Maıbalyqtan túlep ushqan qyrandar

Tarıh kýágeri

Búgingi «Qyzylsýat» kentine keshegi Maıbalyq aýylynyń turǵyndary kóship kelip qonystanǵan. Turǵyndardyń «baıaǵyda» dep bastalatyn áńgimeleri qaıta-qaıta Maıbalyqqa orala beredi. Onyń sabynsyz bas jýatyn sýyn, denege túsken jarany emdeıtin kólin aıtsańyzshy. Keshke kólge salynǵan aý tańerteń shúpildegen balyqqa toly bolatyn. Ol aýyl turǵyndarynyń nesibesi retinde ár shańyraqqa «qazandyq» dep bólinip beriletin.

Nura, Esil sýlary kóktemde tasyp, ulan-baıtaq aýmaqqa jaıylatyn. Sodan orman sııaqty tutasyp ósken shóptiń qalyńdyǵynan attyly adam bir kórinip, bir kórinbeı júretinin de sol kezde maı­ba­lyqtyqtar maqtanyshpen aıtatyn. Shóbi shúıgin, jaıly qonysqa óristegen mal da aýyldyń yrysy edi. Sondyq­tan sol zamanda bul qonys «baılardyń» ­aýyly dep atalatyn.

«Qaladan alys emes Maıbalyǵyń,

Kindik kesken jeri osy Talǵatyńnyń.

Qajymuqan aýyly jaqyn mańda,

Ańyzyna aınalǵan bar álemniń.

Aqyn ári jazýshy qos Ilııas,

Júrgen jandar bizdermen

múlde aralas.

Reıhstagqa tý tikken Qoshqarbaev,

Aqmoladan attanǵan jaýyna qas», – dep aqyn Balmaǵambet Júnisuly óziniń «Namys» atty kitabynda osy óńirden shyqqan ulylardy jyrǵa qosady. 

El basynda túrli náýbetter boldy ǵoı. Olardyń eń kúrdelileriniń biri, eń náýbettisi 1929 jáne 30 jyldary bastalǵan jappaı oty­ryqshylandyrý men kúshtep ujym­das­tyrý barysynda eldi aıtyp bolmaıtyn zobalań jaı­laǵany, ashtyq bolǵan edi. Mal, adam qyryldy. Ashtan buralǵan halyq adam­gershilik, meıirim, shapaǵat degen uly qundylyqtardy umytqandaı. Adam etin jeý de oryn aldy. Birde aýyldyqtar aǵashqa súıenip turǵan qımylsyz áıeldi baıqaǵan. Aýyldastary oǵan «neǵyp tur­syń, birge keteıik» dese, marqum túre­gelip, aǵashqa súıenip turyp qaıtys bolyp ketken eken. Asharshylyqta árbir úıdiń janynda búrsıip, óleıin dep jat­qan adamdar kóbeıgen.

Ol kezde aýlanatyn balyqqa da nor­ma beriletin. Bir kónekóz aqsaqal aýdan­ǵa tapsyrýǵa daıyndap qoıǵan 12 qap balyqty, kóshede ashtan buralyp jatqan adamdar jep qoımasyn dep eki qabaǵan ıtti baılap qoıǵan eken. Ittiń úrgenine, qapqanyna qaramaı ashtar balyqqa bas salady. Bul Qazaqstandy jaılaǵan ashtyq kezeńiniń jekelegen epızod­tary ǵana edi.

Sol jyldary ashtan qyrylǵan adamdardy qurmettep jerleý degen eshkimniń oıyna kirip te shyqpaıtyn. Sebebi kez kelgen aýylda, jol boıynda júre almaı jatqan, ashtan buralǵan adamdardy arbaǵa jınap salyp, Maıbalyqtaǵy aýyl zıratynyń tóńiregine ákelip júzin jasyratyn. Aýyl aqsaqaldary osy zırattyń tóńireginde 5000-daı adamnyń súıegi jatyr deıtin.

1928 jyly búkil eldegideı baılar men dáýletti adamdar «baıtalaý» dep atalatyn – tárkileýge tústi. 1932 jyly aıtýly ashtyqtyń kezinde osy qonysqa Jezqazǵan óńiri Jańaarqadan biraz halyq bosyp keldi. Bul da sol kezdegi qaıǵyly zamannyń kórinisteri edi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń soı­qan bulty úıirilgen kezde, qara jamyl­ǵan maıbalyqtyqtar búkil eldegideı aza tutty. Osy shaǵyn ǵana aýyldan maıdanǵa attanǵan 70 azamattyń kóbi elge oralmady, 36 azamat habarsyz ketti. Ańyrap ana qaldy, jelegi túspeı kelin qaldy, el qaıǵyǵa batty.

Zaman ótpeli. Adamzat ómirden jaq­sy­lyq kútedi, Jaratýshydan rahym suraıdy, eliniń, jeriniń amandyǵyna, ósip kele jatqan bala-shaǵasynyń bola­shaǵyna alańdaýmen ótedi.

Keıin ómir jaqsara bastady. Sol kezde Maıbalyqta bolǵan nemis, sheshender jáne jergilikti halyq «bizdi ólimniń aranynan aman alyp qalǵan Maıbalyq qoı, biz tek Maıbalyqtyń arqasynda tiri qaldyq» dep otyratyn.

1949-1950 jyldary bul aýylǵa elektr jelisi tartylyp, eldi meken tún­de jarqyrap-aq turatyn. Ondaǵy 8 jyl­dyq mektep te aýdandaǵy ataqty bilim oshaqtarynyń biri edi. Aýylda kezinde júzden astam turǵyn úı, myńǵa tarta mal, bes myń gektardaı egin alqaby bolǵan.

Bul óńirdegi jer ataýlary da qazaq­tyń dástúrli uǵymyna saı keletin. Sary­qonǵan, Kirshi, Tóleýbek qystaýy, Beketaı, Bozshakól, Bıtibaı aýyly, Toǵynkól, Tóleý, Tóleýbek, О́mirtaı, Mamyrtaı, Otaýtúsken – osylaı bolyp, qasıetti qazaq ataýlary jalǵasa beretin. Odan keıingi zamandarda kóship kelgen jańa qonystanýshylar jer ataýlary­nyń bárin-derlik ózgertti. Sol kezderde Maı­balyq aýylynda jer aýyp kelgen nemister de, sheshender de qazaqtarmen qatar turyp, bir qazannan as iship, bar nesibege ortaqtasatyn. Bul da qazaq halqynyń eshkimdi óńmeninen ıtermeıtin, tórinen oryn berip, barymen bólisetin qonaqjaılyǵynyń bir mysaly. Qonys aýdaryp kelgenderdi jergilikti aǵaıyn aldyna malyn salyp, esh bótensinbeı, olardy baýyryna tartqan.

1960 jyly Selınograd aýyl sharýa­shylyǵy ınstıtýtynyń janynan qu­rylǵan oqý-tájirıbelik sharýashyly­ǵy bul aýylǵa jańa lep ákeldi. Halyq­tyń turmysy jaqsaryp, kóptegen aýyl­sharýashylyq mamandaryn oqytyp, bes myń gektar jerge egin egip, mal baǵyp, eldiń qoımasyna myńdaǵan tonna astyq quıǵan kezi de bolǵan.

Biraq bul eldi mekende aýyz sýdyń tapshylyǵy, jol qatynasynyń joqtyǵy halyqty ár jaqqa kóshýge májbúr etti. Sóıtip aýyl qańyrap bos qaldy. Toqy­raý zamanynyń túrli qıynshylyqta­ryn da bastan ótkizdi. Jergilikti halyq ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketken qoǵamdyq múliktiń kýágerleri de boldy.

Zamana aǵymy ómirge ózgerister ákel­di. О́tkenniń kýágeri – búgingi kıeli Maı­balyq jerin basqarý Altynbek Qasym­bek degen kásipkerdiń qolyna ótti. Altynbek osy kıeli mekende týyp-ósip, dúnıeden ótken uly arýaqtardy qas­terleý jóninde kóptegen oılary bar ilkim­di azamat. Qyzylsýat eldi meke­ninde qazaqtyń qyran uly Talǵat Bıgel­dınovke eskertkish ornatý isin qolǵa aldy. Kóshek batyr qorǵanyn qalpyna keltirip, kesene turǵyzbaqshy. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen babalar­dan qalǵan uly sózdi qaperge alǵan bolar. Bir sózben aıtqanda, osy eldi mekenge jáne ondaǵy tarıhı oryndarǵa qam­qorlyq jasaý máselesin qolǵa alyp otyr.

Iá, ulylardyń muraty da, ataq-dańqy da keıingige úlgi. Aldaǵylarǵa qarap urpaq ósedi. Maıbalyqtan shyqqan atpal azamattar bir-birine uqsamaıdy. Árqaısysynyń ózine saı alǵan bıigi, sińirgen eńbegi, jasaǵan erligi, ataq dárejesi bar. Soǵan oraı tarıhymyzda ózindik oryndary da ekshelenip qoıǵan.

Aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalardy ómirge ákelgen Maıbalyq sekildi aýyl­dar elimizde jeterlik. Desek te, ózek­ti órteıtin ókinishtiń biri – búgin sol eldi mekenniń ornynda, kezinde saman kirpishten salynǵan, ýaqyttyń sal­maǵyn kótere almaı qar, jańbyr, shyq-shylaýdan ezilgen úılerdiń ornynda bir-bir tómpeshikter ǵana qalǵany. Keshegi, batyrlar jalańaıaq júgirgen sary belden de sol izder kete bastaǵandaı. Shaǵyn eldi meken eleýsiz qalsa da, erleriniń esimi máńgi umytylmaıdy. «Eldiń atyn er shyǵarady» degen bálkim, osy shyǵar. «Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy» ǵoı.

Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt...

Qazaqtyń dańqty uly, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry ushqysh Talǵat Bıgeldınov syndy iri tulǵalar shyqqan Maıbalyq­tan myń kisige olja salarlyq, osy el­diń maqtanyshy bolǵan azamattardyń biri – bilimdi, bilikti, óz zamanynyń iri qaı­ratkerine aınalǵan general-maıor Mahmet Dúısenovtiń esimin zor qur­metpen ataımyz. Zamanynda isker, uıym­dastyrý qabileti joǵary dep baǵalanǵan ony Qyzylorda, Qaraǵandy, Jezqazǵan, Kókshetaý, Qostanaı, Gýrev oblystaryna jumysqa jibergen. Qaı óńirde jumys istese de onyń boıynan ishki ister salasy qyzmetkerine tán barlyq mashyq pen tabandylyq tabylyp otyrǵan.

Ol Qyzylordanyń Aral qalasynda jumys istep júrgende bolashaq jary Balǵanym Jákenqyzymen tanysady. Sol kesh, sol kezdesý onyń ómirine úlken ózgerister ala keldi. Balǵanym kelin bul shańyraqqa baqyt bolyp endi. Mahmettiń abyroı-ataǵy, qyzmeti eselep óse berdi.

Ol ishki ister salasynda uzaq ta adal qyzmet atqardy. Pavlodar oblysy ishki ister basqarmasyn basqarǵan jyldary bul óńir respýblıka boıynsha úzdikter qataryna endi, al 1970 jyly Qazaqstan oblystary IIB arasyndaǵy jarystar qorytyndysy boıynsha birinshi oryndy ıelendi. Onyń, ásirese jastardy qoldap, olardy tárbıeleý jónindegi jumystary joǵary baǵalandy. Onyń zamandasy polkovnık Soıdyń aıtýyna qaraǵanda, ol jastarǵa kórseter úlgi-etalon, qarapaıym, ınabatty, jastar umtylar nysana bolǵan eken. Onyń shákirtteri ustazyn umytpaı jadynda saqtady. Bul onyń ómirge bosqa kelip, bosqa ketpegen, eńbegi zaıa bolmaǵan tulǵa ekenin kórsetedi.

Onyń erekshe qyzmet etken jeri – Pavlodar oblysy. Qarqyndy ındýs­trııalandyrý, óndiristiń qaryshty damýy Mahmettiń jumysyna da úlken jaýapkershilik júktedi. Mahmet Dúıse­nov Pavlodar oblysynda tuńǵysh mılısııa general-maıory atandy. Onyń zamandasy jáne áriptesi general Rústem Qaıdarov ol kezde general ataǵynyń qan­daı qıyndyqpen keletinin bylaı jetkizgen bolatyn: «General ataǵyna usyný máselesi oblystyq partııa komı­tetinen bastalyp, oblystyq atqarý komı­teti arqyly Ishki ister mınıstrligine túsedi. Odan partııanyń respýblıkalyq komıtetiniń Ákimshilik bólimine túsip, partııanyń Ortalyq komıtetiniń sekre­tarıatynda talqylanady. Sodan soń Máskeýdegi partııanyń Ortalyq komı­tetinde, Ákimshilik bóliminde, sekretarıatta usynys maquldanǵannan keıin, KSRO-nyń Mınıstrler keńesinde qaýly qabyldanady. Minekı, ol zamanda gene­raldyq ataqqa ıe bolý úshin osynshama uıymdar arqyly ótetin bolǵan», dep áriptesi general ataǵynyń qanshalyqty jaýapty jáne qanshalyqty abyroıly ekenin eskertken.

Mahmettiń sózi salmaqty, abyroıy bıik, júris-turysy, sóılegen sózi óńir azamattaryna úlgi boldy. Sonyń da áseri bolar, qaıtys bolǵanyna 46 jyl ótse de, ishki ister salasynyń ardagerleri, oblys­tyń jurtshylyǵy onyń óńirde atqarǵan jumystaryn joǵary baǵalap, atyn da, qyzmetin de umytpaı, 100 jyl­dyǵyn keń kólemde atap ótti. «Chekıst júregi» atty kınofılm túsirilip, kitap jazylyp, qalanyń ortalyq kósheleriniń biri ol kisiniń esimimen atalyp, ózi turǵan úıge memorıaldyq taqta qoıyldy.

Mahmettiń bir ulynyń esimi – Qanysh. Uly adamnyń esimin alýy da jaıdan-jaı emes. Qanysh Imantaıuly Jezqazǵan óńirinde jumys istegen kezde Mahmet Dúısenovpen qatar júrdi. Onyń jaryq dúnıe esigin ashqan ulyna akademık Sátbaev yrymdap óz esimin bergen eken. Ol eseıip, erjetken kezde qazaqtyń belgili tulǵasy general Tumarbekovtiń qyzyna úılenedi jáne balaly bolǵan kezde ákesiniń esimi jo­ıylmasyn degen nıetpen onyń esimin Mahmet dep qoıady.

Qazirgi tańda Dúısenovter úlken áýletke aınalyp otyr. Olar Allabergen Ábiljanuly Dúısenovtiń basqarýy­men jyl saıyn arýaqtardy, ata-babalaryn eske alyp as berýdi dás­túrge aınaldyrǵan. Al Allabergenniń ózi tehnıka tilin jetik biletin, «Selın­Selmashtyń» bir sehynda 28 jyl tabany taımaı qatardaǵy jumysshy­dan seh basshylarynyń birine deıin ósken sa­ýatty ınjener. Sonymen qatar eldiń tarıhyn, ata-baba shejiresin, Aqmola oblysynyń belgili tulǵalardyń ómir-derekterin jınaýmen shuǵyldanatyn ­sanaly azamat. Babalar tarıhy jazyl­ǵan árbir kitapty, árbir gazettiń qıyn­dy­syn mu­qııat zerdelep, jadynda saq­taǵan.

Urpaq sabaqtastyǵy degen osy shyǵar. Ata-baba tarıhyn qurmet tutyp, ony dáripteýmen kópten beri aınalysyp júrgen Allabergenniń ıgilikti isi Mahmet Dúısenovten, onyń arǵy ata-babasynan tamyr tartqan Otanǵa, týǵan jer men elge degen súıispenshiliktiń, dástúrge beriktiktiń zańdy jalǵasy dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Aýyl anasy – Muqtarıma

Uly jazýshy Á.Kekilbaevtyń: «Adam­dy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana», degen oıyn astarynda tereń maǵyna jatyr. Kitaphana – bilim kózi, kitaphanashy – onyń tiregi. О́ıtkeni adam rýhanı qazyna-baılyqty kitaptan alatyny álimsaqtan belgili. Sondyqtan bolar, dana halqymyz kitapty barlyq ilimniń, saýattyń, mádenıettiń qaınar kózine balaǵan. Aýyldaǵy kitaphana salasynyń damýyna aıtarlyqtaı eńbek sińirip, iz qaldyrǵan Muqtarıma Bekishqyzyn mamandyǵynyń maıtalmany retinde áńgimemizge arqaý etsek, esh aıyby bolmas. Ol kisiniń tula boıy tunyp turǵan úlgi-ónege, aıtar oıyn nysanaǵa dál tıgizer sheber desek te jarasymdy.

Muqtarıma Tólegenova – Qyzylsýat aýylyndaǵy mekteptiń kitaphanasyn jáne mýzeıin basqaratyn izdenimpaz adam, kóptegen qoǵamdyq ju­mystyń ortasynda júretin qaı­ratker. Osy aýyldyń analar keńesi belsendi jumys istese, muny osy keńestiń tóraıymy Muqtarıma Bekishqyzynyń belsendiligi dep baǵalaǵan durys.

Urpaq tárbıesinde qashanda ata-ájeniń róli aıryqsha. Sondyqtan da bolar, bul aýyldyń analar keńesi jumysy belsendi jáne kóptegen shara uıym­dastyrady. Muqtarımanyń ózi úlgi kórse­tip, túrli sharalarǵa nemereleri men kelin­derin qatystyryp, ónerge baý­lyp júredi.

Biz kezdesken kezde Muqtarıma Bekish­qyzy Býrabaıdaǵy Abylaı han alańyn­da ótken baıqaýǵa aýyldaǵy «Beý, qyz­dar-aı» atty ónerli toppen qatysyp, júldeli orynǵa ıe bolyp kelip jatqan beti eken.

Kelesi kúni Astana qalasynyń Alma­ty aýdanynda «Áje, kelin, nemere» dep atalǵan nomınasııa boıynsha úsh urpaq ókilderiniń ónegeli, ónerli jáne sheber­lik saıysyna qatysyp, taǵy da júldeli orynǵa ıe boldy.

Bul kisiniń basshylyǵymen aýyl jas­­tarynyń jáne turǵyndarynyń ult­tyq ónerimizdi nasıhattaıtyn sharalar tiz­begi osylaı jalǵasa beredi. Osy óńir týraly tarıhı derekter qajet bolsa, kelgen qonaqtardy qabyldaý kezinde de «Muqtarıma apaı qaıda eken? Bizdiń tarıhymyz týraly ol kisiden artyq áńgime aıtatyn tiri kýáger joq qoı!? Apaıdy shaqyryńdar!» dep jatady.

Ol alysta qalǵan jas kúniniń eskert­kishindeı Maıbalyq aýylynyń adamdary, olardyń is-áreketi, barymen bóli­setin aqkóńil, darqan peıilderi týraly berile áńgimeleıdi.

Muqtarıma: «Biz qazaqy tárbıeniń tunyǵyna qanyp óstik. «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» dep babalarymyz bolashaq ana, jar tárbıesine erekshe kóńil bólgen ǵoı. «Qyz bala sekeńdep kóshe kezip, qydyńdap bıge, kınoǵa bara bermeýi kerek», dep otyratyn aýyl úlkenderi. Anam «Úıde otyr, sátti kúni «Tólegeniń» ózi keledi» deıtin. Qasıetti anamnyń sózi aına-qatesiz dál keldi. Bolashaq jarym Omarbek aıaq jetpes alystan ózi keldi. Anamnyń aıtqandaryn oryndaǵannan kem bolǵanym joq. Búgingi dárejege jettim», deıdi.

Maıbalyqtan el jańa qonysqa kó­ship jatqan-dy. Aýylda eki-úsh úı ǵana qalǵan. Mine, osy úılerdiń birinde Muqtarıma Bekishqyzynyń baýyr eti balasy – Saǵynbek Omarbekuly Tólegenov 1986 jyly dúnıege kelgen edi. Qazir ol ómirdiń bazarynda óz ornyn tapqan úıli-barandy azamat.

Muqtarıma baýyrynan óngen 4 balasyn aıaqqa turǵyzdy. Ata-anasynan erte aıyrylǵan týmalastaryn da qoltyǵynan súıep, járdemdesip, oqytyp, eńbekke aralasýyna sebepshi boldy.

Ol aýyldyq jerdegi kóptegen maman­dyqtarda óziniń baqytyn synap kórdi. Komsomoldyq joldamamen traktordyń da «shtýrvalyna» otyrdy. Erteletip shelegin ustap sıyr fermasynda saýynshy da, sol fermanyń brıgadıri de boldy.

Júre kele mádenıet pen áleýmettik salaǵa aýysyp, ónimdi eńbegin jalǵady. Elordada kolledjdi bitirip, kitaphana­ mamany boldy. Búgingi Muqta­rıma balalarynan óngen, balaýsa shybyq nemereleriniń arasynda jol siltep, baǵyt berip otyrǵan baqytty áje. Tek óz balalary ǵana emes, eldiń balalaryna da analyq tilegin aıtyp, qamqorlyq tanytyp júredi. Ol jastarmen kezdesýde halyq danalyqtaryn jáne Nura óńiriniń belgili azamaty Qurmanǵalı Jaqypbekuly Qulymbettiń myna naqyl sózderin jıi keltiredi: «Úmit órge tartady, úmitsizdik kórge tartady», «Jamanǵa baqyt qonsa, ol qonǵanyn sezbeıdi, ushqanyn ǵana sezedi», «Aqyldy bolyp eńbek etseń ozarsyń, aqymaq bolyp eńbek etseń azarsyń».

Zamananyń neshe alýan oqıǵalaryn bastan ótkerip, búgingi kúnge jetken Muq­tarımanyń jastarǵa aıtar áńgimesi de, úlgi-ónegesi de jeterlik. О́n boıyna halqymyzdyń qaımaǵy buzylmaǵan salt-dástúrin saqtap, ony egemen eli­mizdiń jas urpaǵynyń boıyna sińirý – Muqtarımanyń basty qaǵıdasy.

О́mirzaq OZǴANBAI,

«Ardagerler uıymy» RQB Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor