«О́skemen EKSPO-2014» kórmesi Shyǵystyń áleýetin pash etti
О́ńirdiń ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterin tanystyrý, jańa «jasyl» tehnologııalardy engizý, halyqaralyq ekonomıkalyq jáne ǵylymı baılanystardy keńeıtý maqsatynda uıymdastyrylǵan kórmege Parlament depýtattary, iri kásipkerler men ǵalymdardan quralǵan álemniń 12 eliniń ókilderi qatysyp, Astana ekonomıkalyq forýmynyń mártebeli meımany bolǵan Nobel syılyǵynyń laýreattary Kýrt Vıýtrıh pen Svıatoslav Tımashev alǵash ret atalǵan kórme aıasynda Shyǵys Qazaqstan oblysyna arnaıy keldi. Kórme qonaqtary qatarynda álemdik ǵylymda esimi keńinen tanymal Klaýs Tıssen, Djýzeppe Eramo, Lalı Berdzeneshvılı, Alekseı Kavokın jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Fınlıandııa, Reseı Federasııasy elshilikteri, «Astana EKSPO-2017» AQ ókilderi, Reseı Federasııasynyń Altaı aımaǵy, Qytaı Halyq Respýblıkasy Shyńjan-Uıǵyr avtonomııasy men Ońtústik Koreıadan kelgen arnaıy delegasııa da bar.
«Altaı» tehnoparkinde ótken kórmeden búginde keńinen qoldanysqa engizilgen jáne kreatıvti jobalardy baıqaýǵa bolady. Máselen, О́skemennen shyǵarylatyn «Azııa Avto» kólikteri men Semeıde qurastyrylatyn «Deý» avtobýstarymen birge «DET-250M» shynjyrtaban traktory úlken qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Bul – keńestik zamanda Chelıabi zaýyty shyǵarǵan aýyr ónerkásip tehnıkasy. Búgingi óndiriste joq traktordy «K Mádı» JShS mamandary óz kúshterimen jasaǵan bólshekterimen qaıta jańǵyrtyp usynyp otyr. Atalǵan traktor sheteldik tehnıkalardan qýaty jaǵynan joǵary, baǵasy jaǵynan tómen eken. Qys qatty bolatyn Shyǵys óńirinde bul tehnıkany joldardy tazalaýǵa, ken qazýǵa keńinen paıdalaný josparlanyp otyr.
О́skemendegi «KEMONT» AQ óndiretin elektr retteýshi panel, Jarma aýdanynan ákelingen kún men jelden qýat alatyn vagon, Besqaraǵaıdan jetkizilgen qorshaǵan ortaǵa zııansyz ekootyn jobalary mártebeli meımandardyń kóńilinen shyqty. О́ńirdegi ónertapqyshtardyń usynǵan jobalary da nazar aýdardy. Máselen, kúrshimdik Meıirjan Serikbaev mal tezegin energııalyq qýat pen qorek kózi jáne tyńaıtqysh retinde paıdalanatyn jylyjaı jobasyn tanystyrdy.
Tehnopark aýlasynda, dáliz ben zalda qoıylǵan kóptegen jobalardyń sońynda «Bolashaqtyń qýaty» baıqaýynda jeńimpaz bolǵan jumystar tanystyryldy. Olardyń arasynda Astana, Almaty qalalary men Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblystary jáne Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasynan túsken 21 ınnovasııalyq joba bar. Mamandardyń pikirinshe, «О́skemen EKSPO-2014» kórmesi óndiriske ınnovasııalyq tehnologııalardy engizip, jańa ıdeıalardyń kommersııalanýyna tyń múmkindikter bermek. Iаǵnı, memleket, ǵylym jáne bıznes ókilderine ózara tıimdi baılanys ornatýǵa jan-jaqty múmkindikter jasaýymen erekshelenedi.
Budan keıin «О́skemen EKSPO-2014» kórme jumysy plenarlyq otyryspen jalǵasty. Aımaq basshysy Berdibek Saparbaev eldegi ınnovasııalyq ónimniń tórtten bir bóligin óndiretin óńirdiń áleýeti týraly áńgimeledi.
– Energetıka – ónerkásiptiń negizgi salalarynyń biri. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda 9 negizgi energııa kózi, onyń ishinde jalpy qýaty 2076 MVt quraıtyn 5 sý elektr stansasy, 4 iri jylý stansasy ornalasqan. Oblys ekonomıkasy energııany tutynýshy óndiristiń úlken úlesimen erekshelenedi. Aıtalyq, elektr energııasynyń 70 paıyzǵa jýyǵyn ónerkásip kásiporyndary paıdalanady. Ekonomıkanyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa bet alǵanyn eseptesek, energııanyń balamaly túrlerin damytý, energııalyq qaýipsizdik jáne energııany únemdeý tehnologııasyn engizý máselesi óte ózekti, – dedi óńir basshysy.
Oblys ákiminiń aıtýynsha, Shyǵys Qazaqstan – jahandyq energııa máselesin sheshý jolynda birqatar ınnovasııalyq jobalardy qolǵa alyp otyrǵan óńir. Máselen, ótken jyly О́skemende jylyna 50 MVt qýatqa jetetin kún batareıalaryna arnalǵan kremnıı plastınkalary óndirisi iske qosyldy. Balamaly energııa kóziniń biri – sý. Shyǵysta eldegi sý qorynyń 60 paıyzy shoǵyrlanǵan. Basym bóligi taý ózenderi bolǵandyqtan, ony qýat kózi retinde paıdalaný oılastyrylýda. Iаǵnı, óńirde jalpy somasy 200 mıllıon dollarǵa jeteǵabyl shaǵyn sý jáne jel elektr stansalarynyń qurylysy bastalady. Qazirgi ýaqytta 13 joba boıynsha daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr. Bıyl О́mesh jel jáne Turǵysyn sý elektr stansalarynyń qurylysy júrgizilmek.
– Atom energetıkasyn damytý máselesi de elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdiginiń basty salalarynyń biri bolyp tabylady. Onsyz energııa óndirisin ártaraptandyrý múmkin emes. Atom energetıkasy Chernobyl men Fýkýsıma apatyn qaıtalamaıtyndaı, qaýipsizdiktiń joǵary sheginde dástúrli túrde de, balamaly túrde de damýy tıis, – dedi B.Saparbaev. Bul úshin Kýrchatov qalasynda ıadrolyq fızıkany damytýǵa qajet ınfraqurylym da, mamandar da, ǵylymı baza da jetkilikti. Ásirese, torıı energetıkasynyń artyqshylyqtaryn tıimdi paıdalaný qajet.
Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev álemniń jetekshi elderimen birge Qazaqstanda da jańa energııa kózderin izdeýge kóńil bólingenin, bul rette mınıstrlik tarapynan tabıǵı resýrstardy únemdep paıdalanýǵa nazar aýdarylyp jatqanyn jetkizdi. Sondaı-aq, atalǵan kórmeniń Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesine daıyndyq ispetti bolǵanyn jáne Astana ekonomıkalyq forýmynyń kóshpeli otyrystar kezegin bastap bergenin atap ótti.
Shyǵys óńirine alǵash ret taban tıgizip otyrǵan Nobel syılyǵynyń laýreattary búginde jasyl ekonomıka men jasyl energetıkanyń alǵa shyqqany jónindegi tushymdy oılarymen bólisti. Hımııa salasy boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan Kýrt Vıýtrıh Shyǵys Qazaqstan óńirin tústi metallýrgııa ólkesi retinde burynnan biletinin, al kórme barysynda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan jańasha kózqarasty baıqaǵanyn atap ótti.
– Ásirese, meni maldyń tezegin qajetke jaratý ıdeıalarynyń san alýandyǵy tańǵaldyrdy. Eldiń tabıǵı jaǵdaıy balamaly qýat kózderin alýǵa óte qolaıly, – dedi K.Vıýtrıh.
Kelesi kezekte sóz alǵan Nobel syılyǵynyń laýreaty Svıatoslav Tımashev Astanadaǵy ekonomıkalyq forým aıasynda Prezıdentpen kezdesý barysynda Nursultan Nazarbaevtyń birneshe máseleni kótergenin jetkizdi.
– Bizdiń qolymyzda Prezıdent kótergen keıbir máselelerdiń ǵana sheshimi bar eken. Nursultan Nazarbaev – ulttyq sheńberden tys máselelerdiń sheshimin nusqaýǵa qabiletti tulǵa. 2007 jyly jahandyq ekologııa jaıy álemdik saıasattyń basty nysanasyna aınalý kerektigi Qazaqstan Prezıdenti tarapynan aıtyldy. Búgingi tańda ǵalamdyq jylynýdyń zardabyn joıý jáne onyń jaǵymdy tustaryn kádege asyrý jobalaryna suranys kóp. О́ndiristik qaldyqtardy shyǵarýdy memleketaralyq deńgeıde retteý barysyndaǵy ıdeıalar da ekologııalyq máselelerdiń sheshimin tabady. Adamzattyń ortasha ómir súrý jasyn uzartý týraly da oıǵa qonymdy usynystaryńyz bar. Sondyqtan jasyl ekonomıkaǵa kóshý turǵysynda Qazaqstannyń uzaq merzimdi kózqarasqa qurylǵan baıypty qadamyn aıryqsha atap ótýge bolady. Qazaqstanda energııanyń barlyq túrleriniń bolǵanyna qaramastan, jel, sý, ýran jáne taǵy basqa qýat kózderi máńgilik emes. Munaı men gaz sarqylatyn keleshektegi qýat kózi týraly qazirden bastap oılaný qajet. Osy baǵyttaǵy zertteýler jalǵasýy, keńeıýi jáne damýy tıis. Búgingi kórmeden men kóptegen ıdeıalardy kórdim. Bul ıdeıalar jaqyn arada Qazaqstan men álemniń energııasyna qomaqty tabys ákelýge úles qosady dep sanaımyn, – dedi S.Tımashev.
Al kún energııasyn paıdalanýdyń birneshe joly týraly aıtqan álemdik tanymal sarapshy Klaýs Tıssen búginde ǵalymdar onyń túrli modýlderin, jyljymaly jáne jyljymaıtyn qurylǵylary tóńireginde oılasyp jatqanyn jetkizdi.
– Osy elge kele jatqanymda, jasyl ekonomıka týraly Qazaqstannyń ustanymy men meniń pikirim qabysatynyn aldyn-ala sezdim. Qazaq eli kún energııasynyń qýatyn óte ertede baıqaǵan. Tipti, Shyǵys Qazaqstanda kún energııasyna arnalǵan zaýyt bar ekeninen de habardarmyn. Qazaqstannyń naǵyz patrıoty kún energetıkasyn ıgerýmen shuǵyldaný kerek. Jaryǵy óte mol kún energııasyn nege paıdalanbasqa?! – dedi K.Tıssen.
Ǵalymnyń aıtýynsha, «О́skemen EKSPO-2014» kórmesi qýat kózderiniń kóptegen túrlerin jańǵyrtý ıdeıalaryn kórsete bildi.
– Osydan 20 jyl buryn Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde Prezıdentterińiz Nursultan Nazarbaevtyń dárisine qatysqan edim. Men – atalǵan ýnıversıtettiń túlegimin. Sol kezde Qazaqstan Prezıdenti alǵash ret Eýrazııalyq damý joly týraly aıtty. Qazirgi kezde óz ıdeıasyn halqymen birge iske asyrýda. Atalǵan ıdeıa jóninde Sharl de Goll: «Eýrazııalyq aımaq Lıssabonnan Qıyr Shyǵysqa deıin sozylyp jatyr» degen edi. Eýrazııalyq tutastyq óte mańyzdy bastama. Bul ıdeıa iske assa, qazirgideı aımaqaralyq qaqtyǵystar oryn almaıdy, – dedi K.Tıssen.
Elimizdegi «Jasyl ekonomıka» úshin jáne G-GLOBAL damytý koalısııasy birlestigi» qoǵamdyq uıymynyń tóraıymy Saltanat Raqymbekova aldaǵy ýaqytta shyǵystaǵy birqatar kásiporyndar jasyl kompanııalar tobyna enetinin jetkizdi.
– Dástúrli ýran reaktoryn almastyrýǵa arnalǵan torıı energetıkasy jobasy jáne basqa da jumystar EKSPO-2017 kórmesiniń asa qyzyqty jobalarynyń biri bolady dep oılaımyz. Bul EKSPO-2017 kórmesine aldyn ala jasalǵan daıyndyq kórmesi dep oılaımyn, – dedi ol.
Torıı energetıkasynyń artyqshylyqtaryna japondyq «Kıoto Neıtronıks» kompanııasynyń prezıdenti Takasha Kameı de toqtalyp, atalǵan elementtiń qory jóninen Qazaqstannyń úshinshi orynǵa ıe bolýy torıı energetıkasy salasyn órkendetýge negiz bolatynyn jetkizdi.
Tehas ýnıversıtetindegi nanotehnologııalar ınstıtýtynyń dırektory Anvar Zahıdov aımaq basshysynyń bolashaqtyń energııasyn izdeýshi jergilikti ǵalymdardyń barlyǵyn tústep tanıtynyna rızashylyq bildirip, Tehas kovboıynyń sımvoly bolyp tabylatyn tósbelgi tartý etti.
Otyrys sońynda birqatar memorandýmdarǵa qol qoıylyp, baıqaýǵa qatysýshy úzdik joba avtorlary marapattaldy.
Kórme kúniniń ekinshi jartysynda Nobel syılyǵynyń laýreattary Kýrt Vıýtrıh pen Svıatoslav Tımashev, sondaı-aq sheteldik ǵalymdar, kún energııasyn zertteýshi Klaýs Tıssen, Anglııadaǵy Saýtgempton ýnıversıtetiniń nanofızıka jáne fotonıka kafedrasynyń meńgerýshisi Alekseı Kavokın men Jerorta teńizi irgeli fızıka ınstıtýtynyń prezıdenti Djýzeppe Eramo shyǵysqazaqstandyq stýdenttermen kezdesti. D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti jáne Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen kezdesý barysynda jastar balamaly energııa, ınnovasııalyq tehnologııa, fızıka men hımııaǵa qatysty kókeıdegi saýaldaryn qoıdy. Tanymal ǵalymdar jastarmen ashyq suhbat barysynda jetistikke jetý jolyndaǵy syrlaryn aqtardy.
«Qazir ǵylymǵa aǵylshyn tilin bilý mindetti. Ǵylymnyń tili – aǵylshyn tili» dedi K.Vıýtrıh. Al S.Tımashev adam boıynda qushtarlyq bolsa, kez kelgen kózdegen maqsatqa jetýge bolatynyn jetkizdi.
Mártebeli meımandar kezdesýden soń elimizdegi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıasynda salynǵan fotoelektrli plastınalar shyǵaratyn «Qazaqstan Solar Sılıkon» zaýytynyń jumysymen tanysty. Zaýytta ǵalymdarǵa kún batareıalaryna qajetti kún sáýlesin energııaǵa aınaldyratyn fotoelektrli uıashyqtar jasaý barysy kórsetildi.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
О́SKEMEN.
Sýretterdi túsirgen
Esimhan Orynbaev.
