasynyń Áıteke bı aýdany Baqsaıys ózeni boıyndaǵy zıratyn izdep kelgende, eń birinshi mýzeıge aıaldady.
1995 jyly Ábish Kekilbaev Qobda aýdanynda saqtalǵan Beket atanyń asa taıaǵyn izdep keldi. Osy sharalardy apaı sheber uıymdastyrdy.
Mýzeı isiniń ardageri Roza Baldyǵarına Rysjan Ilııasqyzynyń Qazaqstanda buryn bolmaǵan mýzeı jumysynyń kóptegen túrin iske asyrǵanyn, sonyń ishinde mýzeı pedagogıkasyn, ólketaný baǵytynyń san túrin qalyptastyrǵanyn atap ótti. Jer-sý ataýlarynyń tarıhyn jazyp alyp, ne eleýsiz ǵana aıtylǵan ańyz-áńgimelerdi jınaqtap júrgen. «Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary mýzeı qyzmetkerlerine birdeı qazaqsha kıim úlgisin tańdady. Muraǵa qııanat jasaýshylarǵa jany tózbeıtin. 1992 jyly Eset Kókiulynyń 325 jyldyǵy oblys kóleminde keńinen atalyp ótti. Osy is-sharadan soń Bestamaqtaǵy Eset áýlıeniń jańadan turǵyzylǵan kesenesiniń janynan bireýler qurylys turǵyza bastady. Batyr kesenesine kelýshilerdi ekskýrsııaǵa aparyp júrip, kórgenimdi aıtyp edim, Rysjan Ilııasqyzy tarıhı oryndy búldirýdi toqtatty.
Apaı ustazy Rahıla Sársenovany únemi qurmetpen eske alyp otyratyn. Rahıla Sársenova ákesi Alashorda múshesi bolǵany úshin atylǵan Rábıǵa Syzdyqovanyń da jolyn ashqan. Temirde aýyl mektebinde sabaq berip júrgen Rábıǵany Rahıla Sársenova 1945 jyly Almatyda ótken Abaıdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan jıynǵa Aqtóbeden úzdik mektep muǵalimi retinde jibergen. Konferensııada mektep oqýlyqtaryn synaǵan jas Rábıǵa Muhtar Áýezovtiń kózine túsip, jazýshy oǵan Almatyda bilimin jalǵastyrýǵa keńes beredi. Bul týraly Rábıǵa Syzdyqova birer jyl buryn jaryq kórgen esteliginde jazdy.
Keńes odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova atyndaǵy Aqtóbe oblystyq memorıaldyq mýzeıiniń burynǵy dırektory Aısha О́teýlına memorıaldyq mýzeı qurý isinde Rysjan Ilııasqyzynyń eńbegi kóp deıdi: «1980 jyly Ýkraınadan oqý bitirip kelip, Álııa mýzeıine ǵylymı qyzmetker bolyp ornalastym. Batyr mýzeıin jasaqtaý ońaı emes, Álııanyń ómir deregine qatysty qujat jınaý úshin, joryq joldarymen Reseı qalalaryn kóp araladym. Soǵystyń aıaqtalǵanyna 40 jyl ǵana ýaqyt ótken. Álııanyń maıdandas qurbylary tiri, ár qaladaǵy biraz qarýlasymen kezdestim. Qaıtyp kelgen soń Frýnze qalasynda turatyn Álııa Moldaǵulovanyń batalon komandıri Fedor Moıseevti izdep bardym. Jer úıde turady eken, qaqpasy ashyq, úıine kirip barǵanymda, kireberisten Fedor Ivanovıch shyǵa keldi. Aqtóbede Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mýzeı ashyp jatyrmyz degenimde, ol meni baýyryna qysyp, kózine jas aldy. Sodan keıin Álııa Moldaǵulova mýzeıiniń janynan «Álııa» patrıottyq klýbyn ashtyq. Máskeý túbinde qaza tapqan 101-shi atqyshtar brıgadasynda soǵysqan jaýyngerlerdi izdeý otrıadtarynyń jumysyna qatystyq».
«Shyndyq shyryldaǵan jerde ótirik órge baspaıdy»
Sh.Bersıev atyndaǵy Oıyl aýdandyq óner jáne ólke tarıhy mýzeıiniń dırektory Balqııa Rysbaeva ustazy –Rysjan Ilııasqyzynyń «Aryń myqty bolsyn,uıatyń bolsyn, namysty bolyńdar. Shyndyq shyryldaǵan jerde ótirik eshqashan da órge baspaıdy. Sondyqtan da óz jumystaryńdy júrektiń peıilimen, adal mahabbatpen jasańdar. Shynaıy jumys senderdi jerde qaldyrmaıdy» degen ustanymmen tárbıelegenin esine aldy.
«Oıyl aýdandyq mýzeıiniń qyzmetkerleri bir jyl ishinde Rysjan Ilııasqyzyna arnap birneshe is-shara ótkizdi. О́ıtkeni mýzeı turǵanda apaıdyń esimi umytylmaq emes. Ol «О́tken tarıh qalaıda búgingi kúnge jetýi kerek» deı otyryp, aýyl-aýyldy aralap jádiger jınaqtady, esimderi umytylǵan qarapaıym jandardyń deregin jınaqtap, aýdandyq mýzeılerdiń ashylýyna kóp eńbegin sińirdi. Apaı adamdy óte jaqsy tanıtyn. Ekspedısııaǵa, basqa da issaparlarǵa barǵanda, jumysqa ıkemdi, shıraq jastardy jumysqa tarta bildi. Sonyń nátıjesinde, Aqtóbe oblysynyń on eki aýdanynda mýzeı mamandary jetilip shyqty», dedi.
Mýzeı isiniń bilgiri, ótkenniń joǵyn túgendep, kıeli dúnıelerdiń joqtaýshysy bola bilgen Rysjan Ilııasqyzynyń mádenıetke sińirgen eńbegi qarapaıym bolsa da, qundy. Osy bir zerek te, eńbekqor jan kózi tiri kezinde halqynyń umytylyp bara jatqan murasyn shamasy jetkenshe túgendeýdi maqsat etti. Sol úshin de Rysjan apaıdy qarapaıym jandar qurmet tutady.
Aqtóbe oblysy
