Ekonomıkalyq ıntegrasııa ulttyq memlekettilikti nyǵaıtady

Osydan 20 jyl buryn Qazaq­stan bas­shy­synyń Eýrazııalyq odaq qurý týraly ıdeıa kótergeni belgili. Osy baǵytty ustana oty­ryp biz ekonomıkalyq ınteg­ra­sııany tereń­detý jolymen toq­taýsyz alǵa basýdamyz. Búgin Elbasynyń strate­gııa­lyq boljamy is júzinde ómirge ene bastady dep batyl aıtýǵa bolady. Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistikti tabysty qura otyryp, biz endi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdyń tabaldyryǵynda turmyz. 29 mamyrda úsh memleket bas­shylarynyń Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq týraly Shartqa qol qoıýy josparlanyp otyr. Bul oqıǵaǵa daıyndyq ju­mys­tary áldeqashan-aq bastalǵan bolatyn. Sonaý 2011 jyldyń qarashasynda Qazaqstan, Belo­rýssııa jáne Reseı prezıdentteri 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin Keden odaǵynyń jáne Ke­den odaǵy men Birtutas ekono­­mı­ka­lyq keńistik týraly halyqara­lyq kelisimsharttardyń  kodı­fı­ka­sııa­syn aıaqtaý jáne sonyń negizinde Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaq qurý mindetin belgi­legen edi. Sodan beri jan-jaqty qam­tylǵan Shart jobasyn daıyndaý, jetildirý jáne kelisý boıyn­sha óte aýqymdy jumystar júr­gizildi. Qujat qazirgi ýaqytta qol qoıýǵa daıyn. Qurylǵaly otyrǵan  Eýrazııa­lyq ekono­mıkalyq odaq týraly tómendegi jáıt­terdi atap kór­set­kim keledi. Búginde qoǵam­da Reseımen jáne Belorýssııamen ın­tegra­sııalanýǵa baılanysty memlekettik egemen­dikti saqtaý jóninen saýaldar oryn aldy. Sol sııaqty áldebir KSRO-ny qaıta qalpyna keltirý týraly da pikirler aıtylýda. Osyǵan oraı, mynadaı jáıtterdi túsine bilgen abzal. Birinshi, Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq saıası birlestik bolyp tabylmaıdy. Shart tek ekono­mıkalyq yqpaldastyq máse­­le­lerin ǵana qamtıdy. Kelis­sózder bary­synda biz odaqty saıasılandyrýǵa jáne onyń máseleleri sheńberinde ult­tyq ókilet­ti­likter men memle­kettik egemendikti qozǵaı­tyn máselelerdi talqylaýǵa jol bermeý týraly ustanymdy qorǵap qaldyq. Bizdiń áriptesterimizdiń usynystaryna qaramastan, biz densaýlyq saqtaý, bilim berý, ǵylym, mádenıet, azamattyq, quqyqtyq kómek, sheka­ra­lardy qorǵaý, ortaq parlament, jalpy kóshi-qon, qorǵanys, qaýipsizdik sııaqty Taraptardyń ekonomıkalyq emes salalar­daǵy qyzmettestik týraly normalaryn qaras­tyrǵan joqpyz. Olar shart jobasynda joq. Ekinshi, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq­ty qurý KSRO-ǵa qaıta oralý emes. Taraptardyń teńdik, teń qu­qylyq jáne ulttyq múddelerin eskerý qaǵıdattary barynsha qamtamasyz etilgen. Shart jobasynda barlyq deń­geılerde strategııalyq mańyzdy sheshimder qabyldaǵan kezdegi konsensýs tetigi aıqyn kórsetilgen, ol basqa da sharalarmen birge qan­daı da bir memlekettiń ústemdik qurý múmkindigine jol bermeıdi. Máselen, is júzinde  ultús­tilik organ bolyp tabylatyn Ko­mıssııa Alqasynda she­shim­derdi konsensýspen jáne bilikti kópshilikpen qabyldaý tetigi eskerilgen. Neǵurlym sezim­tal máseleler boıynsha sheshimder konsensýspen qabyldanady da, qalǵandary boıyn­sha úshten eki daýyspen bilikti kópshilik tásilimen qabyldanady. Onyń syrtynda alqa qabyldaǵan kez kelgen máselege sheshimder tek konsensýs­pen ǵana qabyldanatyn Komıssııa Alqa­synyń tosqaýyl qoıý múmkindigi bar. Tipti, Komıssııanyń bul sheshimderiniń ózi, olar jekelegen memlekettiń múddelerine sáıkespegen jaǵdaıda, memleket basshylary deńgeıindegi Úki­metaralyq jáne Joǵary keń­es­terde qaıta qaralýy yqtımal. Jáne eń sońǵy ınstansııa, kez kelgen daý­ly másele qurylatyn Odaq Sotynda qara­latyn bolady. Osylaısha sheshimder qa­byldaý kezinde barlyq qaty­sýshy memleketterdiń múddelerin min­detti túrde eskerý qaǵıdaty qam­ta­masyz etiledi. Úshinshi, Shartqa sáıkes, bizdiń úshinshi bir memlekettermen jáne halyqaralyq uıym­darmen kelisimshart jasasýymyzǵa esh­teńeniń de tyıym salmaıtynyn atap kórsetýdiń de mańyzy zor. Qazaqstan júrgizip otyrǵan asa mańyzdy kópvektorly syrtqy saıasat qaǵıdaty  saqta­lady jáne ony bolashaqta derbes júrgizý nemese ózgertý múmkindikteri talassyz kúıde qa­lady. Tórtinshi, Qazaqstan Odaq organdarynda tıisti deńgeıde kórinis tappaq. Odaqta eki turaqty jumys isteıtin organ – Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq komıssııa men Sot bolady, olarda da taraptar teńdigi qam­tamasyz etilmek. Komıssııa eki deńgeıden – Keńes pen Alqadan turady. Ke­ńeste premer-mınıs­tr­lerdiń úsh orynbasarlary bolady. Alqaǵa «úshtik» memleketterdiń árqaısysynan úsh ókilden enedi. Odaq Sotynda da solaı, oǵan mem­le­ketterdiń árqaısysynan úsh sýdıadan taǵaı­yndalady. Eger Komıssııanyń, sondaı-aq Odaq So­tynyń qurylymdyq bólimshelerine keler bolsaq, bizdiń usynysymyz boıynsha,  Shartta olardyń birdeı ókilettilik qaǵıdatyn saqtaýdy eskere otyryp, dırektor jáne dırektordyń orynbasarlary laýazymdaryn Taraptar ókilderi ıelenetin bolady. Qalǵan qyzmetkerler Taraptardyń osy organdardy qarjylandyrýǵa  úlestik qatysýyna tepe-teń jaǵdaıda taǵaıyndalmaqshy. Bizdiń elimizdiń ekonomıkasy úshin úl­ken múmkindikter ashatyn teń quqyly eko­no­mıkalyq áriptestiktiń qaǵıdatty jańa deńgeıine shyǵyp otyrǵanymyzdy atap kór­setkim keledi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa úderisiniń qazirdiń ózinde Qazaqstan eko­no­mıkasynda oń sıpatty alǵa basýlar týyn­datqanyn senimmen aıtýǵa bolady. Osylaısha, Keden odaǵy qu­ryl­ǵan sátten beri Qazaqstan­nyń óńdeý ónerkásibine quı­yl­ǵan tikeleı shetel ınvestı­sııalarynyń kólemi eki ese derlik ósip, 2009 jylǵy 1,8 mıllıard dollardan 2012 jyly 3,4 mıllıard dollarǵa jetti. Bul rette tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 28 mıllıard dollardy qurap, 34 paıyzǵa ósti. Bul Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵynyń aıtar­lyqtaı artyp otyrǵandyǵyn kórsetedi. Eger saýdaǵa keler bolsaq, 2013 jyly Qazaqstannyń Reseımen jáne Belarýspen aradaǵy taýar aınalymy 24 mıllıard dollardan asyp tústi. Bútindeı alǵanda, Keden odaǵy jumys istegen búkil kezeńde, 2009 jyldan bastap qazirgi ýaqytqa deıin Keden odaǵy boıynsha áriptes eldermen aradaǵy  taýar aınalymy 88,3 paıyzǵa ulǵaıdy. 2010 jyldan 2013 jylǵa deıingi kezeńde taýar aınalymy ósýiniń ortasha jyldyq qarqyny 18,4 paıyzdy qurady. Osy oraıda biz saýda bá­se­kesinde uty­lysqa shyǵyp jatyrmyz degen sııaqty málim­deýlerge senýdiń qajeti joq. Bizde kondıter buıymdary men shokolad eksporty 3 esege ulǵaısa, transformatorlar eksportynyń kólemi 11 esege artty. Al Reseı men Belarýsqa bizdiń shaǵyn tonnalyq júk kólikterin jetkizip berý kólemi 17 esege ulǵaıyp otyr. Sol sııaqty sement ekspor­ty da 16 esege ósken. Bul tek az ǵana mysaldar. Bútindeı alǵanda, Keden oda­ǵy quryl­ǵannan bergi kezeńde áriptes elderge eksport kólemi 62,7 paıyzǵa ulǵaıdy. Keden odaǵy elderine shyǵarylǵan eksporttyń jalpy kólemindegi óńdelgen taýarlar úlesi 44 paıyzdan 54 paıyzǵa deıin ósip shyqty. Bul óte tamasha tendensııa jáne biz ony bolashaqta da saqtaı bermek nıettemiz. О́ndiristik kólik quraldaryn, qara metaldan jasalǵan daıyn buıymdardy, plastmassany, rezınany, qaǵazdy, turmystyq tehnıkany óndirýde de oń tendensııalar baıqala túsýde. Reseı men Belorýssııa kásip­oryn­darynyń qysymyna jáne olardyń básekelestikke qarsy is-áreketterine  otandyq óndiris­shiler qarsy tura almaı, rynoktan ysyrylyp qalady degen qorqynysh ta joq emes. Degenmen, Eýrazııalyq eko­­­no­­­mıkalyq odaqtyń ­shart­­­­­tyq-quqyqtyq baza­sy­nyń eko­no­­mı­kalyq qyzmet úshin bir­deı bá­­sekege qabiletti jaǵ­daı­lardy qamtamasyz ete­tinin atap kór­set­kim keledi. Bul qazaq­­stan­dyq kásipkerlerdiń múd­delerine zań­syz qysym jasaý múm­kin­dikteri joqqa shyǵa­rylady de­gendi bildiredi. Barshaǵa belgili, ishki ındýs­trııalyq baǵdarlamany júzege asyrýdy qamtamasyz etý Qazaqstan úshin basymdyqqa ıe. Osyǵan baılanysty Birtutas ekonomıkalyq keńistik sheńberindegi burynǵy bar ýaǵdalastyqtardy qaıta qaradyq jáne Komıssııamen aldyn-ala kelispeı-aq erekshe ónerkásiptik sýbsıdııalar (jekelegen kásiporyndarǵa nemese kásiporyndar tobyna qoldaý kórsetý) qoldaný quqyna qol jetkizdik. Sonymen birge, biz ekono­mıkalyq odaq sheńberinde óner­ká­siptik kooperasııalardy da damyta beretin bolamyz. Bul Qazaqstannyń iri birles­ken óndirister qurýyna jáne ón­diristik-kooperasııalyq tiz­bekti damytýyna jaǵdaı jasaıdy. Bolashaqta ol bizdiń iri kásiporyndarymyzǵa halyq­aralyq rynoktarda álemdik óndi­ris­shilermen básekege túsýge múmkin­dikter beredi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń 2016 jylǵa qaraı halyqaralyq qaǵıdattarǵa negizdelgen aýyl sharýashylyǵyna memlekettik qoldaý kórsetý esebiniń jańa ádis­temesin ázirleý týraly ýaǵda­lastyqqa qol jetkizgenin de atap ótpekpin. Qazaqstan negizgi ótkizý rynoktarynan shalǵaı jatqan jáne teńiz porttaryna tikeleı shyǵa almaıtyn el bolyp taby­lady. Osyǵan oraı qazaqstandyq eksport­taý­shylardyń áriptes elderdiń kólik ınfra­qurylym­daryna qoljetimdiligine jol ashý biz úshin óte mańyzdy. Mundaı múmkindik kóliktik shyǵyndardy qysqartýǵa, soǵan sáıkes qazaq­standyq ónimderdiń úshinshi elder ry­noktaryndaǵy básekege qabi­let­tiligin arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Avtomobılmen júk tasý­shylarǵa múshe-memleketterdiń árqaısysynyń ishki rynoktaryna qoljetimdilik týǵyzý satylap júzege asyrylatyn bolady. Bul másele 2015 jyldyń 1 shildesine deıin ázirlenip, daıyn bolatyn Tasymaldardy beıtaraptandyrý baǵdarlamasynda kórinis tappaq. Osy baǵdarlama sheńberinde beıtaraptandyrý jumystary 2016 jyldan 2025 jylǵa deıingi aralyqta júzege asyrylatyn bolady. Qazaqstan 2025 jyly qoljetimdilikke ıe bolmaq. Sondaı-aq, biz munaı men munaı ónim­deriniń ortaq rynogyn qalyptastyrý 2025 jylǵa deıin satylap júzege asyrylatyn bolady degen uıǵarymǵa keldik. Onyń nátı­jesinde ózara saýdada eksporttyq kedendik baj salyqtary men shekteýler qolda­nyl­maıtyn bolady. Onyń syrtynda gaz tasy­maldaý ınfra­qurylymdaryna jol ashylmaq. Bútindeı alǵanda, munaı men munaı ónim­deriniń ortaq rynogyn satylap qurý jáne gaz tasymaldaý ınfraqurylymdaryna qolje­timdilik týǵyzý tujy­rym­damalardy, baǵdar­lamalardy jáne tıisti kelisimderdi biriz­di­likpen taldap, ázirleý negizinde júzege asyrylatyn bolady. Ortaq elektr energııasy rynogyn Belo­rýssııa, Qazaqstan jáne Reseı elektr ener­gııa­larynyń ulttyq rynoktaryn ıntegrasııa­laý jolymen 2019 jylǵa qaraı qurý josparlanyp otyr. Ortaq elektr energııasy rynogyn satylap qurý sheńberinde ortaq elektr energııasyn qurý tujyrymdamasy men baǵdarlamasy ázirlenip, olardy memleket basshylary deńgeıinde Joǵary ekono­mı­kalyq keńes bekitetin bolady. Tujyrymdamalar men baǵdar­lamalar bekitilgennen keıin múshe-mem­leketter ortaq elektr energııasy ry­no­gyn qurý týraly (2019 jyldyń 1 shilde­si­ne deıin) halyqaralyq kelisimshartqa qol qoıady. Biz dárilik quraldardyń ortaq rynogy 2016 jyldan bastap jumys isteıdi dep oılas­tyryp otyrmyz. Bul oraıda qazaq­standyq tarap bul rynokty tıisti farmasevtıkalyq tájirıbeler negizinde qurý qajettigin qorǵap qaldy. Tıisti kelisimderge 2015 jyldyń 1 qańtarynan keshiktirilmeı qol qoıylýy tıis. Qazaqstandyq bıznes úshin jumystyń taǵy bir meılinshe jańa baǵyty – ol otandyq rynoktan 26 ese asyp túsetin Reseı men Belarýstiń memlekettik satyp alýlar rynogy ekenin de esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul rette áńgime jyl saıynǵy 198 mıllıard dollar týraly bolyp otyr. Bul otandyq taýar óndirýshilerdi damytý úshin kózge uryp turǵan áleýet. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheń­berinde qyzmet kórse­týler rynogyn da satylap qurý qarastyrylǵan. Beıtaraptandyrýdy memleket basshylary deńgeıindegi sheshimderge sáıkes «Jol kartasy» negizinde júzege asyrý usynylyp otyr. Sondaı-aq, osy kelisimshartta beıta­rap­tandyrýǵa jatpaıtyn qyzmet kórsetýler sektory tizimin tike­leı qamtý jóninde de ózara keli­simge kelgenimizdi aıta ketpekpin. Osylaısha Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq Qazaqstan ekono­mıkasy úshin óte úlken ekono­mıkalyq múddeler usynady. Biz  eldiń odan ári damı túsýi úshin ótkizý rynoktaryn keńeıte túsý qajettigin túsinýimiz kerek. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – bul óte tamasha ári minsiz nusqa. Shart jobasymen jumys istegen bar­lyq ýaqyttar boıynda biz 800 myńnan astam kásip­kerlerdi biriktiretin Ulttyq kásip­ker­ler palatasy turǵy­syndaǵy bıznes qaýym­das­tyqpen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys istedik jáne barlyq erejelerdi birlese otyryp qaradyq. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń Memleket basshysy belgilegen Qazaqstandy 30 álemdik kóshbas­shylar qataryna shyǵarý jónin­degi strategııalyq mindetti júzege asyrýǵa kómek­tesetinin atap kórsetkim keledi. Oıymdy túıindeı kelip, Mem­leket bas­shy­synyń eko­no­mıkalyq ıntegrasııa ulttyq memle­ket­ti­likti nyǵaıtýǵa, ekonomıkany da­mytý arqyly Qazaqstandy bu­rynǵydan da góri turaqty etýge jaǵdaı jasaıdy degen sózin eske sala ketpekpin. Baqytjan SAǴYNTAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary.