Qos áńgime baıany

Anton Chehovtiń «Chınov­nık­tiń ajalyndaǵy» Chervıakov beınesi kúlkili hám qasiretti. О́zinen mansaby joǵary adamdardy ǵumyrdyń tetigin ustaǵan alpamsadaı kóretin tómenshik ádet bar. Chehov qasań minezben qarýlanǵan keıipkeriniń bolmysyn aıamaı syn tezine salyp, ájýalaı otyryp sýretteıdi. Sonymen áńgimeniń álqıssasy «bildeı bir mekemeniń sharýa­shylyq jaǵyn kúıtteıtin» qyz­metkeri Chervıakovtiń túshki­ri­ginen bastalady. «Chervıakov te qysylǵan joq, oramalyn alyp súrtinip, kórgendi kisilerine túsh­kirem dep emes, bireý-mireýdiń mazasyn alǵan joq pa ekem dep jan-jaǵyna kóz tastap edi, záresi zár túbine ketkeni. Sóıtse, tap aldyndaǵy birinshi qatarda otyr­ǵan kári kisi áldene dep miń­girlep bııalaıymen moınyn, mań­daıynyń qasqasyn súrtip jatyr eken. Ol kisiniń qatynas joldary mekemesinde isteıtin stats general Brızjalov ekenin Chervıakov birden tanydy». О́z isine qysylyp-qymtyrylǵan keıipker «Mártebeli taqsyr, baıqaýsyzda túkirigim shashyrap ketti bilem, keshirersiz» dep sybyrlap keshirim suraıdy. Munan soń taǵy da sózin qaı­talap, jalynǵandaı bolady. General Brızjalov mazasyn almaýyn ótinip, tyńdaýǵa keder­gi keltirmeýin suraıdy. Úzilis kezinde máımóńkelep taǵy da generaldy aınalsoqtap biraz júredi. Tipti Chervıakov áldene­she ret keshirim surap, qysyla túse­di. «Tipti sóıleskisi de kelmeı­di. Eshqandaı aram pıǵylym bolmaǵanyn ábden túsindirýim kerek edi... tabıǵattyń zańy osyndaı bolǵasyn qaıtesiz endi... ústime túkirip qorlaǵysy keldi deýi de múmkin-aý. Qazir oıla­maǵanmen, keıin oılaıdy ǵoı...» Úıine jetip, túnimen sarsań oıǵa túsken Chervıakov tynysh uıyq­taı almaıdy. Ertesine taǵy da Brızjalovqa kelip, eski ánine salyp, jalbaryna keshi­rim ótinedi. Ashýǵa býlyqqan gene­ral «Joǵal!» dep baqyryp, keń­sesinen qýyp shyǵady. Ishindegi áldenesi úzilip ketkendeı bolǵan dármensiz Chervıakov úıine jetip, dıvanǵa qulaı ketedi de qaza tabady. Áńgimeni alǵash oqyǵanda ezýge kúlki tyǵylady. Shynynda, Chervıakov sekildi adamdar bizdiń qoǵamda az emes. Aqyl-bilimi únemi jańaryp otyrmaǵan soń shen-shekpendi men mansaby joǵaryǵa essiz bas uryp, jaqsy men jamandy aıyra almaıtyndar shash etekten. Sirá, minez baılyǵy degenińizdiń ózi úlken dáreje. Eger jıǵan bilim minezdi baıyta almasa, onda oqyǵandy qorytý barysy durys emes.

Jazýshy Tólen Ábdiktiń «Qaıyr­­syz juma» atty áńgi­me­sine arqaý bolǵan jaıt – qyz­metti ómirdiń tutqasy kórgen Áben Ilııasovıchtiń aıanyshty taǵdyry. Áben myrza qyzmetten ketkende aınala tunjyrap, ortasy opyrylǵan shańyraq­taı halge túsedi. «Astań-kesteń bol­ǵan jan dúnıesi endi úı ishine aýysatynyn, onyń da osylaı astań-kesteń bolatynyn, bu­rynǵy uǵym, burynǵy kóńil kúı, burynǵy minez-qulyqtyń múlde basqasha bolyp ózgeretinin sezgen kezde álde birdeńe úzilip ketkendeı ishki saraıy solq etti. Ol tipti jaıshylyqta «erteń mınıstrlikten túskende» dep jol­­­dastarynyń aldynda emin-erkin qaljyńdap júrse de, shyn­týaıtqa kelgende, dál mynandaı bar úmitin úzdirip, bar jaryqty sóndiretinin sezgen joq edi. Jáne osy bir úreıli sezim birte-birte basylýdyń ornyna barǵan sa­ıyn, óziniń qandaı jaǵdaıǵa tap bolǵanyn túsingen saıyn jan dúnıesin talqandap, kesepat daýyldaı údeı tústi».

Iá, oılap otyrsa Áben myr­za­nyń dosy da, jaqyn janashyry da joq bolyp shyǵady. Alysty kózben sholyp, ótken men ketkendi tarazylap janyna tııanaq bolar nárse taba almaı dal bolady. Áıeline bajaılap qarasa, ózinen góri qyzmetin qat­tyraq qurmetteıtindeı sezi­ledi. Qyzmet, qyzmet dep jú­rip jalǵyz balasynyń jaı-jap­sary men tárbıesine de jetkilikti nazar sala almapty. Mektepte sabaǵynan, ınstıtýt­ta oqýynan aqsaǵan balasy ishim­dikke úıir bolyp, tóbeleske ara­lasyp, isi sotqa baryp áýre-sarsań bo­lyp júrgeni. Bar jastyǵy men boı­daǵy qýatyn salǵan qyz­meti bolsa ózin tastap kete bar­dy. Jazýshynyń keıip­ker­diń psıhologııalyq kúıin, kúıki sezimin kórsetýi tereń she­berlikpen berilgen. Áben Ilııa­sovpen birge ózińiz opyq jep, ómirden túńilgendeı jaǵdaıǵa dýshar bolasyz. Aqyry degbiri qashyp, ómirinen mán ketken Áben myrza ańdaýsyzda kóz jumady. Oǵan qaıǵyryp, eńsesi túsken áıeli bolmaıdy.

Shynynda, Tolstoı aıt­qan­­daı «tán úshin súrgen ómir azap shektiredi». Tólen Ábdik­tiń kótergen negizgi ıdeıasy kisi­ni jan-jaqty oılanýǵa máj­búrleıdi. Gaı Sezar bir adamdy quldyqqa alǵanda, qul patshadan ólim tileıdi. Sonda Sezar: «Sen qazir ómir súrip júrmisiń?» dep jaýap qatady. Shynynda, «qoǵamnyń qolynda ılengen balshyǵyna aınalyp», «zamanyna kúılegen» adam isi qaı kezde de qumǵa jutylǵan tamshydaı izsiz joǵalmaq. Adam bolý, shynaıy ómir súrý – jaı ǵana aıtylǵan pálsapa emes. Qoldan jasalǵan zattar men qyzyldy-jasyldy baıansyz qundylyqtardyń quly­na aınalǵan oısyz pendeler túbir­siz qańbaq sekildi nadandyq­tyń qara qurdymyna jutylmaq. «Bizge deıingi de, bizden keıingi de ýaqyt bizdiki emes ekenin» eskersek, tereńnen qaraǵanǵa adam balasynyń aldynda eki-aq joldyń basy qyltııady. ­
Iа adam­shylyq joly, ıa nadandyq qurdymy.

Joǵaryda keltirilgen eki áńgi­me de máńgilik taqyrypty ar­qaý etken shyǵarmalar. Shyǵar­manyń salmaǵy da qartaımas taqy­rybymen, ómirsheń suraǵymen ólshense kerek.