Talaı túlektiń armanyna aınalǵan elimizdegi shoqtyǵy bıik bilim ordasy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń qurylǵanyna 80 jyl toldy. Ýnıversıtettiń mereıtoıy asa mańyzdy ári jınaqtaýshy áleýeti joǵary oqıǵa. Qazirgi kezeńde, joǵary oqý oryndarynda ǵylym úıretip, bilim berýdiń sapasyn arttyrý men uıymdastyrý boıynsha júrgizilip jatqan keń kólemdi ózgerister men reformalar turǵysynan alyp qaraǵanda, tárbıe jumysy salasynda da jańasha kózqaras pen jańasha ustanymdar qajettiligi aıqyn sezilip otyr. Sondyqtan da otandyq bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń bul saladaǵy tájirıbesi ózgeshe.
Iá, ýnıversıtet – irgeli bilim ordasy, keshendi ǵylym ortalyǵy, zamanynyń zańǵar perzentteri qyzmet etken qasıetti qarashańyraq. Bilim men ǵylymnyń ǵana emes, asa kórnekti memleket pen qoǵam qaıratkerlerin tárbıelep ósirgen, azamattyq tulǵa qalyptastyrý men sheberlik shyńdaýdyń da joǵary satysy.
Máselen, atalmysh oqý ornynyń qurylý tarıhyna úńilsek, sonaý keńes zamanynyń zańdylyqtary ústemdik quryp
turǵan shaqta KSRO Halyq komıssarlary keńesi qazaq halqy úshin asa mańyzdy tarıhı qujat qabyldady. Ol – Qazaqstan tarıhynda «Qazaqstan úshin kadrlar daıyndaý týraly» degen ataýmen belgili. Ol 1933 jyldyń 20 qazanyndaǵy qaýly edi.
Sonymen, qazaq halqynyń baǵyna qurylyp, boı kótergen altyn uıamyz 1934 jyldyń 15 qańtarynan bastap óz qyzmetin resmı túrde bastaǵan. Qazir ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıteti qazaqtyń jetekshi klassıkalyq ýnıversıteti mártebesine ıe. Búgingi kúni eldegi bilim men ǵylymnyń iri ortalyǵyna aınalyp otyr. Ýnıversıtet ınnovasııalyq damýdyń kóshbasshysyna aınaldy. Otanymyzdaǵy barlyq bilim berý júıesiniń tiregi, bilikti ordasy. Myńdaǵan túlekteri Qazaqstanda jáne onyń aýmaǵynan tys jerlerdegi óndiristiń barlyq salalarynda tabysty eńbek etip júr.
Bilim ordasy Prezıdenttiń «Sapa salasyndaǵy jetistikteri úshin» syılyǵyn ıelendi. Oqytýshy-professorlar quramy 2500 myń adamnan asady eken. Olardyń ishinde 400-den astamy ǵylym doktorlary, professorlar bolsa, al 800-den astamy ǵylym kandıdattary men dosentter. Ýnıversıtettiń 14 fakýltetinde bedeldi ǵylymı mektepter shoǵyrlanǵan. 180 mamandyq boıynsha kadr daıyndaıdy. Qarashańyraq Ortalyq Azııa memleketteri joǵary oqý oryndary arasynda alǵashqy bolyp Eýropalyq bilim keńistigine kirdi.
QazUÝ-de elimizdiń barlyq óńirinen, sondaı-aq, alys jáne jaqyn shetelden kelgen 15 myńǵa jýyq stýdent bilim alyp jatyr. Álemdik básekege tótep berýdiń basty sharty – kúshti rýh pen bilim. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstandaǵy joǵary bilim berý júıesiniń mazmuny ózgerip, jańa sıpatqa ıe boldy. Elbasynyń júrgizip otyrǵan syndarly saıasatynyń arqasynda, bilim salasynda kóptegen reformalar júzege asyp, tyń ıdeıalarǵa dem berip, jańasha betburys jolyna tústi.
Ulttyq ýnıversıtet Amerıka, Eýropa jáne Azııa ýnıversıtetterimen birigip, qosdıplomdy bilim berý baǵdarlamasyn alǵash qolǵa aldy. Bul álemdik bilim berý keńistigindegi QazUÝ-diń joǵary básekege qabilettiligin aıqyndap berdi. Memleket basshysynyń «Jasyl ekonomıkanyń strategııalyq transfert ıdeıasyn» jáne Eýropa, Azııa, Amerıka elderimen jahandyq áriptestikti usynýy álemde úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Nursultan Nazarbaevtyń «XXI ǵasyrdaǵy ornyqty damýdyń jahandyq energoekologııalyq strategııasy» atty eńbeginde jahandyq energetıkalyk damýdy qalyptastyrý ádisterin paıdalaný arqyly XXI ǵasyrdaǵy energoekologııalyq ornyqty damý strategııasynyń negizderi usynylǵan. Qasıetti bilim ordasynyń ǵylymı-zertteý jumystarynyń qaınar kózi Elbasymyzdyń «Qazaqstan – 2050» Strategııasynan jáne «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq eńbeginen bastaý alady.
QazUÝ ınnovasııalyq ekonomıka úshin básekege qabiletti mamandar daıyndaıtyn aldyńǵy qatarly álemdik zertteý ýnıversıtetteriniń qataryna enedi. Basty mıssııasy – bilim berý, ǵylym men ınnovasııalyq qyzmettiń tıimdi yqpaldastyǵy negizinde, qazirgi ıntellektýaldy talaptarǵa jáne elimizdiń damý strategııasyna saı kadrlyq áleýetti – jańa formasııanyń mamandaryn qalyptastyrý.
Ýnıversıtet halyqaralyq reıtıngtik ǵylymı jýrnaldardaǵy jarııalanym sany boıynsha da ózge JOO-lardan kósh ilgeri. Munda elimizdiń basqa oqý oryndarynda kezdespeıtin biregeı ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylymy jumys isteıdi. Eń qýatty ǵylymı-tehnıkalyq park qurylǵan. Onda elimizde atqarylyp jatqan ǵylymı-zertteý jobalarynyń basym bóligin júzege asyryp otyrǵan 30-dan astam ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtary jumys isteıdi. Ortalyq Azııa aımaǵynda alǵash ret álemge tanymal «Newlett-Packard» kompanııasy QazUÝ-de zamanaýı oqý-ǵylymı ortalyǵyn ashty. Al japondyq «Konikcaminolta» kompanııasy ýnıversıtette aldyńǵy tehnologııalar laboratorııasyn qurdy.
Elbasy bir sózinde: «Biz bilim, ǵylym jáne ınnovasııa bıligi júretin postındýstrııalyq álemge ketip baramyz» deı kele, úshinshi postındýstrııalyq tóńkeris dáýiri bastalǵan tusta qazaqstandyqtardyń aldynda úlken mindetter turǵanyn shegeleı aıtqan bolatyn. Bul da osy úlken ulaǵatty jolmen kele jatqan iri oqý ornynyń kóterer júgi, júrer joly dep bilemiz.
Zamanaýı dástúr men ınnovasııalardy biriktire bilgen, ózindik baı dástúrlerimen tanymal ál-Farabı ýnıversıtetiniń qazaqstandyq elıtanyń bas sheberhanasy ekendigi jalpyǵa málim. QazUÝ-da oqý qashan da úlken mártebe jáne maqtanysh bolǵan. Munda myńdaǵan talapkerler men olardyń ata-analarynyń úmitteri aqtalyp, armandary oryndalady. Túlekteri úkimette, memlekettik organdarda, el ekonomıkasynyń túrli salalarynda tańdaýly, bedeldi qyzmet atqarady, bul JOO mártebesin qalyptastyrýda basty faktordyń biri.
Ýnıversıtet dıplomy birqatar mamandyqtar boıynsha bedeldi Lotarıngııa ýnıversıteti, Strasbýrg menedjment mektebi, Valensııa polıtehnıkalyq, Lanıajoýlyq t.b. sheteldik ýnıversıtetter dıplomymen teń dárejede. Bilim ordasy álemniń eń iri 400 ýnıversıtetimen áriptestik ornatqan. Olarmen jasalǵan kelisimshartqa sáıkes 2011-2013 jyldary akademııalyq tájirıbe almasý aıasynda 3 myńnan astam sheteldik stýdent bilim alyp júr.
Ulttyq mártebesi bar oqý orny álemdik zamanaýı zertteý ýnıversıtetteri syndy Vılgelma fon Gýmboldtyń mynadaı mańyzdy ustanymyna súıenedi: «Oqyta otyryp zertte, zertteı otyryp oqyt». Munda elimizdiń basqa ýnıversıtetterinde kezdespeıtin biregeı ǵylymı-ınnovasııalyq ınfraqurylym jumys isteıdi. Sońǵy eki jylda QazUÝ-da ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-qurastyrymdyq zerttemege bólinetin qarajat 3,8 ese ósip, 4,5 mlrd. teńgeni qurady. Bul belsendi júrgizilip otyrǵan zertteý jumystaryn, básekeliliktiń barlyq talaptaryna saı jańa tehnologııalar, ónimder men materıaldar jasalatyndyǵyn aıqyndaıdy.
Ýnıversıtettegi áriptestik qarym-qatynasty retteýdiń bir joly retinde mynadaı mańyzdy qujattar iske asyrylýda: Oqytýshylar men qyzmetkerlerdiń korporatıvti mádenıet kodeksi, QazUÝ stýdentiniń Ar-namys kodeksi, oqytýshysy men stýdenti erejeleri. Sonymen qatar, túrli qoǵamdyq birlestikter jumys atqarady: ýnıversıtettiń aqsaqaldar alqasy, etıka boıynsha qoǵamdyq komıssııa, stýdenttik ózin-ózi basqarý uıymy, edvaızerler keńesi, ádistemelik bıýro, t.b. Qoǵamdyq basqarýǵa túlekter qaýymdastyǵy, jumys berýshiler keńesi, «Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ dostary» halyqaralyq klýby tartylǵan.
QazUÝ qalashyǵy tek kórikti ǵana emes, elimizdegi jalǵyz álemdik deńgeıdegi shákirttik kampýs. Onyń aýmaǵynda: mýzeı eksponattary, О́.Joldasbekov atyndaǵy stýdentter saraıy, eń iri sporttyq keshen men stadıon ornalasqan. Stýdenttik qalashyq tolyǵymen Wi-Fi júıesine qosylǵan. Ystyqkólde demalys orny men zamanaýı sporttyq-saýyqtyrý lageri bar eldegi jalǵyz ýnıversıtet ekenin eskergen jón.
Joǵary oqý oryndarynyń sapalyq kórsetkishterin baǵalaıtyń QS (Ulybrıtanııa) reıtıngtik agenttiginiń zertteý nátıjesiniń qorytyndysy boıynsha ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ álemniń 800 úzdik ýnıversıtetteri arasynda 299-oryndy baǵyndyryp, álemdik «Top-300» úzdik JOO-lardyń qataryna endi. Aıta keterligi, bul tizimge TMD elderinen 3 joǵary oqý orny engen. Olar ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne Lomonosov atyndaǵy MMÝ men Sankt-Peterbýrg ýnıversıteti. QazUÝ bul joǵary oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornatqany belgili.
Halyqaralyq jetekshi sarapshylardyń pikirinshe, QazUÝ qyzmettiń barlyq baǵyty boıynsha sapaly kórsetkishterdi barynsha arttyryp otyr. Tolyǵymen halyqaralyq standarttarǵa jaýap beretin bilim baǵdarlamasyna kóshken. Ǵalymdar belsendi túrde ǵylymı-zertteýler júrgizedi. Halyqaralyq deńgeıde ınnovasııalyq jobalar júzege asady, jańa tehnologııalar jasalady. Joǵary ımpakt-faktory jýrnalynda QazUÝ ǵalymdarynyń jarııalanymdar sany jyl saıyn artyp keledi.
El Prezıdenti N.Nazarbaev: «QazUÝ bastaǵan toǵyz ulttyq ýnıversıtetke biz úlken úmit artamyz. Olar otandyq joǵary bilim berýdiń omyrtqasy bolýy kerek», degen edi. Bul úlken baǵa.
Shynynda da bilim men ǵylym – keleshektiń kepili ekendigi ras. Ǵylym, bilimdi ósirse, bilim alý sektory bilimdi tarata otyryp, jumys kúshi men halyqtyń sanalyq sapasyn arttyrady. Ǵylymnyń qozǵaýshy kúshi – bilim. Bilim men ǵylym birge bolǵanda ǵana nátıjeli bolmaq, ıaǵnı, jastarǵa bilim bere otyryp, olardy ǵylymǵa beıimdeý qajet ekendigi ómirlik máni bar tujyrym.
Búgingi tańda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Aqparatttyq jáne esepteýish tehnologııalary ınstıtýtymen tyǵyz qarym-qatynasta eńbek etýde. Stýdentter bizdiń ǵylymı ortada tájirıbe jınaqtap, dıplom aldy tájirıbeden ótýde. Bizdiń kóptegen ǵylymı qyzmetkerler ýnıversıtette dáris beredi, ózderiniń ǵylymı jetistikterimen bólisedi. Osyndaı baılanystar arqasynda bizdiń ǵalymdar talantty shákirtterin taýyp jatady.
Maqsat QALIMOLDAEV,
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalary ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń
doktory, professor.
ALMATY.
