О́tken kúnniń aınasy
Jasyryp-jabary joq, adamdar mýzeılerge negizinen ótkenine úńilýge, ata-babasyna jaqyn bolýǵa, júrip ótken jolyn baǵdarlaýǵa, múmkin ózin tabýǵa, bolmasa zaman men urpaq baılanysyn seziný úshin keledi. Bizge sondaı tuńǵıyq áser syılaǵan Alakól aýdanyna qarasty Lepsi aýylyndaǵy Lepsi tarıhı mýzeıi boldy. Shejireli shańyraq alaqandaı aýyldyń ajaryn keltirip, álemdi ózine qaratyp otyr.
Qalaı deısiz ǵoı? Byltyr mesenattardyń qoldaýynyń nátıjesinde ashylǵan rýhanı orda, jergilikti turǵyndardyń ǵana emes, Germanııa, AQSh, Reseı jáne basqa da TMD elderinen kelgen týrıster arasynda tez tanymal bolǵan. Jyl basynan beri munda 2 myńǵa jýyq adam kelgen. Zamanaýı ólshemmen alǵanda shaǵyn shańyraq osyndaı tanymaldylyqqa óziniń harızmasymen, qundy dúnıeler týraly qarapaıym hám sheber túsindirýi arqyly jetken, eń bastysy, oqyrmandy shynaıylyǵymen baýrap alǵan. Munda 1500-ge jýyq túrli jádiger saqtalǵan. Bizdiń dáýirimizge deıingi V-III ǵasyrlarǵa jatatyn kóne astyq úkkish jáne Túrik qaǵanaty kezindegi balbaltas pen 1949 jylǵy patefon bar.
Bul ǵajaıyp mýzeıdiń negizin qalaǵan, tarıhshy – Muharam Haıbýlın. О́ziniń týǵan jerine degen mahabbatyn osylaı jetkizgen ol Sarqan aýdanyna qarasty qazirgi Ekiasha aýylynda (burynǵy Qoılyq) dúnıege kelgen ulaǵatty ustaz, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetiniń alǵashqy túlekteriniń biri. Qabanbaı aýylyndaǵy mektepte 7 jyl sabaq berip, artynan Lepsi orta mektebine dırektor bolyp taǵaıyndalady. Sonymen qatar sol bilim mekemesinde tarıh páninen sabaq bere bastaıdy. Sóıtip, 1988 jyldan beri hobbıine aınalǵan kásibin jalǵastyra beredi. Bertin kele jınalǵan ekspozısııasyna mektep murajaıy tarlyq etedi. Muny estigen jergilikti mesenat, belgili kásipker Baýyrjan Ospanov kómek qolyn sozady.
Sol tusta kásipker aýylǵa jańadan meshit salyp jatqan eken. Mektep murajaıyn aralap kórip, odan erekshe áser alǵany sonsha, burynǵy meshitti mýzeıdiń ıgiligine ótkizedi. Jaqsylap jóndeýge qarajat ta bóledi. Bul ónegeli iske basqa da kásipkerler, depýtattar, mesenattar atsalysyp, tarıhshynyń armanyn júzege asyrady. El ishindegi qamqor azamattardyń arqasynda «Klıo», ıakı «ótkenge degen súıispenshilikti oıatatyn mýza» turǵylyqty jerin tapqan.
Osy rette taǵy bir esti dúnıeni eske sala keteıik. O basta mektep murajaıyn qurýǵa Rıshat Toqpaev, Anna Sherbakova, Elena Sýshkova, Aleksandr Skrebsov, Raısa Vlasova, Ivan Pılıpenkov, Mansýr Bahtgýzın sekildi ustazdar men jádigerlerdiń baǵasyn bilgen úlgili oqýshylar qolǵabys kórsetken eken. Bul tusta murajaı qoryna kóne jádigerlerdi syıǵa tartqan jergilikti turǵyndardyń da eńbegi zor. Sondaı-aq M.Tynyshbaev atyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń qyzmetkerleri de alǵysqa laıyq. Kórkemdeý-dızaın jumysyn belgili músinshi, akademık Shámil Qojahanov «Zaman-Tý» JShS ujymymen birge júrgizgen. Qazir murajaıda 10 qyzmetker jumys isteıdi.
Bári de balbaltastan bastaldy
Bul balbaltas qazir murajaıda basty orynǵa ıe. Keshegi kúnge deıin onyń tarıhı qundylyǵyn joǵary baǵalaǵan Muharam Mintaıulynyń úıinde turǵan edi. Endi, mine kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp otyr.
«1989 jyly kombaında jumys istedim. Alańǵa úlken tas kedergi jasaı bastady. Ony joıýǵa kómektesý kerek boldy, biraq onyń pishini meni birden qyzyqtyrdy. Tasty qolymyzǵa alsaq, ol kóne túrki músini – balbaltas bolyp shyqty. Sondyqtan men ony birden daladan alyp kettim. Al ótken jyly murajaı ashylǵanda, ol bizdiń ekspozısııamyzdyń dál ortasynan laıyqty ornyn aldy. Bul músin VII-VIII ǵasyrlarǵa jatady. Osy mańdaǵy Kóktóbe taýynyń tómengi aǵysynan tabylǵan», deıdi M.Haıbýlın.
Bul tarıhshynyń óziniń izdenis jolynda tapqan jalǵyz jádigeri emes. Ekspozısııanyń kóp bóligin ondaǵan jyl boıy jınap, K.Ýshınskıı orta mektebiniń murajaıynda saqtaǵan. Taǵy bir erekshe jádiger – qazaq balýandarynyń kúsh-tózimdiligin damytý úshin paıdalanǵan jasandy tesigi bar alyp tas.
«Orta ǵasyrlarda túrki jáne slavıan halyqtary klassıkalyq girlerdiń ornyna tastan jasalǵan salmaqtar qoldanǵan. Alyp tasty kimniń alysqa aparatynyn anyqtaý úshin ártúrli jarys uıymdastyrylǵan. Qoldaryna salmaǵy 100-150 kılo tas ustaǵan batyrlar bir-eki adym emes, tutas qashyqtyqty esh qınalmaı júrip ótken eken. Bul kúsh kórsetý ǵana emes, qarsylasyna ses kórsetý. Ol týraly polıak aqyny Adolf Iаnýshkevıch kúndeliginde jazǵan. Oǵan qosa qalamger Baraq sultannyń qaımaqtaı appaq tasty kóterip alyp, eki shaqyrym jerge deıin júrip, joldyń qaq ortasyna qoıǵanyn jetkizgen», deıdi mýzeı qyzmetkerleri.
Atalǵan mýzeıde Dýlat taıpasynyń tańbasy qashalǵan shekaralyq tas baǵana da bar. Ony da jergilikti turǵyndar Muharam Mintaıulymen birge 1991 jyly kartop alqabynan taýyp alǵan. Balbaltas sııaqty ol da murajaıdaǵy eń qundy jádigerlerdiń biri. Sonymen qatar munda XIX-XX ǵasyrlardaǵy kóptegen turmystyq zat pen kıim bar. Mektep kitaphanasynan kezdeısoq tabylǵan eski kitaptar da jaıǵasqan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi áskerı kıim úlgileri, XII-XIV ǵasyrlardaǵy jebe ushtary, ártúrli memleketterdiń banknottary, ejelgi qysh ydystardyń synyqtary, samaýyrlar, saǵat mehanızmderiniń barlyq túri, útikter, tigin mashınalary, fotoapparattar, at ábzelderiniń elementteri, qarý úlgileri, sırek fotosýretter kózdiń jaýyn alady.
Retro rarıtetter
Retro rarıtetterdiń ishinde 1949 jylǵy patefon men 1950-1956 jyldardaǵy gramplastınkalar erekshe oryn alady. Nege deseńiz, baıaǵy áýenderdiń yrǵaǵy eski zamannyń elesine baılaıdy. Mýzyka oınaǵan sátte mýzeıdiń tutqynyna aınalasyz. Ǵasyrǵa jýyqtaǵan kóne dúnıeler báz-baıaǵy qalpynda kóńilińizdi shyr kóbelek aınaldyrady. Muharam Haıbýlın mehanızmdi óte uqypty saqtaǵan. Ony baıaý iske qosqanda, plastınkalar joǵary notada oınaıtynyna kóz jetti. Bir mınýttan keıin «Amýr tolqyndary» kelýshilerdi tynyshtyqqa elitip, úılesimdilikpen qorshap, eriksiz vals bıletedi. Kenet, kútpegen jerden áýen ózgerip, halyq ánderiniń perneleri múlde basqa ǵalamsharǵa jetektep áketedi.
«1949 jylǵy patefondar jaqsy jumys isteýi kerek, árıne jańa emes, dese de qundy ári sapaly dúnıe. Qazir mundaı zattar joqtyń qasy. Daýystap oınamaıdy, biraq onyń úninde bir erekshelik bar. Mundaǵy tehnıkalyq progrespen ushtasqan romantıka jandy qanattandyrady», deıdi M.Haıbýlın. Sol sátte onyń eski dosy sózin jerge tastamaı, daýystap oınaı bastaǵanda shyn júrekten qýanǵanyn baıqadyq.
Ár jádigerdiń óz shejiresi bar. Ony baǵalaı bilgen adamǵa, ol da qupııasyn jaıyp salady. Biz tarıhshynyń ár zatqa týǵan balasyndaı qaraıtynyna tańǵaldyq. Onyń isine adaldyǵyna qarap, ǵalamat aqyn Oljas Súleımenovtiń myna bir sózi oıǵa oraldy. «О́zińdi-óziń taný tárizdi, tarıhty tanyp-bilý de – qazirgi damý prosesine asa qajet áreket. Ol bolmaı qoımaıtyn joǵaltýlar muńyn tereńirek sezinýge múmkindik beredi, sonymen birge progreske keń jol ashady». Iá, ótkenindi tanymaı bolashaqty sezine almaısyz.
«Mýzeıler bizdiń ómirimizde mańyzdy orynǵa ıe. Qarańyzshy, olar oqıǵany sózben emes, zattarmen jetkizedi. Sonysymen keremet, sonysymen erekshe emes pe? Árıne, qazir aqparat alýdyń kóptegen joly bar, ásirese ınternet izdegenińizdi alaqanyńyzǵa salyp beredi. Búginde ınteraktıvti murajaılar da damyp keledi, kóbisin onlaın kórýge bolady. Degenmen, olar shynaıy, qolmen ustap, kózben kórgenge jetpeıdi. Onyń áseri de, áýeni de bólek. Murajaıymyzdyń kolleksııasy ólke tarıhy men mádenıetin zertteýdiń eń mańyzdy kózi bolyp tabylady. Mine, Lepsiniń tarıhy, bir shańyraq astynda qattalyp tur», deıdi tarıhshy tereń oıǵa shomyp.
Munda Batys Qazaqstannan, Almaty mańyndaǵy aýmaqtan eksponattar qoıylǵan. Úsh etnografııalyq zal ár kezeńde ómir súrgen qazaq, tatar jáne slavıan halyqtarynyń ómirimen tanystyrady. «Bizdiń ólkemiz tabıǵat pen tarıhqa óte baı, orta ǵasyrlarda Uly Jibek jolynyń bir tarmaǵy osy jerden ótken. Sondyqtan bizdiń óńir saıahatshylar men zertteýshilerdi qashanda qyzyqtyryp keledi. Shoqan Ýálıhanov, Tomas Atkınson, Alfred Brem, Adolf Iаnýshkevıch, Semıonov-Tıan-Shanskıı, Iýrıı Senkevıch jáne basqalary osynda boldy. Sondyqtan tarıhymyzdy saqtap, urpaqtarymyzǵa jetkizý mańyzdy. Bul óskeleń urpaqty adamgershilik, rýhanı tárbıeleý úshin qajet. Maǵan senińiz, bizdiń shaǵyn mýzeıde izdenýshilerdi tańǵaldyratyn nárse kóp», dep sózin túıindedi M.Haırýlın.
Aıtpaqshy, Lepsi óńiri tarıhı jádigerlerge toly meken. Aýyldyń irgesinde saq qorǵandary, balbaltastar, tipti sol mańnan ejelgi jartas sýretteri tabylǵan. Qazaqtyń tuńǵysh etnograf ǵalymy Shoqan Ýálıhanov: «Qazaq dalasynda ne kóp – biri kóne, biri jańa japyrlaı ornalasqan zırattar, obalar men tóbeshikter kóp. Qazaqtyń turmys-tirshiliginiń bul tilsiz eskertkishteri tarıhı turǵydan góri, jaǵrafııalyq turǵydan alǵanda qymbattyraq», demeı me? Jetisýdan baba mırasyn izdep kelgen uly ǵalym shataspaǵan eken... Tarıh paraqtary kóz aldymyzda ashylyp jatyr.
Jetisý oblysy
