Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qazir álemde oryn alyp jatqan geosaıası shıelenisterdiń, aımaqtyq qaqtyǵystardyń salqyny Qazaqstanǵa da tıip jatyr. Sondyqtan dál osyndaı sátte biz aıtqan eldiń birligine, halyqtyń aýyzbirshiligine erekshe kóńil bólýge týra kelip tur. Menińshe, birlik tek rýhanı qundylyqtarda. Sonyń ishinde til men dástúr, din birligi mańyzdy.
Fılosofııada ártúrli birlik týraly aıtylady. Máselen, Qazaqstandaǵy birliktiń astarynda ulttar arasyndaǵy tatýlyq, azamattyq biregeılik jatyr. Al saıası birliktiń sımvoly – memleket, Memlekettik Tý, Gımn, Eltańba.
Ǵylymǵa júginsek, birliktiń eki deńgeıi bar. Sonyń biri – ishki deńgeı – mentaldyq birlik. Bul saltqa, dástúrge, ónerge, bilimge, parasattylyqqa, adamgershilikke, jalpy rýhanı dúnıege degen birlik. Eger mentaldyq birlik bolmasa, basqa birlik týraly aıtýdyń ózi dalbasa. Biz úshin mańyzdysy dál osy dúnıetanymdyq birlik. Onyń ózegi – til men din, dil men dástúr.
Mádenıetter aǵymyndaǵy Qazaqstannyń rýhanı dúnıesine úńilsek, bizdiń dúnıetanymǵa, sana-sezimge kelmeıtin qundylyqtar da nasıhattalyp jatyr. Ashyq qoǵamda ómir súrip jatqan soń, bulaı bolýy zańdylyq. Sondyqtan ulttyń ıdeologııasy bolýy kerek. Ol ulttyń, memlekettiń, qoǵamnyń, rýhanııattyń múddesin qorǵaýǵa baǵyttalýǵa tıis.
Mentaldyq birliktiń pereferııalyq sheńberi bar. Mysaly, jerimiz birtutas dep aıtamyz. Demek, jerge degen kózqarasta da birlik bolýy kerek.
Sondaı-aq moraldyq-etnıkalyq ustanymdarǵa da birlik qajet. Iаǵnı ulttyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan qundylyqtar júıesi bar. Biz osy qundylyqtar júıesiniń arqasynda el bolyp otyrmyz.
Qazaqqa qyzmet etýdiń órkenıettik úlgisin jasap ketken uly babalarymyzdyń isteri men erligi búgingi rýhanı jańǵyrýymyzdyń shynaıy negizi bolýy kerek. Qazaqqa qyzmet etýdiń órkenıettik úlgisine degen birlikti qalyptastyrý qajet.
Qaı jerde jasandylyq bolsa, sol jerde daǵdarys, maǵynasyz tirshilik bar. Sol jerde aryn satyp, alǵa jyljýǵa, ádiletsizdik pen zańsyzdyqqa jol beriledi. Bulardyń bári birlikke jasalyp jatqan kedergiler.
Rýhanı jaýapkershilik bolmaǵan jerde birlik bolmaıdy. Rýhanı jaýapkershilik bolǵan jerde ǵana kemel halyq bolady. Kemel halyq eń aldymen, rýhanı dúnıeni basshylyqqa alýy kerek.
Biz syrttan kelip jatqan qundylyqtardyń bárin óz qazanymyzda qaınatyp, óz qajettiligimiz ben damýymyzdyń mańyzdy tetikterine aınaldyrýymyz kerek. Sonda ǵana biz rýhanı birlikke jańasha sıpat berip, órkenıet kóshine ilesemiz.
Qazaqqa tán ashyqtyq degenimiz – baýyrmaldyq. Qazir Reseıden aǵylyp kelip jatqan orys halqynyń ózine baýyrmaldyq tanytyp otyrmyz. Bul neniń belgisi? Bul qazaq qoǵamynyń jasampazdyǵyn, rýhanı jaǵynan óskendigin kórsetedi. Bul quldyq psıhologııa emes. Buǵan órkenıettiliktiń belgisi dep qaraýymyz kerek. Olar osy turǵydan alǵanda bizden úlgi alýǵa tıis. Demek, adamgershilikti, parasattylyqty, ar men uıatty tý etý – birliktiń jemisi.
Tóleýǵalı BО́RIBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
