Mańyzdy mindetter mejesi

Osy aptada Úkimet otyrysynda birneshe mańyzdy másele, atap aıtar bolsaq, jylý-energetıka keshenin damytý, ınvestısııa tartý, kóktemgi dala jumystarynyń barysy, tehnıkalyq retteýdi damytý jospary, sondaı-aq, Ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndyq jumystary qaraldy. Elektr energııasyn eksporttaımyz Otyrystan soń Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetine kelip, baspasóz máslıhatyn ótkizgen Úkimet músheleri atalǵan máseleler jóninde baıandap berdi. Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııa­lar mınıstri Áset Isekeshev Úkimet otyrysynda talqylanǵan elimizdiń 2030 jylǵa deıingi otyn-energetıkalyq keshenin damytý tujyrymdamasyna toqtaldy. Á.Isekeshevtiń aıtýynsha, qujat Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligimen múddeli memlekettik organdarmen birlesip ázirlengen. «Munda qýattyń balansy 2030 jylǵa deıin kórsetilgen. Bizde úsh aımaq bar: ońtústik, soltústik jáne batys. Ol balans 2030 jyly bizde elektr energııasynan tapshylyq bolmaıtyndaı etip jasaldy. 2030 jylǵa qaraı atom elektr stansalary energobalansqa kiretindikten, qosymsha qýat paıda bolady. Bizdiń elektr energııamyz eksportqa shyǵady», dedi ol. Á.Isekeshev sondaı-aq, búgingi tańda jahan­dyq syn-qaterlerge baılanysty ener­getıkadaǵy ınvestorlardyń oıyn ereje­lerin ózgertý qajettigi týyndap otyrǵanyna toqtalyp, qazirgi ýaqytta elektr energetıka­sy salasynda jekeshelendirý júrip jatqa­nyn, sondyqtan salanyń damýyna qajet­ti qurylymdyq ózgertýler atalmysh tujyrym­damada kórsetilgenin, onda birneshe bloktar, máselen, elektr energetıkasy, ýran óndirisi, kómir ónerkásibi munaı-gaz sektory qamtylǵanyn aıtty. Munymen qosa, tujyrymdamada elektr energetıkasynyń nysandaryna ınves­torlar tartý qarastyrylǵan. Osy oraıda bul salany tartymdy etýdiń keshendi sharalary jasalǵan. «2030 jylǵa deıin Qazaqstan­nyń otyn-energetıkalyq keshenin damytý tujyrymdamasy aıasynda basty elektr stansalary úshin «belgilengen kirister» uǵymy engiziledi, dedi Á.Isekeshev. Elektr energetıkasy salasyndaǵy ret­teý baǵanyń ósimine jol ber­meýi tıis. Iаǵnı, generasııa sektory boıynsha marjınaldyq kiristerden ketý maqsatynda «belgilengen kirister» uǵymy engizilgeli otyr. Vıse-premerdiń aıtýynsha, tarıftik saıasat pen jeke ınvestorlar úshin salanyń tartymdylyǵyn saqtaý arasynda balansty tabý óte mańyzdy boldy. Bul tarıftik saıasatqa sáıkes bolýy tıis. Isekeshevtiń aıtýynsha, sondaı-aq, naryqtaǵy úderis ashyq bolýy úshin barlyq oıynshylardyń – óndirýshiler men tutynýshylardyń qatysýymen naryq keńesin qurý josparlanǵan. Qazaqstan 2013 jyly 22,5 myń tonna ýran óndirgenin atap ótken ol atom salasy janarmaı-energetıka kesheni salasynyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylatynyna toqtaldy. «Qazaqstan qazirgi ýaqytta ýran óndirisi boıynsha álemdik kóshbasshy bolyp tabylatyndyǵyn bilesizder. Biz 2013 jyly 22,5 myń tonna ýran óndirdik. Biz, ókinishke qaraı, ýrandy tek óndiremiz. Al 2030 jylǵa arnalǵan janarmaı-energetıka salasyn damytýdyń keshendi tujyrymdamasynda salanyń eń bas­ty mindeti retinde elimizdi ıadrolyq otyndy tolyq sıklda ıgeretin memleket etýdi maqsat etip otyrmyz», dedi Á.Isekeshev. Vıse-premer sóz arasynda Reseıge baǵytta­latyn qazaqstan­dyq kómirdiń eksporttyq kólemi azaıatyny jóninde de aıtyp ótti. «Biz byltyr 112 mln. tonna kómir shyǵardyq. 2030 jyly 100-120 mln. tonna dálizinde qalýdy josparlaýdamyz. Bul 2030 jylǵa deıin kómir jylý elektr stansalarynyń negizgi resýrsy bolyp qalatynymen baılanysty. Degenmen, bıyl Reseıge eksporttalǵan kómirdiń kólemi 30 mln. tonna kóleminde boldy jáne ol tómendeı bastady», dedi Á.Isekeshev. Onyń sózine qaraǵanda, uzaq merzimdi kezeńde jańa satyp alýshylardy izdestirý qajet. Iаǵnı, Eýropaǵa, Qytaıǵa jáne ózge de naryqtarǵa shyǵatyn eksporttyq múmkindikter qarastyrylmaq. Gaz óndirisi qarqyn almaq Tujyrymdamaǵa oraı Munaı jáne gaz mınıstri Uzaqbaı Qara­balın da qosymsha baıandama jasap, jylý-energetıka keshenin damytý sharalaryna oraı óz salasynda qandaı jumystar atqarylyp jatqanyn aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda 2030 jylǵa qaraı gaz óndirýdi 60 mlrd. tekshe metrge jetkizý josparlanyp otyr. Qazirgi kúni bul kórsetkish 40 mlrd. tekshe metrdi quraıdy. Al jer qabatyna qaıta engiziletin gazdyń kólemi shamamen 25 tekshe metr kóleminde boljanyp otyr. Mınıstrdiń atap ótýinshe, taýarlyq gaz óndirisi 21 mlrd. tekshe metr deńgeıinde turaqty saqtalatyn bolady. Al 2030 jylǵa qaraı jer qabatyna qaıta aıdalatyn gaz kólemin azaıtý esebinen taýarlyq gazdy 35-40 mlrd. tekshe metrge jetkizý kózdelýde. «Bizdiń gaz qorymyzdyń shamamen 80 paıyzy ilespe, munaı gazy bolyp sanalady. Iаǵnı, ol munaı óndirisimen tyǵyz baılanysta jáne soǵan oraı munaı óndirý de biz alatyn gazdy qalaı taratýymyzǵa baılanysty. Birinshiden, biz alynǵan gazdyń bir bóligin satsaq, qalǵanyn suıyq kómirsýtegin óndirý úshin jer qoınaýyna keri aıdaımyz», dedi mınıstr. Onyń atap ótýinshe, álemde asa joǵary belsendilik gazdy qaıta óńdeý salalarynda anyq baıqalady. Osyǵan baılanysty mınıstrlik Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes gaz salasyn damytýdyń arnaıy tujyrymdamasyn jasaýda. Bul rette «osy qujat ústimizdegi jyldyń tórtinshi toqsanynda Úkimet qaraýyna engiziletin bolady. Bul tujyrymdama otandyq gaz ónerkásibin damytýǵa tyń serpin beredi», dedi U.Qarabalın. Ikemdi ınvestısııalyq ahýal Úkimet otyrysynda sondaı-aq, Eko­no­mıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstr­ligi usynǵan Sheteldik jáne otandyq tikeleı ınvestısııalardy tartý boıynsha is-sharalardyń keshendi josparynyń jáne ınvestısııalyq ahýaldy jetildirý jónindegi zańnyń jobalary qaralyp, maqul­dandy. Bul jóninde brıfıngte Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý vıse-mınıstr Marat Qusaıynov málimdedi. Keshendi jospar ınvestısııalyq zańnamany jetildirýge, sheteldik jumys kúshin tartýdy, vızalyq rejimdi jeńildetýge jáne taǵy basqa da birqatar sharalarǵa baǵyttalǵan. Zań jobasy ınvestorlarmen jasalatyn kelisimsharttardyń tetikterin qaıta qaraýdy, ınvestısııa­lyq artyqshylyqtardy keńeıtýdi, sondaı-aq, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýdy kózdeıdi. Sonymen qatar, ınvestısııalyq ahýaldy jetil­dirý boıynsha zań jobasy aıasynda ekonomıkanyń basymdyqty sektorlarynda quny 20 mln. dollardan kem bolmaıtyn ınvestısııalyq jobalar úshin yntalandyrýlar pake­tin qarastyrý josparlanǵan. Budan ózge, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý úshin ekonomıkanyń naqty sektoryna arnalǵan tarıf­terdiń bol­jam­dylyǵyn qamta­masyz etý jolymen uzaq merzimge tabıǵı monopolııanyń barlyq sýbektilerine tarıfterdiń shek­teýli deńgeıin bekitý qarasty­ry­lady. Sonymen qatar, ınves­tor­lardyń múddelerin jáne qu­qy­ǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsatynda zańdy negizde «ın­ves­­tı­sııalyq ombýdsmen» ınstıtýty engizilýde. Zańnamamen Salyq kodeksine, ınvestısııalar, tabıǵı mo­no­polııalar jáne retteletin na­ryq­­tar, halyqty ju­mys­pen qam­tý, halyq­­tyń kóshi-qony tý­ra­ly zańdarǵa ózgeris­ter men tolyq­tyrý­lar engizilýde. «Jasalatyn kelisim-sharttar sheń­berin­de ınvestorlardy memle­kettik qol­daý­dyń qosymsha shara­lary engizilip otyr, olardyń ishinde 10 jylǵa KTS tóleý­den bosatý, 10 jylǵa jer salyǵyn tóleý­den bosatý, 8 jylǵa jyljymaıtyn mú­likke salyq tóleýden bosatý, ny­san paıdalanýǵa berilgennen keıin mem­leket tarapynan ınvestorlardyń kúr­deli shyǵyndaryn 30%-ǵa deıin óteý qarastyrylǵan», dedi M.Qu­saıynov. Budan ózge, ınvestor­larmen kelisimshart jasasqan sátten bastap 10 jyldyq merzimge salyq stav­ka­­lary­nyń (QQS jáne aksızderden basqa), ekologııalyq tólemder men alym­dardyń «tu­raq­tylyǵyn» engi­zý kózdelip otyr. Sonymen birge, jasalǵan keli­simsharttar sheńberinde ınves­torlarǵa ınvestısııalyq jo­bany iske asyrylýdyń bar­lyq merziminde jáne nysandy paıdalanýǵa bergennen keıin bir jyl boıy kvotasyz jáne ruqsatsyz sheteldik jumys kúshin tartý quqyǵy usynylady. Eń bastysy, ınvestısııalyq ahýaldy jetildirý jónindegi zań joba keshendi jospardy iske asyrý úshin ázirlengen jáne ınves­torlarmen jasalatyn ınvestısııalyq kelisimsharttardyń tetigi men sharttaryn qaıta qaraýdy, ınvestısııa tartýdy, sondaı-aq, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý boıynsha sharalardy kózdeıdi. Egis jumystary aıaqtalýǵa jaqyn Qazirgi maýsymda mańyzy artyp, qyzý jumys júrip jatqan salanyń biri – kóktemgi egis jaıy. Úkimet otyrysynda bul másele de keńinen talqylanyp, atqarylǵan jumystar jaıy pysyqtaldy. Bul jóninde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekov baıandady. Mınıstrdiń máli­me­tin­she, «Aǵymdaǵy jyly aýyl­­­­­sharýashylyq daqyldaryn 21,8 mıllıon gektar aýmaqqa egý jos­par­lanǵan, bul ótken jyldyń kórsetkishinen 313 myń gektarǵa kóp. Astyq daqyldaryn sebý aýdany 15,9 mıllıon gektardy, onyń ishinde bıdaı 12,8 mıllıon gektardy quraıdy. 27 mamyrdaǵy málimet boıynsha, júgeri men kúrishti esepke alǵanda, dándi daqyldardy egý jumystary 9,4 mln.ga nemese josparlanǵan alqaptyń 62%-na júrgizildi, 2 mln.-nan astam gektardy maıly daqyldar egistikteri aldy. «Búgingi jaǵdaı boıynsha, jazdyq dándi daqyldardy egý 9244,9 ga nemes­e josparlanǵannyń 61,9 paıyz alqa­byna júrgizildi», dedi mınıstr. Onyń aıtýynsha, ońtústik aımaqtarda júgeri men kúrishten basqa jazǵy dándi da­qyl­dardy sebý aıaqtaldy, batys pen shy­ǵys óńirlerdegi oblys­tarda jospar­lan­ǵannyń 79 paıyzy shamasynda júrgizildi. 34 myń grant bólinedi Al qazirgi naýqannyń biri – Ulttyq biryńǵaı testileý tóńire­gindegi qarba­las. Buǵan daıyndyq barysyn Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Sárinjipov baıandady. Mınıstrdiń aıtýynsha, UBT-ǵa ústimizdegi jyly 133 226 túlektiń 92 077-si qatysady. Synaq­ty 63 603 túlek qazaq tilinde, 28 447 túlek orys tilinde tapsyrady. Son­daı-aq, UBT formaty ózgermeıdi. Bazada 14 pán boıynsha 170 myńǵa jýyq test tapsyrmasy bar. Onyń ishin­de bıylǵy jyly shamamen 50 myń test tapsyrmasy paıdalanylady, olardyń 14 myńy bıyl ázirlengen. Mınıstrdiń aıtýynsha, test tapsyrmalary bazasyn jańartý paıyzy pánniń talap etilýine baılanysty. 2009-2013 jyldary UBT-ny taldaý kórsetkendeı, jıi tańdalatyn pánder fızıka, bıologııa jáne geografııa bolyp otyr. UBT 2 maýsymnan bastap 8 maý­­sym­­ǵa deıin 155 arnaıy jabdyqtalǵan pýnkt­­­terde ótedi. Barlyq pýnktterde shtab­tar men memlekettik komıssııalar qa­lyp­tastyrylǵan. 107 UBT ótkizý pýnk­­ti aýdan ortalyqtaryndaǵy mektep­terde, 48-i oblystyq jáne Astana men Almaty qalalaryndaǵy joǵary oqý oryn­darynda ornalasady. «Barlyǵy 1585 aý­dıtorııa qoldanylady, BǴM-nen 1700 ba­qylaýshy jiberiledi. Bazadaǵy test tap­syrmalarynyń jalpy sany 176 myń­dy quraıdy. Oǵan qosymsha 14 myń test tapsyrmalary ázirlendi», dedi A.Sárinjipov. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi UBT kezinde aqparattardyń Whats App jáne Viber arqyly tarap ketýinen qaýiptenip otyrǵandaryn da jasyrmady. Onyń málimetterine qaraǵanda, qaýipsizdik sharalaryn saqtaý, UBT-ny obektıvti jáne ashyq ótkizý úshin dástúrli túrde barlyq jerde tehnıkalyq quraldardy: 1108 symtetik dybysyn tunshyqtyrǵysh, 402 metall izdegish jáne 1585 kamera men beınekamera qoldaný josparlanyp otyr. Degenmen, UBT ótkizý kezinde jergilikti atqarýshy bılik aýmaqtyq bilim salasyndaǵy baqylaý departamentinen óz aımaqtaryndaǵy UBT nátıjesiniń joǵary bolýyn qamtamasyz etýdi talap etetindikten, memlekettik komıssııa músheleri UBT ótkizý erejelerin buzyp, beınekamera men symtetik dybysyn tunshyqtyrǵyshty óshirýge, metall izdegishti durys qoldanbaýǵa, túlekterge uıaly telefon, «shpargalka» alyp ótýge jol beredi. «Sol sebepten UBT kezinde aqparattardyń Whats App jáne Viber sııaqty zamanaýı tehnologııalardyń kómegimen jarııalanyp ketý qaýpi artýda», dep atap ótti BǴM basshysy. Bilim jáne ǵylym mınıstri bıyl­ǵy jyldyń granttary jaıynda da aqparatpen bólisti. Mı­nıstr­diń málimetinshe, aǵymdaǵy jyly shamamen 34 myń grant bólinedi. Onyń shamamen 12 myńy tehnıkalyq mamandyqtarǵa bes myńǵa jýyǵy pedagogıkalyq mamandyqtarǵa, al 2600-deıi aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna beriledi. Mınıstrdiń atap ótýinshe, máselen, talapker ulttyq joǵary oqý ornyna túsý úshin – 70, agrarlyq ýnıversıtetterge – 60, al qalǵan oqý oryndaryna 50-den joǵary ball jınaýy tıis. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».