Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bul poemany oqyp shyqsańyz A.Azamatqyzynyń til baılyǵyn, oı-oramdarynyń tereńdigin, aqyndyq qýatyn, ómir shyndyǵyn boıamasyz berýdegi sheberligin, sol kezdegi saıası, áleýmettik jaǵdaılarǵa júrek kózimen qaraǵanyn, ádiletsizdikke tózbes jan dúnıesiniń tazalyǵyn anyq ańǵarasyz. Aqynnyń basqa da óleń-jyrlary kóp bolǵan degen boljam óte durys aıtylǵan. О́ıtkeni «Jetim qyz» atty poema júreginen jaryp shyqqan aqynnyń basqa óleńderi bolmady deýge sený qıyn.
Naryn atyrabynyń Beketaı-Basqasqa deıtin qumynda 1823 jyly týǵan (dúnıeden ozǵan jyly belgisiz) A.Azamatqyzy inisi Tórejan ekeýi ata-anadan erte aıyrylyp jetim qalady. Ákesi Azamat 1836-1838 jyldary bolǵan Isataı-Mahambet kóterilisinde qaza tabady.
Áke-shesheden jastaı qalǵan Almajan men Tórejan shyn quqaıdy jurtynyń atqaminer jýandary – bılerden kóredi. О́z eliniń ishinde júrgendikten eshkimnen kemdik kórmespiz degen oılary ádira qalady. Mine, basqa túsken qasirettiń azaby Almajannyń jan dúnıesin alaquıyn etip, aqyrynda kórgen qıyndyǵy «Jetim qyz» bolyp jan saraıynan tógilip, keńge jaıylady. Naqtylaı aıtqanda, poemada avtordyń óziniń basynan ótkergen taqsiretteri sóz bolady.
Qysqasha keltirsek, Naryn atyrabyndaǵy zorlyqshyl toǵyz bı Almajannyń mal-múlkine qol salǵysy kelip, ózin toqaldyqqa almaqshy bolyp alataıdaı búlinedi. О́jet te qaısar jas qyz inisin sońynan ertip, Jáńgir han ordasy ornalasqan Jasqusty betke alyp jolǵa shyǵady. Aqyn qyz sapar aldynda óziniń qart atasyna shaǵynyp, álgi toǵyz bıden kórgen qorlyǵyn jyrlaıdy. Odan ári aqyn inisi ekeýi jolda kórgen qıyndyqtaryn, sondaı-aq alystan aryp-ashyp ordaǵa kelgende mundaǵy atarman-shabarmandar Almajandy hanǵa kirgizbeı, para surap áýre etkenin baıandaıdy. Poemanyń qysqasha sıpattamasy osyndaı.
Al endi «Jetim qyzdyń» keıbir tustaryna toqtalyp, aqynnyń sóz saptaýyna, tógilip túsken óleń joldaryna az-kem at shaldyraıyq.
«Qus ulyǵy bıdaıyq
Sharq uryp kókke ushqanda,
Balapan úırek, qaz ben qý
Kóterilip ushpas kólinen.
Sýsynyma shaı iship,
Bastańǵyma bal jegen,
Tolyqsyǵan qyz edim,
Kúnime jetpeı aıyryldym,
Eki birdeı tirimnen.
Ákekem ózi ketken soń,
Atańa nálet toǵyz bı,
Adastyrdy-aý jónimnen.
Adastyrǵan emeı, nemene,
Zorlyq etip, aıyrdyń
Ata bir qonys jerimnen.
Sóılese bıler, sóz qalmas
Almash «arsyz kórimnen».
Eki birdeı jetimdi
Jaısyz jerde jylatyp,
Qorqynysh joq, toǵyz bı,
Náýbetti kezek ólimnen», deıdi.
Keshegi bala kúnin ańsaǵan jetim qyz. Jan-jaqtan andyzdaǵan, qulqyny keń qorqaý bıler. Qaýqarsyz ata. Qaıtpek kerek? «Atańa nálet toǵyz bı» jóninen adastyryp, mekeninen aıyryp, shybyn jany shyryldaǵan aqyn qyzdyń sózin uǵar kim bar? Tyńdar qulaq bolmasa janaıqaıy osylaısha jyr bolyp quıylyp túspegende qaıtedi.
Dýaly aýyzdan shyqqan sóz ǵasyrdan ǵasyrǵa jetedi degen ras-aq, Almajannyń qınalǵannan shyqqan úni búginge aına-qatesiz jetip tur.
Inisin jetektegen Almajan uzaq jol júrip ordaǵa kelgende mundaǵy bıler hanǵa kirgizý úshin odan para suraıdy. Buǵan shydamaǵan Almajan qaımyqpaı ashkóz bılerge bylaı deıdi:
«...Aryzǵa kelgen jetimdi
Jibermeı, joldan toqtatý,
Bılerim, sizge jón be eken?
Naryndaǵy toǵyz zalymnan
Onan da zorlar mynda eken.
Narynda toǵyz zalym-dy,
Zalymdar alyp malymdy,
Tirideı qorlyq kórgen soń,
Bir shapaǵat bolar dep,
Úmit etip kelip em
Jaıaý izdep hanymdy...
...Kelip edim dańqymen
Jáńgir hannyń quzyryna,
Kúndiz-túni barsań da,
Esigi bar keń degen.
Qalaı edi bıleri,
Aryzǵa kelgen jetimdi
Jibermeı, joldan toqtatyp:
«Parań bolsa, ber!» degen.
Qoıa ber, bıler, jónime,
Qaljyńdasyp turatyn
Úıindegi jeńge emen».
Aqynnyń bul sózderinen sol kezdegi qoǵam ómiriniń suryqsyz sıpatyn, áldiniń álsizge ákireńdegen kespirsiz keıpin, burynǵy berekeli qazaq ortasynyń buzyla bastaǵanyn, jaqsylar jaıǵasar tórge jamandar shyǵyp, eldiń berekesin alyp otyrǵanyn, ádilettilik keıinge ysyrylyp, jurttyń qutyn qashyrǵan ádiletsizdik oıranyn oramdy tilmen jetkizgen.
A.Azamatqyzynyń ǵasyrlardy kókteı ótip búginge jetken sózi – «Jetim qyz» poemasynan avtordyń óziniń ǵana emes, sol tustardaǵy barsha qazaqtyń ádildik izdep jan ushyrǵan úni, shyndyqqa sýsap shyryldaǵan júreginiń dúrsili, qansyraǵan janynyń qumyǵyp shyqqan aıqaıy, órt túsken ózeginiń óksigi estiledi. Poema sonysymen nazar aýdartady.
