Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Ulttyq palatadaǵy Agroónerkásip kesheni jáne tamaq ónerkásibi departamentiniń dırektory Erbol Eseneevtiń pikirine den qoısaq, sharýalarǵa sýbsıdııa bólý arqyly azyq-túlik baǵasyn retteý qıyn. Onyń ústine, jalpy eldegi sýbsıdııa kólemi az – fermerlerge taratqanda tıyn-teben ǵana qalady. Sarapshy sýbsıdııa bólýde «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ustanymyna toqtalyp ótti.
– Árıne, sharýalarǵa sýbsıdııa kerek. Memleket bárine birdeı sýbsıdııa bermeıdi. Belgili bir salaǵa basymdyq bere otyryp bóledi. Bul – durys júıe. Jańa tehnologııany engizip, zamanaýı ádister arqyly ónim kólemin arttyratyn nemese áleýeti joǵary salaǵa sýbsıdııa bar. Sonymen qatar sharýalar «men fermermin, demek maǵan sýbsıdııa berý kerek» degen birjaqty oıdan aýlaq bolýy kerek. Naryq bar jerde suranys pen talap bolady. Sol sebepti memleket ósimge basymdyq beredi jáne ulttyq palata bul ustanymdy qoldaıdy, – deıdi E.Eseneev.
Sarapshynyń aıtýynsha, elimiz 5 mlrd dollarǵa azyq-túlik ımporttaıdy, al eksporttalatyny – 3 mlrd dollardyń ónimi. Balans joq.
– Biz tonnasy 1-1,5 myń dollarlyq baǵamen ishke ónim kirgizemiz. Biraq sol zattyń shıkizatyn 300-350 dollarǵa satamyz. Mysaly, bıdaı, et, kóbine tiri qara mal solaı tepe-teńdikti saqtamaıdy. Bul durys emes. Aldaǵy 5-10 jylda osy tepe-teńdekti retteý kerek. Biz eń aldymen ishki naryqty qamtamasyz etýimiz kerek. Naqty baǵyt bar – ımportty almastyrý. Otandyq ónimdi arttyrý qajet, – deıdi palata ókili.
Sondaı-aq sarapshy azyq-túlik baǵasyn naryq retteıtinin jetkizdi. Al eksportqa tyıym salý, qoımada «ýaqyty kelgenin kútý» sekildi amaldar tıimsiz ekenin atap ótti.
– О́kinishke qaraı, qazir memleket eksportty retteýge jıi aralasady. Mysalǵa, bıdaı, maı, tuqym maıyna, etti eksporttaýǵa birde tyıym salady, birde alyp tastaıdy. Bul kásipkerlerdiń jumysyna kedergi keltiredi. Onsyz da naryq qubylmaly, onyń ústine taǵy bir tyıym qosylǵan kezde sharýalar bul salamen aınalysýdy doǵarǵysy keledi. Al azyq-túlik baǵasyn tómendetý úshin ónimdi kóbirek óndirý kerek. Basqa formýla oılap tabýdyń qajeti joq, – deıdi ol.
E.Eseneev budan bólek taýardyń ózindik qunyna tehnıka, eńbek kózi, qajetti qural-saımandardyń qymbattaýy, logıstıka sekildi áser etetin faktorlar kóp ekenin de eskertti. Sol sebepti sarapshy baǵanyń qubylmaly ekenine árdaıym daıyn bolý kerektigin aıtty.
– Árıne, qoǵamnyń keıbir bóligi úshin bul baǵa tym qymbat bolýy múmkin. Biraq kásipker baǵany jaıdan-jaı kótermeıdi. Onyń túpkilikti baǵasyn belgilegende óndiristegi negizgi shyǵyndary men satý sóresine deıingi shyǵyndy eseptep qoıady. Mysaly, bıyl aýyl sharýashylyǵynyń tehnıkasy qymbattady. Byltyr K700 baǵasy 40 mln teńgedeı bolsa, bıyl 86 mln teńgege jetti. О́tken jyly eń qarapaıym kombaın 70 mln teńge bolsa, bıyl 140 mln teńge turady. Bul taýardyń ózindik qunyna áser etpeı qoımaıdy. Sol sebepti tutynýshy azyq-túlik baǵasy tym arzan nemese tegin bolady dep oılamaýy kerek, – dep túsindirdi E.Eseneev.
Ulttyq palata ókili elimizdegi sharýalardyń eńbegin erekshe atap ótti. Fermer aıaq astynan kún sýyp ketse, egindi úsik shalmasyn dep shabylsa, qýańshylyq jaılasa, qalaı sýaramyn dep taǵy bir qınalady. Bul tabıǵı faktorlardyń ózi sharýanyń ónimine tikeleı áser etip, sol kezden-aq baǵasyna yqpalyn tıgizbeı qoımaıdy. Adamı faktorlarmen alysyp júrgende mundaı qıyndyqtarǵa tap bolsa, bul tyǵyryqtan da jalǵyz shyǵýǵa tyrysatyn taǵy sol – sharýanyń ózi ǵana.
– Qazaqstandaǵy árbir fermerge eskertkish turǵyzýǵa bolady. Sharýalar balans izdeıdi, taýar óndirýge tyrysady. Sol sebepti memlekettiń qoldaýyn kútip júrmeıdi. О́ıtkeni memlekettiń qoldaýy búgin jarııalansa, erteń basqa adam kelip joıady. Ishki naryqta arzan ótse, syrtqa shyǵarǵysy keledi. Sebebi ishki naryqty qamtyp otyr. Al eksportqa aparaıyn dese, shekteý qoıa salady. Osylaısha, tehnıkany jańartý, kadrlardy daıarlaý keıinge qala beredi. Al fermerdiń kóz aldynda aldaǵy 5 jylǵa naqty jospary tursa, memleket qoldaýyn turaqty kórsetse, onda sharýashylyq damıdy. Onda bárimiz egin egip, mal baǵýǵa qushtar bolar edik, – deıdi ol.
