О́tken aptada elorda tórinde «Túrki jazýy kúnin» atap ótý barysynda Túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen úlken forým uıymdastyrylyp, oǵan alys-jaqyn túrki tildes elderden kóptegen oqymysty ǵalymdar jınalyp, túrki jazýyna, jalpy túrkologııaǵa qatysty birqatar ózekti máselelerdi talqylap, oı-pikir bóliskeni este. Tómendegi maqala sol úlken jıynnan tábárik.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen 2010 jyldyń 25 mamyrynda ashylǵan Túrki akademııasy Qazaqstanda ǵana emes, shet ólkelerde de tanylyp, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar tarmaǵy boıynsha túrkologııalyq zertteýlerdi qolǵa alyp, talmaı eńbek etý men izdenýdiń arqasynda az ýaqyttyń ishinde túrki tildi elderdiń maǵynaly-mándi ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınaldy.
Túrki akademııasy ashylǵan kúnnen bastap tarıhy bir, taǵdyry ortaq túrki elderiniń mádenıeti, ádebıeti, tili, tarıhy, etnografııasy, arheologııasyndaǵy izdenisterdi úılestirip, Túrki dúnıesiniń, Túrki órkenıetiniń damýyna ózgeshe úles qosýda.
Árbir memleket óz aldyna egemendik alǵannan keıin túrkologııa ǵylymy qalaı damıdy eken degen júrekjardy oı barlyǵymyzda da boldy. Shyndyǵynda keńestik túrkologııa óz tusynda dúnıege tanymal ǵylymdardyń qatarynda damyp kele jatqan edi. Aıtalyq, túrkologtar komıteti «Sovetskaıa tıýrkologııa» jýrnalyn shyǵaryp turdy. Keıin KSRO quramyndaǵy respýblıkalardyń ǵalymdary bir-biriniń eńbekterin oqý bylaı tursyn, qatynastary da úzildi. Mine, osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasyn Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúl, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti A.Atambaev jáne Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Alıev qoldap, Túrki akademııasynyń Astanada ashylyp, qamqorlyqqa alyna bastaýy, oǵan qosa akademııa jumysynyń birden nyq bastalýy keleshekte túrkologııa ǵylymynyń damyp, túrki tildi memleketterge ortaq zamanaýı ǵylym ortalyǵynyń qurylatynyna kózimizdi jetkizgendeı.
Ashyq aıtýymyz kerek, egemendik alǵaly beri túrkologııa ǵylymy solǵyn tartyp, ortaq máselelerdi jeke bir elge telı salý kúsh alyp bara jatqan edi. Endi Túrki akademııasynyń dúnıege kelýimen túrki elderine tıesili ortaq máseleler bir eldiń ǵana zertteý nysanyna aınalmaı, keshendi, ár tarapty zertteýge alynar degen senimimiz bar.
Túrki akademııasynyń ǵylymı boljamdary óte ózekti, jańashyl minezge jáne tájirıbelik mánge ıe. Búgingi kúni túrki tildi elderdi jaqyndastyrýdyń birden bir joly – ǵylymyndaǵy, tarıhyndaǵy, ádebıetindegi jáne fılosofııasyndaǵy ortaq jaıttardy basa kórsetý arqyly jastardy tárbıeleý. Qazirgi kúni Batystyq teris ıdeologııanyń kesirinen túrki tildi elder bir-birinen alystap barady. Bul jastarda «máńgúrttik» sındromynyń paıda bolýyna alyp kelýde.
Túrki akademııasynyń negizgi basylymdarynan «Asyl mura», «Túrkilik tárbıe» antologııalaryn atap ótý lázim. Árbiri 60 baspa tabaqqa jaqyn materıaldy qamtyǵan bul eńbekter túrki elderine ortaq rýhanı-mádenı muralardan turatyn ǵylymı-tanymdyq eńbekter. «Asyl mura» qazaq, qyrǵyz, túrik, ázerbaıjan, ózbek, tatar tilderinde daıyndalǵan. Túrki akademııasy ár eldiń mádenı muralarynyń esh ózgerissiz óz tilderinde oqylýyna múmkindik bergen.
«Túrki tárbıesi» dep atalǵan ekinshi antologııada túrki elderiniń folklorlyq shyǵarmalarynan, kásibı ádebıetinen, balalar ádebıetinen, sondaı-aq, Qorqyt ata, Ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı, Nızamı, Abaı Qunanbaev, Toqtaǵul Satylǵanov, Shyńǵys Aıtmatov syndy oıshyl, zańǵar tulǵalardyń ádebı muralarynan alynǵan tálim-tárbıelik úzindiler toptastyrylǵan. Túrkitanýshy ǵalymdardyń tárbıeniń ózekti máselelerine arnalǵan ǵylymı maqalalary ózinshe bir bólimde. Besik tárbıesi, ádet-ǵuryp, salt-sana, adamgershilik-ıman tárbıesi, erlik, otansúıgishtik, eńbek, sulýlyq-symbat, dene tárbıesi, ekologııalyq tárbıe degen aıdarlardan turatyn bul bólimde qazirgi jastardy ulttyq rýhta, patrıottyq sezimde tárbıeleýge kóńil bólinip, olardy dańqty babalarynan qalǵan eldik salt-sanany saqtaýǵa, ári qaraı jalǵastyrýǵa úndeıdi. Jalpy, bul eńbek túrki tárbıesiniń tarıhynan, túrki elderiniń dúnıege kózqarasynan, mádenıetinen, jańa saıası-ıdeologııalyq túsinikterinen habar beredi.
Taǵy bir negizgi eńbekterdiń biri – «Túrki dúnıesi» almanaǵy. Buǵan deıin bul jınaqtyń eki kitaby jaryqqa shyqqan bolsa, úshinshi kitaby endi daıarlanýda. Qazaq, qyrǵyz, túrik, ázerbaıjan, orys, aǵylshyn tilderinde jaryq kórgen sońǵy basylymda Túrki keńesine múshe memleketterdiń túrkolog oqymystylarynyń ǵylymı jáne ǵylymı-tanymdyq zertteý maqalalary qamtylǵan. Jınaqta túrkilerdiń baıyrǵy babalary ǵundar men saqtar zamanyn qamtyǵan eńbektermen qatar amerıkalyqtardyń túrkilerge qatysy týraly maqala da berilgen. Almanah Túrki akademııasy tarapynan jyl saıyn shyǵarylyp, ǵalymdar arasynda qoldaýǵa ıe bolyp júr.
«Altaıstıka jáne túrkologııa» dep atalatyn elaralyq ǵylymı jınaq 2011 jyldan beri basylyp, túrkitanýshy ǵalymdardyń zertteýlerin jarııalaýdy qolǵa aldy. Bul jınaqta da fılologııa, tarıh, etnografııa jáne arheologııa, etnopedagogıka, ónertaný (mádenıet, kıno, teatr, mýzyka), dintaný baǵytyndaǵy ǵylymı zertteýler qamtylǵan.
Atalǵan eńbekterden basqa «Qazirgi túrkologııa» deıtin serııamen jaryq kórgen 24 kitap Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrkııa, t.b. memleketteriniń ǵylymı kitaphanalarynan ǵana oryn almaı, dúnıe júziniń ǵylymı ortasyna keńinen taraldy. Ǵalym-túrkologtardyń ǵylymı-zertteýleri úshin bul kitaptar da kádege asýda.
Túrki akademııasynyń ǵylymı-uıymdastyrýshylyq jumystaryna toqtaıtyn bolsaq, akademııa ashylǵan kúnnen bastap Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrkııa, taǵy basqa da túrki memleketteriniń belgili oqymystylarynyń basyn qosyp birqatar ǵylymı konferensııalar, semınarlar, dóńgelek ústelder, jer-jerlerde eńbekterdiń tusaýkeserlerin uıymdastyrýda. Atalǵan is-sharalar túrkolog-ǵalymdardyń jaqynnan kórisip, túrkologııa baǵytyndaǵy ózekti máselelerdi birge talqylap, keleshekte atqarylýy tıis isterdiń jobalaryn jasaýǵa qolaıly múmkindik týǵyzýda. Bul túrki elderine qatysty tarıhty, mádenıetti, tildi, basqa da zertteýlerdi júzege asyryp, túrki órkenıetin tanyta túsýge jol ashýda.
Jaqynda ǵana barlyǵymyz qaıtadan Túrki akademııasynda bas qosyp, túrki jazýy kúnin ótkizdik.
Baıyrǵy jazýlar túrki tildi elderdiń mádenı jádigerligi. Olardy zertteý, úırený arqyly biz babalarymyzdyń tarıhyn tanyp-bilemiz. Egemendikten keıin jáne búgingi kúni de kóptegen tasqa, balbalǵa jazylǵan jazýlar Qyrǵyzstan aımaǵynan tabylyp jatqany – babalarymyzdyń jazba mádenıeti erteden qalyptasqanynan habar beredi.
Ortalyq Azııa men Orta Azııada ómir súrgen túrki elderiniń tarıhynda túrki jazýynyń orny erekshe. Bul jaǵynan alǵanda Orhon-Enıseı jazba eskertkishteri baıyrǵy túrki elderiniń dúnıelik órkenıetke qosqan zor úlesi retinde baǵalanýy tıis.
Tas betindegi sol jazýlardan biz baıyrǵy túrkilerdiń, onyń ishinde baıyrǵy qyrǵyzdardyń áleýmettik jaǵdaıy, saıası-ekonomıkalyq qurylymy, fılosofııasy men dinı túsinikteri, ǵaryshtyq tanymy men memlekettik qurylymy jóninde de málimet ala alamyz.
Baıyrǵy Orhon-Enıseı jazýy tilshi ǵalymdar men tarıhshylardyń ortasynda ǵana belgili bolyp, al basqa oqyrmandardyń keń aýdıtorııasyna onsha tanymal emes.
Mundaı ǵylymı, ǵylymı-uıymdastyrýshylyq isterdi alǵa jyljytýda Túrki akademııasynyń qyzmetkerleri zor eńbek jasaýda. 7 doktor, 6 kandıdattan turatyn ǵylymı qyzmetkerlerdiń toby basqa túrki tildi memleketterdiń 140-tan asa ǵalymdaryn ǵylymı-zertteý isterine tartyp, olardyń isin úılestirip, biriktirip, úlken-úlken eńbekterdi shyǵarýǵa zor úles qosýda.
Búginde Túrki akademııasynyń kitaphanasy 15000 nusqa kitaptan turady. Onda túrkologııa baǵytyndaǵy myqty eńbekter jınalyp, elektrondyq kitaphana qurylǵan. Kitaphana saıtynan ǵalym-zertteýshilerdiń qajetti málimettermen tanysýǵa múmkindigi bar.
Túrki murajaıyn qurý boıynsha da birqatar ister júrgizilýde. Murajaıǵa túrki elderiniń áskerı qural-jabdyqtary, mýzykalyq aspaptary, zergerlik buıymdary qoıylǵan. Keleshekte bul murajaı túrki elderiniń mádenıeti men tarıhyn qamtyp, úlken ortalyqqa aınalady dep esepteımiz.
Túrki akademııasynyń aldynda úlken mindetter tur. Olardy keshiktirmeı oryndaý qajet dep bilemin. Atap aıtar bolsaq, túrki tildi elderdiń álipbıin jáne termınologııasyn birizdendirý, ártúrli sózdikterdi daıarlap shyǵarý, ortaq mádenı muralardy keshendi qaraý, tarıhtan, ádebıetten, ortaq oqý kitaptaryn, antologııalaryn, hrestomatııalaryn, oqý quraldaryn qurastyrý jáne olardy oqý baǵdarlamalaryna kirgizý, kafedralar ashý, magıstratýra, aspırantýra, doktorantýra arqyly mamandardy daıarlaý, túrki tektes respýblıkalarda Túrki akademııasynyń fılıaldaryn ashýǵa kirisý, kóshpeli jıyndardy, konferensııalardy, sımpozıýmderdi ótkizý.
Túrki akademııasy jumysynyń alǵa basýyna onyń birinshi prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Shákir Ibraevtyń tıisinshe úles qosqanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Al qazirgi prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Darhan Qydyráli de jastyq jigerimen akademııa jumysyn jandandyrý ústinde. Búgingi tańda akademııa jumysyna ártúrli memleketterdiń tájirıbeli ǵalymdarymen birge jas ǵalymdardyń da tartylýy bizdi qýandyrady.
Túrki akademııasy qurylǵanyna úsh-tórt jyl ǵana bolsa da, óziniń ǵylymı baǵytyn dúnıe júzine kórsete aldy.
Shyńǵys Aıtmatovtyń 85 jyldyǵyn jáne Toqtaǵuldyń 150 jyldyǵyn joǵarǵy deńgeıde ótkizgeni úshin akademııanyń basshylyǵyna jáne ujymyna qyrǵyz eliniń atynan rızashylyq bildirýdi ózimizdiń paryzymyz dep esepteımiz. Sh.Aıtmatov ta, Toqtaǵul Satylǵanov ta túrki dúnıesiniń maqtanyshtary. Túrki dúnıesi ádebıet juldyzdarynyń rýhanı albomdarynyń qurastyrylýyna jáne onyń túrli túrki tilderinde jaryqqa shyqqanyna qýanyshtymyz. Túrki tildi elderdiń búginge deıin basyp ótken jemisti joldaryn, oǵan qosa tarıhı uly adamdardyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaıtyn ǵylymı-tanymdyq derekti fılmderdi túsirý jáne ony jalpy halyqqa tanystyrý da Túrki akademııasynyń mindetine kirse jaqsy bolar edi.
Túrki akademııasyna barlyǵymyz kómek kórsetýimiz kerek. Ǵalymdardyń járdemi – ǵylymı boljamdardy der kezinde jazý. Túrki akademııasyna qyzmet etý – bul ar-namystylyq, elge, jerge, qoǵamǵa, keıingi býynǵa qyzmet qylý degendi bildiredi.
Túrki jazýy kúnin belgileý – túrki tildes elderdiń ejelgi jolynyń bir ekenin dáleldep jatyr.
Abdyldajan AKMATALIEV,
Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.
Qyrǵyzshadan aýdarǵan Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen 2010 jyldyń 25 mamyrynda ashylǵan Túrki akademııasy Qazaqstanda ǵana emes, shet ólkelerde de tanylyp, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar tarmaǵy boıynsha túrkologııalyq zertteýlerdi qolǵa alyp, talmaı eńbek etý men izdenýdiń arqasynda az ýaqyttyń ishinde túrki tildi elderdiń maǵynaly-mándi ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınaldy.
Túrki akademııasy ashylǵan kúnnen bastap tarıhy bir, taǵdyry ortaq túrki elderiniń mádenıeti, ádebıeti, tili, tarıhy, etnografııasy, arheologııasyndaǵy izdenisterdi úılestirip, Túrki dúnıesiniń, Túrki órkenıetiniń damýyna ózgeshe úles qosýda.
Árbir memleket óz aldyna egemendik alǵannan keıin túrkologııa ǵylymy qalaı damıdy eken degen júrekjardy oı barlyǵymyzda da boldy. Shyndyǵynda keńestik túrkologııa óz tusynda dúnıege tanymal ǵylymdardyń qatarynda damyp kele jatqan edi. Aıtalyq, túrkologtar komıteti «Sovetskaıa tıýrkologııa» jýrnalyn shyǵaryp turdy. Keıin KSRO quramyndaǵy respýblıkalardyń ǵalymdary bir-biriniń eńbekterin oqý bylaı tursyn, qatynastary da úzildi. Mine, osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasyn Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdýlla Gúl, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti A.Atambaev jáne Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Alıev qoldap, Túrki akademııasynyń Astanada ashylyp, qamqorlyqqa alyna bastaýy, oǵan qosa akademııa jumysynyń birden nyq bastalýy keleshekte túrkologııa ǵylymynyń damyp, túrki tildi memleketterge ortaq zamanaýı ǵylym ortalyǵynyń qurylatynyna kózimizdi jetkizgendeı.
Ashyq aıtýymyz kerek, egemendik alǵaly beri túrkologııa ǵylymy solǵyn tartyp, ortaq máselelerdi jeke bir elge telı salý kúsh alyp bara jatqan edi. Endi Túrki akademııasynyń dúnıege kelýimen túrki elderine tıesili ortaq máseleler bir eldiń ǵana zertteý nysanyna aınalmaı, keshendi, ár tarapty zertteýge alynar degen senimimiz bar.
Túrki akademııasynyń ǵylymı boljamdary óte ózekti, jańashyl minezge jáne tájirıbelik mánge ıe. Búgingi kúni túrki tildi elderdi jaqyndastyrýdyń birden bir joly – ǵylymyndaǵy, tarıhyndaǵy, ádebıetindegi jáne fılosofııasyndaǵy ortaq jaıttardy basa kórsetý arqyly jastardy tárbıeleý. Qazirgi kúni Batystyq teris ıdeologııanyń kesirinen túrki tildi elder bir-birinen alystap barady. Bul jastarda «máńgúrttik» sındromynyń paıda bolýyna alyp kelýde.
Túrki akademııasynyń negizgi basylymdarynan «Asyl mura», «Túrkilik tárbıe» antologııalaryn atap ótý lázim. Árbiri 60 baspa tabaqqa jaqyn materıaldy qamtyǵan bul eńbekter túrki elderine ortaq rýhanı-mádenı muralardan turatyn ǵylymı-tanymdyq eńbekter. «Asyl mura» qazaq, qyrǵyz, túrik, ázerbaıjan, ózbek, tatar tilderinde daıyndalǵan. Túrki akademııasy ár eldiń mádenı muralarynyń esh ózgerissiz óz tilderinde oqylýyna múmkindik bergen.
«Túrki tárbıesi» dep atalǵan ekinshi antologııada túrki elderiniń folklorlyq shyǵarmalarynan, kásibı ádebıetinen, balalar ádebıetinen, sondaı-aq, Qorqyt ata, Ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı, Nızamı, Abaı Qunanbaev, Toqtaǵul Satylǵanov, Shyńǵys Aıtmatov syndy oıshyl, zańǵar tulǵalardyń ádebı muralarynan alynǵan tálim-tárbıelik úzindiler toptastyrylǵan. Túrkitanýshy ǵalymdardyń tárbıeniń ózekti máselelerine arnalǵan ǵylymı maqalalary ózinshe bir bólimde. Besik tárbıesi, ádet-ǵuryp, salt-sana, adamgershilik-ıman tárbıesi, erlik, otansúıgishtik, eńbek, sulýlyq-symbat, dene tárbıesi, ekologııalyq tárbıe degen aıdarlardan turatyn bul bólimde qazirgi jastardy ulttyq rýhta, patrıottyq sezimde tárbıeleýge kóńil bólinip, olardy dańqty babalarynan qalǵan eldik salt-sanany saqtaýǵa, ári qaraı jalǵastyrýǵa úndeıdi. Jalpy, bul eńbek túrki tárbıesiniń tarıhynan, túrki elderiniń dúnıege kózqarasynan, mádenıetinen, jańa saıası-ıdeologııalyq túsinikterinen habar beredi.
Taǵy bir negizgi eńbekterdiń biri – «Túrki dúnıesi» almanaǵy. Buǵan deıin bul jınaqtyń eki kitaby jaryqqa shyqqan bolsa, úshinshi kitaby endi daıarlanýda. Qazaq, qyrǵyz, túrik, ázerbaıjan, orys, aǵylshyn tilderinde jaryq kórgen sońǵy basylymda Túrki keńesine múshe memleketterdiń túrkolog oqymystylarynyń ǵylymı jáne ǵylymı-tanymdyq zertteý maqalalary qamtylǵan. Jınaqta túrkilerdiń baıyrǵy babalary ǵundar men saqtar zamanyn qamtyǵan eńbektermen qatar amerıkalyqtardyń túrkilerge qatysy týraly maqala da berilgen. Almanah Túrki akademııasy tarapynan jyl saıyn shyǵarylyp, ǵalymdar arasynda qoldaýǵa ıe bolyp júr.
«Altaıstıka jáne túrkologııa» dep atalatyn elaralyq ǵylymı jınaq 2011 jyldan beri basylyp, túrkitanýshy ǵalymdardyń zertteýlerin jarııalaýdy qolǵa aldy. Bul jınaqta da fılologııa, tarıh, etnografııa jáne arheologııa, etnopedagogıka, ónertaný (mádenıet, kıno, teatr, mýzyka), dintaný baǵytyndaǵy ǵylymı zertteýler qamtylǵan.
Atalǵan eńbekterden basqa «Qazirgi túrkologııa» deıtin serııamen jaryq kórgen 24 kitap Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrkııa, t.b. memleketteriniń ǵylymı kitaphanalarynan ǵana oryn almaı, dúnıe júziniń ǵylymı ortasyna keńinen taraldy. Ǵalym-túrkologtardyń ǵylymı-zertteýleri úshin bul kitaptar da kádege asýda.
Túrki akademııasynyń ǵylymı-uıymdastyrýshylyq jumystaryna toqtaıtyn bolsaq, akademııa ashylǵan kúnnen bastap Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Túrkııa, taǵy basqa da túrki memleketteriniń belgili oqymystylarynyń basyn qosyp birqatar ǵylymı konferensııalar, semınarlar, dóńgelek ústelder, jer-jerlerde eńbekterdiń tusaýkeserlerin uıymdastyrýda. Atalǵan is-sharalar túrkolog-ǵalymdardyń jaqynnan kórisip, túrkologııa baǵytyndaǵy ózekti máselelerdi birge talqylap, keleshekte atqarylýy tıis isterdiń jobalaryn jasaýǵa qolaıly múmkindik týǵyzýda. Bul túrki elderine qatysty tarıhty, mádenıetti, tildi, basqa da zertteýlerdi júzege asyryp, túrki órkenıetin tanyta túsýge jol ashýda.
Jaqynda ǵana barlyǵymyz qaıtadan Túrki akademııasynda bas qosyp, túrki jazýy kúnin ótkizdik.
Baıyrǵy jazýlar túrki tildi elderdiń mádenı jádigerligi. Olardy zertteý, úırený arqyly biz babalarymyzdyń tarıhyn tanyp-bilemiz. Egemendikten keıin jáne búgingi kúni de kóptegen tasqa, balbalǵa jazylǵan jazýlar Qyrǵyzstan aımaǵynan tabylyp jatqany – babalarymyzdyń jazba mádenıeti erteden qalyptasqanynan habar beredi.
Ortalyq Azııa men Orta Azııada ómir súrgen túrki elderiniń tarıhynda túrki jazýynyń orny erekshe. Bul jaǵynan alǵanda Orhon-Enıseı jazba eskertkishteri baıyrǵy túrki elderiniń dúnıelik órkenıetke qosqan zor úlesi retinde baǵalanýy tıis.
Tas betindegi sol jazýlardan biz baıyrǵy túrkilerdiń, onyń ishinde baıyrǵy qyrǵyzdardyń áleýmettik jaǵdaıy, saıası-ekonomıkalyq qurylymy, fılosofııasy men dinı túsinikteri, ǵaryshtyq tanymy men memlekettik qurylymy jóninde de málimet ala alamyz.
Baıyrǵy Orhon-Enıseı jazýy tilshi ǵalymdar men tarıhshylardyń ortasynda ǵana belgili bolyp, al basqa oqyrmandardyń keń aýdıtorııasyna onsha tanymal emes.
Mundaı ǵylymı, ǵylymı-uıymdastyrýshylyq isterdi alǵa jyljytýda Túrki akademııasynyń qyzmetkerleri zor eńbek jasaýda. 7 doktor, 6 kandıdattan turatyn ǵylymı qyzmetkerlerdiń toby basqa túrki tildi memleketterdiń 140-tan asa ǵalymdaryn ǵylymı-zertteý isterine tartyp, olardyń isin úılestirip, biriktirip, úlken-úlken eńbekterdi shyǵarýǵa zor úles qosýda.
Búginde Túrki akademııasynyń kitaphanasy 15000 nusqa kitaptan turady. Onda túrkologııa baǵytyndaǵy myqty eńbekter jınalyp, elektrondyq kitaphana qurylǵan. Kitaphana saıtynan ǵalym-zertteýshilerdiń qajetti málimettermen tanysýǵa múmkindigi bar.
Túrki murajaıyn qurý boıynsha da birqatar ister júrgizilýde. Murajaıǵa túrki elderiniń áskerı qural-jabdyqtary, mýzykalyq aspaptary, zergerlik buıymdary qoıylǵan. Keleshekte bul murajaı túrki elderiniń mádenıeti men tarıhyn qamtyp, úlken ortalyqqa aınalady dep esepteımiz.
Túrki akademııasynyń aldynda úlken mindetter tur. Olardy keshiktirmeı oryndaý qajet dep bilemin. Atap aıtar bolsaq, túrki tildi elderdiń álipbıin jáne termınologııasyn birizdendirý, ártúrli sózdikterdi daıarlap shyǵarý, ortaq mádenı muralardy keshendi qaraý, tarıhtan, ádebıetten, ortaq oqý kitaptaryn, antologııalaryn, hrestomatııalaryn, oqý quraldaryn qurastyrý jáne olardy oqý baǵdarlamalaryna kirgizý, kafedralar ashý, magıstratýra, aspırantýra, doktorantýra arqyly mamandardy daıarlaý, túrki tektes respýblıkalarda Túrki akademııasynyń fılıaldaryn ashýǵa kirisý, kóshpeli jıyndardy, konferensııalardy, sımpozıýmderdi ótkizý.
Túrki akademııasy jumysynyń alǵa basýyna onyń birinshi prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Shákir Ibraevtyń tıisinshe úles qosqanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Al qazirgi prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Darhan Qydyráli de jastyq jigerimen akademııa jumysyn jandandyrý ústinde. Búgingi tańda akademııa jumysyna ártúrli memleketterdiń tájirıbeli ǵalymdarymen birge jas ǵalymdardyń da tartylýy bizdi qýandyrady.
Túrki akademııasy qurylǵanyna úsh-tórt jyl ǵana bolsa da, óziniń ǵylymı baǵytyn dúnıe júzine kórsete aldy.
Shyńǵys Aıtmatovtyń 85 jyldyǵyn jáne Toqtaǵuldyń 150 jyldyǵyn joǵarǵy deńgeıde ótkizgeni úshin akademııanyń basshylyǵyna jáne ujymyna qyrǵyz eliniń atynan rızashylyq bildirýdi ózimizdiń paryzymyz dep esepteımiz. Sh.Aıtmatov ta, Toqtaǵul Satylǵanov ta túrki dúnıesiniń maqtanyshtary. Túrki dúnıesi ádebıet juldyzdarynyń rýhanı albomdarynyń qurastyrylýyna jáne onyń túrli túrki tilderinde jaryqqa shyqqanyna qýanyshtymyz. Túrki tildi elderdiń búginge deıin basyp ótken jemisti joldaryn, oǵan qosa tarıhı uly adamdardyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaıtyn ǵylymı-tanymdyq derekti fılmderdi túsirý jáne ony jalpy halyqqa tanystyrý da Túrki akademııasynyń mindetine kirse jaqsy bolar edi.
Túrki akademııasyna barlyǵymyz kómek kórsetýimiz kerek. Ǵalymdardyń járdemi – ǵylymı boljamdardy der kezinde jazý. Túrki akademııasyna qyzmet etý – bul ar-namystylyq, elge, jerge, qoǵamǵa, keıingi býynǵa qyzmet qylý degendi bildiredi.
Túrki jazýy kúnin belgileý – túrki tildes elderdiń ejelgi jolynyń bir ekenin dáleldep jatyr.
Abdyldajan AKMATALIEV,
Qyrǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.
Qyrǵyzshadan aýdarǵan Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
