Keshe Astanada Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń Memleketter basshylary deńgeıindegi otyrysy ótti. Otyrys Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtınniń, Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenkonyń qatysýymen shaǵyn quramdaǵy kezdesýden bastaldy. Memleket basshylary Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistikti damytýdyń negizgi baǵyttaryn, sondaı-aq, eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisterdi keńeıtý máselelerin talqylady.
Ulttyq múddeler eskerilgen qujat
Keńes otyrysyna tóraǵalyq etken ári shańyraq ıesi retinde alǵashqy bolyp sóz alǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev búgingi kezdesýdiń Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı memleketteriniń bolashaǵy úshin tarıhı mańyzy bar ekenin atap ótti. Biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartty ázirleý jónindegi orasan zor jumystardy aıaqtadyq, dedi Elbasy. Shartqa qol qoıý arqyly eýrazııalyq keńistiktegi yqpaldastyqtyń jańa sapaly kezeńi bastalady. Bul qujatta barlyq memleketterdiń múddeleri eskerilgen. Saýatty jáne salıqaly daıyndalǵan. Birqatar kelispeýshilikterge qatysty qol jetkizilgen konsensýs barlyq tarapty qanaǵattandyrdy.
Qazaqstan Prezıdenti Shartta arqaýlyq aspektilerdiń barlyǵy kórinis tapqanyna toqtaldy. Qujatta halyqaralyq uıymdarǵa tán barlyq arqaýlyq aspektiler kórinis taýyp otyr, dedi Nursultan Nazarbaev osy jóninde. Memleketterdiń egemendi teńdigi, aýmaqtyq tutastyǵy, sondaı-aq, Odaqqa múshe memleketterdiń saıası qurylymynyń erekshelikterin qurmetteý qaǵıdattary bekitilgen. Uıymnyń barlyq deńgeıindegi sheshimder qabyldaýda konsensýs qaǵıdatynyń bolýy erekshe mańyzdy. Osy oraıda, árbir qatysýshy taraptyń daýysynyń sheshýshi máni bar.
Elbasy óz sózinde Odaqqa múshe memleketterdiń til máselesin de atap ótti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi barlyq halyqaralyq kelisimder, Komıssııanyń mindetti sıpattaǵy kúshi bar sheshimderdiń barlyǵy orys tilinde qabyldanady, dedi Nursultan Nazarbaev. Biz osylaı kelistik. Degenmen, sondaı qujattar birden taraptardyń árqaısysynyń memlekettik tilderine de aýdarylatyn bolady. Sondyqtan tildik qaǵıdattar jóninde eshqandaı kemsitýshilikter oryn almaıdy.
Qazaqstan basshysy, sondaı-aq, Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysynyń kún tártibine qoıylǵan máselelermen de tanystyrdy. Elbasynyń atap ótkenindeı, Keńes otyrysynyń kún tártibine jeti másele shyǵarylyp otyr. Bul máselelerdiń barlyǵy vıse-premerler men sarapshylardyń jan-jaqty talqylaýynan ótken, qol qoıýǵa daıyn tur. Onyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıý rásimi de bar.
Qazaqstan Prezıdenti bul shart úsh memlekettiń azamattarynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵanyna nazar aýdardy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý bizdiń ekonomıkamyzdy jan-jaqty jańǵyrtýdy jalǵastyrý, elderimizdi álemdegi jetekshi oryndarǵa shyǵarý úshin qýatty serpin beretinine senimdimin, dedi Nursultan Nazarbaev. Qurylyp jatqan Odaqqa Armenııanyń qosylýy týraly tarmaq bar. О́z kezeginde Qyrǵyzstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa keńesi maquldaǵan Keden odaǵyna qosylý jónindegi jobany qoldady.
Memleket basshysy, sonymen qatar, Odaqtyń organdaryndaǵy kadr saıasaty taraptardyń teń qamtylýy qaǵıdatyn eskere otyryp jáne osy mańyzdy jumysqa bilikti mamandar tartý konkýrstyq negizde júrgiziletinin atap ótti.
Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko óz sózin elderimizge ekonomıkalyq ıntegrasııa joly ońaıǵa túspegeninen bastady. Árbir qadam ońaı bolǵan joq, dedi Belarýs basshysy. Biraq, bizdiń basty maqsatymyz aıqyn, ol – halyqtarymyz tatýlyq pen dostyqta ómir súrip, memleketterdi damytý men nyǵaıtý ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń negizinde júzege asyrylyp jatqanyna olardyń senimdi bolýyn qamtamasyz etý. Bizdiń durys joldy tańdaǵanymyzdy ómirdiń ózi kórsetti. Burynǵy keńestik keńistiktiń qaıtarymsyz keri ıntegrasııasyna jol bermes úshin biz TMD-ny qurýdan bastadyq, sodan keıin Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty, Keden odaǵyn qurdyq. Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń nobaıyn jasadyq. Búgin biz márege jetip otyrmyz. Ol Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ákeldi.
Osyǵan baılanysty Aleksandr Lýkashenko qol qoıylǵaly otyrǵan sharttyń erejelerin oǵan qatysýshylardyń barlyǵynyń ortaq paıdasyna qaraı jetildirý múmkindikteri bar ekenin atady. Onyń aıtýynsha, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý joly óte aýyr jáne uzaq boldy, qarsylyq tanytýshylar da kezdesti. Búgin úsh memleket Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıýǵa sanaly túrde qadam basyp otyr.
Al Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart memlekettik egemendikti tolyq saqtaı otyryp, elderimizdi ıntegrasııanyń múlde jańa deńgeıine alyp shyǵatynyn atap ótti. Sondaı-aq, Reseı basshysy Eýrazııalyq odaq ıdeıasynyń bastaýynda Nursultan Nazarbaev turǵandyqtan, shartqa Qazaqstannyń elordasynda qol qoıylýynyń sımvoldyq máni bar ekenine toqtaldy. Búginde biz birlesip, ekonomıkalyq damýdyń qýatty, tartymdy ortalyǵyn, 170 mıllıonnan astam halyqty biriktiretin iri óńirlik rynokty qurýdamyz, dedi Vladımır Pýtın. «Úshtik» elderinde damyǵan ónerkásip, ındýstrııalyq baza, qýatty kadrlyq, ıntellektýaldyq, mádenı áleýet bar. Geografııalyq jaǵdaıymyz bizge tek óńirlik qana emes, jahandyq ta mańyzy bar kólik-logıstıkalyq baǵdarlar qalyptastyrýǵa, Eýropa men Azııanyń aýqymdy saýda joldaryn ózimizge «baǵyndyrýǵa» múmkindik beredi. Osynyń barlyǵy – bizdiń birlestigimizdiń básekege qabilettiliginiń, onyń jedel ózgerip jatqan ári kúrdeli álemdegi qarqyndy damýynyń kepili bolyp tabylady.
Reseı basshysy óziniń sózi barysynda shartqa qol qoıýdyń tarıhı mańyzy erekshe ekendigine de toqtaldy. Bizdiń búgingi kezdesý tarıhı mańyzǵa ıe, dedi ol osy jaıynda. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıady. Bul qujat memleketterdiń egemendigin saqtaı otyryp, bizdiń elderdi ıntegrasııanyń jańa deńgeıine shyǵarady. Ári ol úılesimdi ekonomıkalyq yntymaqtastyqty qamtamasyz etedi. Eýrazııalyq odaq ıdeıasyn Qazaqstan Prezıdenti 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi dárisi barysynda alǵash ret jarııa etken bolatyn.
EAEO – ózge elder úshin ashyq qurylym
Shaǵyn quramdaǵy otyrys aıaqtalǵan soń májilis keńeıtilgen quramda jalǵasty. Bul otyrysqa Armenııa Prezıdenti Serj Sargsıan men Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev, sonymen qatar, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Vıktor Hrıstenko qatysty.
Memleket basshylary Armenııanyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qosylýy týraly shartty ázirleý barysyn, sondaı-aq, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Keden odaǵyna qosylýy jónindegi Jol kartasyn qarady.
Otyrysty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ashyp, júrgizip otyrdy. Elbasy óziniń kirispe sózinde eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa kelesi kezektegi bıikke kóterilgenin atap ótti. Búgin biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý týraly shartqa qol qoıatyn bolamyz. Ol qol qoıýshy memleketter halyqtarynyń ál-aýqatyn, ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Men osy múmkindikti paıdalana otyryp, shartty daıyndaǵan sarapshylar tobynyń eńbegine rahmetimdi aıtamyn. Sonymen birge, bizdiń elderimizdiń úkimetterine jáne Eýrazııalyq komıssııaǵa da osynaý mańyzdy qujatty qysqa merzimde daıyndaı alǵandyǵy úshin alǵys aıtamyn, dedi Qazaqstan basshysy.
Odan ári Prezıdent búgingi kúni ózara is-qımylymyzdy kem degende 15-20 jyl alǵa jeteleıtin alys kókjıekke kóz tigýimiz kerektigin atap kórsetti. HHI ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda bizdiń Odaǵymyzdyń aldyndaǵy mıssııasy eki túrli mańyzdy máseleni sheshýde ekenin túsinýimiz kerek.
Birinshiden, álemniń asa mańyzdy ekonomıkalyq makroaımaǵyna aınalyp, Shyǵys pen Batystyń, Eýropa men Azııanyń «ekonomıkalyq kópiri» bolatyn sapaǵa qol jetkizý arqyly básekelestikke qabilettiligimizdi arttyrý. Ekinshiden, árbir múshe memleketti álemniń barynsha damyǵan elderi qataryna engizýdi qamtamasyz etý, deı kelip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq halyqtarymyzǵa aýyrtpalyq emes, ıgilik bola bilýi kerek ekenin atap kórsetti. Odan ári Prezıdent: «Biz tek osyndaı joldy ustana bilsek qana eýrazııalyqtyń tartymdylyǵyn arttyramyz jáne onyń aıqyn maqsattaryna degen kúmándi birjolata joıatyn bolamyz», dedi.
Qazaqstan basshysy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ultústilik organdarynyń jumys isteý tártibi týraly aıtty. Biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń Máskeýde ornalasýyna kelistik. Sóıtip, Máskeý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ekonomıkalyq ortalyǵy bolady.
Basqa da usynystar bolǵan edi, biraq másele osylaı sheshildi. Mınskide Eýrazııalyq sot ornalasady. Bizdiń Odaǵymyzdyń quqyqtyq aspektileri de sonda shoǵyrlanady. Al Almatyda 2025 jyldan bastap Odaqtyń qarjy naryǵyn retteý jónindegi ultústilik organ ornalasatyn bolady. Osylaı deı kelip, Prezıdent odaqtyq qarjylyq rettegishtiń qurylýyn kútpeı-aq Almatyny Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qarjylyq ortalyǵy retinde qarastyrýdy bastaı berý kerek ekenin atap ótti. N.Nazarbaev óz sóziniń qorytyndysynda EAEO múshe elder ekonomıkasyn jan-jaqty jańǵyrtýǵa qýatty serpin beretinin atap ótti.
Odan ári Elbasy kún tártibindegi máseleler boıynsha úsh Memleket basshysy tolyq kelisimge kelgenin aıta otyryp, Armenııa men Qyrǵyzstan prezıdentterin keńeıtilgen otyrysqa shaqyrýǵa keliskenderin jetkizdi. Endi osy eki memlekettiń basshylaryn tyńdaıyq, dep Nursultan Ábishuly alǵashqy sózdi Armenııa Prezıdenti Serj Sargsıanǵa berdi.
S.Sargsıan ózin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qol qoıý sııaqty tarıhı májiliske jáne Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńeske shaqyrǵandary úshin jańa Odaqtyń múshelerine rızashylyǵyn jetkizdi. Men Keden odaǵy memleketteri basshylaryn EAEO qurý sııaqty mańyzdy qadamǵa aıaq basyp otyrǵandyǵymen shyn júrekten quttyqtaımyn, dedi ol. Bul shart tolyp jatqan sarapshylar men laýazymdy tulǵalardyń kedergiler men kelispeýshilikterdi retteý jolynda uzaq ter tógý arqyly barlyq jaqtyń da múddesin eskergen mámilelik sheshimderge qol jetkizgen jankeshti eńbekteriniń arqasynda ómirge kelgen qujat ekeni sózsiz. Árıne, oǵan qol jetkizý Memleket basshylarynyń saıası erik-jigeriniń arqasynda ǵana múmkin bolyp otyrǵanyn da bilemiz, dedi ol.
Odan ári Serj Sargsıan Armenııanyń EAEO-ǵa ený máselesi týraly aıtty. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń tıisti vedomstvolary men Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń ózara kelisimdi jumystarynyń arqasynda Armenııanyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa enýi týraly sharttyń jobasy belgilengen merzimde daıyn boldy. Osyǵan oraı Keden odaǵy elderi basshylaryna jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa múshelerine rızashylyǵymdy bildiremin, dedi ol. Bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıýǵa qyzyǵýshylyq tanytýymyzǵa túrli sebepter bar, deı kelip, Serj Sargsıan Armenııanyń 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap EAEO-ǵa enýi týraly ulttyq bıznes te, halyq ta tolyq habarlanǵanyn jetkizdi. Solardyń qoldaýyna súıenip jáne sarapshylyq deńgeıde 2-3 másele ǵana tolyq kelisilmegenimen, ymyrashyl sheshim belgilengenin aıta otyryp ol óz eliniń EAEO-ǵa kirý týraly shartqa ústimizdegi jyldyń 15 maýsymyna deıin qol qoıýǵa ázir ekenin jetkizdi.
Odan keıin sóz alǵan Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev Nursultan Nazarbaev jıyrma jyl buryn usynǵan ıdeıasynyń iske asyp jatqanyn atap ótti. Men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty barlyq múshe-memleketterdiń ekonomıkalyq damýyna paıdaly alań bola alatyn tıimdi uıym dep sanaımyn. Aldymen Keden odaǵyna ený jáne kelesi kezeńde EAEO qataryna ótý Qyrǵyzstan úshin ekonomıkalyq saıasattyń mańyzdy baǵyty jáne sanaly sheshimi bolyp otyr. Keden odaǵyna múshe elder – bizdiń ekonomıkalyq áriptesterimiz ǵana emes, eń aldymen rýhy jaqyn, tarıhy ortaq halyqtar. Bizdiń aramyzda eshqandaı tildik kedergi de joq. Bizde ortaq tarıh bolsa, aldaǵy ýaqytta bolashaǵymyz da ortaq bolady dep sanaımyn, dedi A.Atambaev.
Sonymen qatar, ol progresshil ıntegrasııalyq qaǵıdattar qatysýshy elderdiń turaqtylyǵy men qaýipsizdigin de arttyratynyn atap ótti. Osy máselelerdiń sheshilýi Qyrǵyzstan halqynyń ulttyq múddelerine saı keledi. Oǵan Keden odaǵynyń basqa músheleri de múddeli. Qyrǵyzstanmen áriptestik qatynastar ornatý Keden odaǵy múshelerine geosaıası artyqshylyqtardy aıtpaǵannyń ózinde, aımaqtyq máselelerdi sheshýge múmkindik beredi dep oılaımyn, deı kelip, ol túrli ekonomıkalyq boljamdar men saraptarǵa qaraǵanda Keden odaǵyna kiretin bolsa Qyrǵyzstan úshin alǵashqy kezeńder ońaı bolmaıtynyn bilip otyrǵanyn jetkizdi. Al qazir Qyrǵyzstan ekonomıkasy kúrdeli jaǵdaıǵa qaramaı, turaqty damý jolyna túsip kele jatyr. Sondyqtan biz óz problemalarymyzdy sheshýdi eshqashan Keden odaǵynyń basqa múshelerine júktemeımiz. Alaıda, bizdi óndiristiń toqyrap, jumyssyzdyqtyń artýy ǵana alańdatady. Bizdiń osyndaı problemalarymyzǵa túsinistikpen qarap, qoldaý bildirgendi ǵana qalaımyz, dedi A.Atambaev.
Kelesi kezekte ol Qyrǵyzstan ekonomıkasyn ótpeli kezeńde qoldaǵandary úshin Qazaqstan men Reseı taraptaryna alǵysyn jetkizdi. Reseı tarapymen birigip búgingi kúni Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna ótý máselelerin sheshýge qarjylyq qoldaý bildiretin qor qurý týraly sheshim qabyldanǵanyn aıtty. Qyrǵyz taraby da reseılik ınvestısııaǵa, qor jumystaryna qoldaý bildiredi jáne ony qorǵaýǵa kepildik beredi. Keden odaǵyna ótýde biz áriptesterimizdiń jáne ózimizdiń ekonomıkamyzǵa tıimdi qatynas, ınvestısııalyq durys ahýal ornatýdy kózdeımiz, degen Qyrǵyzstan Prezıdenti. A.Atambaev óziniń sózin Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna ótýi el ekonomıkasynyń damýy men halyqtyń jaǵdaıy jaqsarýyna tyń serpin beretinin atap ótýmen qatar, búgingi otyrysta Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna ótýi týraly Jol kartasyna qol qoıylaryna úmittenetinin bildirýmen aıaqtady. Jańa jyldy biz bir ıntegrasııalyq qurylymda qarsy alarmyz degen úmittemin, dedi ol.
Odan keıin otyrys tóraǵasy N.Nazarbaev kún tártibindegi máseleler boıynsha baıandaý úshin sóz kezegin Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Vıktor Hrıstenkoǵa berdi. Ol óziniń sózin Memleket basshylarynyń aldynda jatqan kitapqa nazar aýdarýdan bastady. «Eýrazııalyq jobaǵa – 20 jyl» dep atalǵan bul kitap Elbasy N.Nazarbaevtyń 1994 jyldyń basynda M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de sóılegen sózimen bastalyp, jıyrma jyl boıǵy ıntegrasııalyq úderisterdi, barlyq qujattardy, fotografııalardy qamtyp, aqyry Qazaqstan basshysynyń ústimizdegi jylǵy sáýir aıynda sol oqý ornynda sóılegen sózimen aıaqtalady eken. Bul kitap búgingi ekonomıkalyq odaqqa alyp kelgen tiri tarıhty pash etken, dedi ol.
Odan ári V.Hrıstenko kún tártibindegi máselelerge oıysyp, birinshi máseledegi EAEO qurý týraly sharttyń barlyq jaqpen kelisilip, qol qoıýǵa tolyq daıyn ekendigi týraly aıtty. Osy ýaqytqa deıin kelisilmegen ónerkásiptik sýbsıdııalar alý kezindegi tehnologııalyq operasııalar jáne avtomobılderdi ónerkásiptik qurastyrý rejimin kelisý sııaqty eki másele boıynsha da ekonomıkalyq komıssııa kelisimge kelip, sheshimdi sizderdiń qol qoıýlaryńyzǵa usynyp otyr. Sonymen qatar, Odaqtyń tolyqqandy jumys isteýine qajetti taǵy 20 shaqty qujatty daıyndaýymyz kerek. Biz olardy jyldyń basynda iske kirisýi úshin qysqa merzimde daıyn etemiz, al qabyldaý úshin qazan aıynda Mınskide jáne jeltoqsan aıynda Máskeýde kezdesý josparlaýlaryńyzdy ótinemin, dedi V.Hrıstenko.
Ekinshi másele Armenııanyń EAEO-ǵa enýi týraly sharttyń daıyndyǵy týraly eken. Bul másele boıynsha aıtqanda, Armenııa qabyldaýǵa tıisti 126 qujattyń qysqa merzim ishinde 119-yn qabyldap, qalǵandary ymyraǵa kelýge bolatyn qujattar bolǵandyqtan, az ýaqytta daıyn etiletinin jetkizip, Odaqqa ený týraly shartty shilde aıynda sizderdiń qaraýlaryńyzǵa usyna alamyz, dedi Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy.
Al Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna enýi týraly Jol kartasy da daıyn ekendigi jetkizildi. Ony Qyrǵyzstannyń Úkimeti qoldap, Parlamenti bekitken eken. Odan ári bul eldiń kelesi ıntegrasııalyq qurylymdarǵa ótýi de qarastyrylatyny jetkizildi.
Odan ári osy eki másele boıynsha Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń músheleri óz pikirlerin ortaǵa saldy. Birinshi sóılegen Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın baıandamany tolyq qoldaıtynyn jetkizdi. Meni Armenııa men Qyrǵyzstannyń eýrazııalyq ıntegrasııaǵa enýge degen umtylysy qýantyp otyr. Árıne, bul eń aldymen olardyń ulttyq múddelerine saı ekendigi sózsiz. Biz olardyń umtylysyn qoldap, ıntegrasııalyq uıymdarǵa qosylýyna jaǵdaı jasaımyz, dedi ol.
Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti A.Lýkashenko da mundaı umtylysty qýana qoldaıtynyn jetkizdi. Tek bizdiń sharttarymyzdy oryndasa boldy, biz olardy qýana qarsy alýǵa daıynbyz, dedi ol.
Kún tártibindegi basqa tórt másele Ekonomıkalyq komıssııanyń ótinishimen talqylaýsyz sheshildi. Tek Armenııa máselesi boıynsha Nursultan Ábishuly bul eldiń EAEO-ǵa enýi barysynda memlekettik aýmaǵy BUU-da tirkelgen kólemde tanylatynyn atap ótti. Sizder BSU-ǵa engende de osylaı bolǵan, sondyqtan ázerbaıjan jaǵynyń qarsylyǵyn týdyrmas úshin osyndaı qadamǵa baramyz. Onyń ústine ázerbaıjan jaǵynan da osyndaı ótinish hat kelgen. Artynan, shilde aıynda Armenııanyń Odaqqa enýi týraly shartqa qol qoıatyn bolsaq, osyndaı máseleniń bar ekendigi umytylmasyn, dedi Qazaqstan Prezıdenti óz sózin Serj Sargsıanǵa qaratyp.
Al Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna qabyldaný máselesi eshqandaı problemasyz sheshilip, sheshimge qol qoıylatyn boldy. Sonymen birge, N.Nazarbaev qol qoıylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń barlyq memleketterdiń parlamentteri tarapynan bir mezgilde ratıfıkasııalanýyn usyndy. Sonda bizdiń Odaǵymyz 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap tolyqqandy jumys isteıtin bolady. Bul bizdiń elderimiz tarıhynyń jańa paraǵy bolsyn, dedi N.Nazarbaev.
Osymen Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysy óz jumysyn aıaqtap, Memleket basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý jónindegi shartqa saltanatty túrde qol qoıý úshin kelesi zalǵa ótti.
Astana – Eýrazııalyq odaqtyń besigi
Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń keńeıtilgen otyrysy kútkendegideı nátıjeli boldy. Qorytyndysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın jáne Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa saltanatty jaǵdaıda qol qoıdy. Qujatqa qol qoıý rásimine úsh memleket parlamentteriniń depýtattary, zııaly qaýym jáne qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi qatysty.
Saltanatty rásimnen soń Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń Prezıdentteri buqaralyq aqparat quraldary ókilderine málimdeme jasady. Qazaqstan basshysy, aldymen Odaqqa múshe úsh eldiń halqyn, osy saltanatty sharaǵa kýá bolyp otyrǵan jurtshylyqty Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylýymen quttyqtady. Bul ekonomıkalyq odaq bolyp tabylady, dedi Nursultan Nazarbaev. Biz ózimizdiń ekonomıkalyq múmkindigimizdi elderimiz halyqtarynyń ál-aýqatyn jáne turmys-jaǵdaıyn órkendetý úshin birlesip otyrmyz. Tarıhı qujat – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa búgin Astana qalasynda qol qoıyldy. Astana Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynda ornalasqan.
Kelesi kezekte Elbasy Astana qazirgi zamannyń eń jas elordasy ekenin atap kórsetti. Munda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi, EQYU, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Islam yntymaqtastyǵy uıymy jáne ózge de halyqaralyq uıymdardyń sammıtteri ótti. Biz EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýge daıyndalýdamyz. Qazaqstan eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasynyń ilgerileýine tarıhı úles qosty. Naq osynda ǵasyr basynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq quryldy, bizdiń ıntegrasııalyq úderisimizdiń barysy men qarqynyn aıqyndaǵan birqatar mańyzdy sheshimder qabyldandy, dedi Nursultan Nazarbaev.
Budan soń Memleket basshysy Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bastamashysy bolǵanyna toqtaldy. Astana qalasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń besigi boldy dep maqtanyshpen aıta alamyz, dep jalǵastyrdy sózin Elbasy. Bul bizdiń kórshiles eldermen dostyq, ózara áriptestik qarym-qatynastardyń jalǵasy bolady dep esepteımin. Eýrazııalyq odaq ıdeıasynyń jarııa etilgenine jıyrma jyl toldy. Ony alǵash ret M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde aıtqan bolatynmyn. Osy jyldar ishinde qyrýar jumystar atqaryldy. Bastama Reseı Prezıdenti men Belarýs Prezıdenti tarapynan qoldaý tapty. Búgin sonyń nátıjesin kórip, shartqa qol qoıyp otyrmyz. Tek sońǵy bes jylda Qazaqstannyń Keden odaǵyna qatysýshy eldermen aradaǵy taýar aınalymy 88%-ǵa ósip, 24 mlrd. dollarlyq mólsherge jetti. Eýrazııalyq ıntegrasııa jónindegi seriktes memleketterge bizdiń eksportymyz 63%-ǵa ulǵaıyp, 6 mlrd. dollar boldy. Bul abstraktili sandar ǵana emes. Olardyń artynda júzdegen naqty kásiporyndar men kompanııalar, qazaqstandyq, belarýstik jáne reseılik seriktestermen aradaǵy ózara is-qımyldyń jańa jelileri tur. Bul – myńdaǵan jańa jumys oryndary, turaqtylyq jáne ózine jańa ótkizý naryqtaryn ashqan Qazaqstan bıznesiniń tabystylyǵynyń ósýi, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy ıntegrasııalyq yntymaqtastyqtyń bereri mol ekenin atap ótti. Prezıdenttiń atap ótkenindeı, búgingi qol qoıylǵan qujat oǵan qatysýshy elderdiń ekonomıkasyn órkendetedi, sol arqyly kásipkerlik damıdy, jańa jumys oryndary ashylady. Qazirgi kezde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qosylýǵa Armenııa men Qyrǵyzstan da jańa qadam jasap jatyr, dedi Elbasy. Ondaǵy basty maqsatymyz, árbir eldiń múmkindikterin ıntegrasııalyq baılanystar jasaý arqyly arttyrý bolyp tabylady. Bizdiń ulttyq ekonomıkamyzdy quldyratpaý úshin barlyq máselelerdi eskerýimiz qajet. Eýropalyq odaqtyń jaǵdaıy bizge osyny kórsetip otyr. Álemdik ekonomıkanyń turaqty damýy osyndaı jańa múmkindikter ashýdan kórinedi. Osyndaı múmkindikterdi biz jańa ekonomıkalyq odaqtan kórip otyrmyz.
Nursultan Nazarbaev ıntegrasııa, álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ekonomıkanyń damýyna qajetti uzaq merzimdi turaqty jaǵdaıdy jáne azamattardyń baqýatty ómiri úshin jańa múmkindikterdi bildiretinin atap ótti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty biz jahandyq baılanystarmen etene jymdasqan, Eýropa men damyp kele jatqan Azııa arealdary arasyndaǵy berik kópir túrindegi ashyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq retinde kóremiz. Eýrazııalyq ıntegrasııany damyta otyryp, biz zańdy kezeńder – erkin saýda aımaǵy, Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik arqyly batyl ilgerilep kelemiz, dedi Qazaqstan basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti EAEO týraly shartqa qol qoıý arqyly Jer sharynyń eń iri tutynýshylyq naryqtarynyń biri, energııa resýrstarynyń iri eksporttaýshysy bolyp sanalatyn ıntegrasııalyq birlestiktiń qurylýy zańdyq turǵydan resimdelgenin aıtty. Memleketterdiń táýelsizdigine kepildik beretin negizgi resýrstar bul birlestiktiń ózinde jetkilikti. Osylaısha búgin HHI ǵasyrdyń jańa geoekonomıkalyq aqıqaty dúnıege keldi. Ol úlken qıyndyqpen quryldy. Ashyǵyn aıtaıyn: biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa kóp qıyndyqpen jettik. Aldymyzda jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıyndaǵy qalyptasý men damýdyń kúrdeli kezeńi tur. Integrasııa bizge ózdiginen keremet ómirge kepildik bermeıdi. Jańa syn-qaterler men jańa mindetter bolady. Biz olardy birigip sheshýge jáne barshamyzdyń kúsh-jigerimizben daǵdarysty eńserýge daıyn bolýǵa tıispiz, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Nursultan Nazarbaev Eýrazııa keńistiginde halyqtardyń tatý kórshiliginiń túbegeıli jańa úlgisi qalyptasyp jatqanyn, oǵan joǵary senim, berik dostyq jáne memleketterimizdiń ózara qoldaýy negiz bolyp otyrǵanyn atap aıtty. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, eń aldymen, bizdiń elderimizdiń mıllıondaǵan azamattary úshin jańa múmkindikter kózi. Qatysýshy elderde shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa qolaıly alǵysharttar jasalýda. Eńbek resýrstary naryǵy birigýde, bul kásibı deńgeıdi kóterý men eńbek ónimdiligin arttyrýdyń mańyzdy faktory sanalady. Azamattar úshin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń árbir memleketinde bilim berý qyzmeti men áleýmettik ınfraqurylymdaryna teń qoljetimdilik jaǵdaılary jasalýda. Ishki kedergilerdi joıý qazirdiń ózinde mádenı-gýmanıtarlyq baılanystarymyzdy kúsheıtýge, týrızmniń ósýine jaqsy yqpal etti. Osy paıdanyń barlyǵyn azamattarymyz aıqyn uǵynyp otyr. Bul eýrazııalyq yqpaldastyq úderisine keń aýqymdy halyqtyq qoldaý bolýda, dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti úsh eldiń jastaryna da sóz arnady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sizder úshin qurylýda. Ol sizderge qatysýshy eldiń kez kelgeninde sapaly bilim jáne kásibı mashyqty ıgerýde artyqshylyq beredi. Búgingi oqıǵa bizdiń elderimizdiń bolashaǵy úshin, birinshi kezekte, jańa urpaq úshin jańa múmkindikter kózin ashady, dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy qatysýshy-memleketterdiń ortalyq vedomstvolary men úkimetteri jetekshileriniń, Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa músheleriniń, sarapshylardyń eýrazııalyq ekonomıkalyq yqpaldastyq úderisterin júzege asyrýdaǵy aıryqsha úlesin atap ótti. Ol ortaq jumystyń nátıjesi tarıhı qujatqa qol qoıý bolǵanyn aıtty. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – bizdiń elderimizdiń máńgilik dostyǵynyń, ózara is-qımyly men tatý kórshiliginiń berik jańa tetigi. 29 mamyr bizdiń elderimizdiń estelik kúntizbelerine Eýrazııalyq yqpaldastyq kúni retinde enýge laıyqty dep sanaımyn. Bizdiń elderimizdiń halqyn, osy rásimniń barlyq qatysýshylary men qonaqtaryn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıylýymen taǵy da quttyqtaımyn, dedi Memleket basshysy.
О́z sózinde Reseı Federasııasynyń Prezıdenti V.Pýtın qol qoıylǵan shart ekonomıkany damytyp, úsh el azamattarynyń ál-aýqatyn kóterý úshin úlken múmkindikter ashatynyn atap aıtty. Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan ózara is-qımyldyń múlde jańa deńgeıine ótedi: taýarlar, qyzmetter, kapıtaldar men jumys kúshi erkin qozǵalatyn ortaq keńistik qurady. «Úshtik» memleketteri ekonomıkanyń energetıka, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy jáne kólik sekildi negizgi salalarynda kelisilgen saıasat júrgizetin bolady. Is júzinde biz 170 mıllıonnan astam halqy bar TMD keńistiginde óndiristik, ǵylymı jáne tehnologııalyq áleýeti zor, tabıǵı resýrstary orasan mol, iri ári biryńǵaı naryq quramyz, dedi V.Pýtın.
Reseı Prezıdenti álemdik ekonomıkada tolyqqandy halyqaralyq quqyqtyq sýbektilikke ıe jáne Dúnıejúzilik saýda uıymynyń qaǵıdalary negizinde áreket etetin jańa ekonomıkalyq uıym paıda bolyp otyrǵanyn aıtty. Ol saýda qurylymyn jetildirý, joǵary tehnologııalyq taýarlar úlesiniń artýy, elderimizdiń álemdik ekonomıkadaǵy básekege qabilettiliginiń nyǵaıýyn qosa qamtıtyn yqpaldastyq úderisterdiń ózara tıimdiligi qazirdiń ózinde is júzinde dáleldenip jatqanyna nazar aýdardy.
Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti A.Lýkashenko Armenııa men Qyrǵyzstannyń eýrazııalyq yqpaldastyq úderisine qosylýyn atap ótti. О́z kezeginde Belarýs kelissózder barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy tolyq júzege asyrý jolynda júıeli ári mindetti túrde ilgerileýge daıyn. Shartqa qol qoıý – osymen bitti degen sóz emes, ol bizdiń durys qadam jasaǵanymyzdy búkil álemge dáleldeýge tıis bolatyn salıqaly úderistiń bastaýy. Sonymen birge, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurý jónindegi is-qımyldardyń qatysýshy-memleketterdiń ózara saýdasyna aıtarlyqtaı yqpal etetin máselelerdi sheshýmen baılanysty bolǵany jón, dedi A.Lýkashenko.
Sońynda memleket basshylary úsh eldiń jurtshylyq ókilderimen beıresmı áńgime ótkizdi.
* * *
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartta halyqaralyq uıymdarǵa tán arqaýlyq aspektiler, memleketterdiń egemendi teńdigi, aýmaqtyq tutastyǵy, sondaı-aq, Odaqqa múshe-memleketterdiń saıası qurylymynyń ereksheligin qurmetteý qaǵıdattary kórinis tapqan.
Buǵan qosa, Shart Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs azamattarynyń ál-aýqaty men turmys sapasyn arttyrý máselelerin sheshýge baǵyttalǵan jáne taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn, úılestirilgen ekonomıkalyq saıasat júrgizýdi qarastyrady.
Jalpy alǵanda, keleshektegi ıntegrasııalyq tıimdilik 2030 jylǵa qaraı IJО́-niń jıyntyq ósimi 900 mlrd. dollar kóleminde bolatyndyǵymen baǵalanyp otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq teńdik, negizdilik, júıelilik, pragmatızm jáne ózara tıimdilik qaǵıdattary negizinde qurylady.
О́zekti máseleler talqylanǵan kezdesý
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtınmen kezdesti. Kelissózder barysynda ındýstrııalandyrý, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy ekijaqty yntymaqtastyq máseleleri talqylandy, sondaı-aq, halyqaralyq kún tártibiniń ózekti taqyryptary qaraldy.
Memleket basshylary qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly sharttyń ózekti aspektileri men elderdiń osy birlestik aıasyndaǵy ózara is-qımylynyń negizgi baǵyttary jóninde másele qozǵady.
Nursultan Nazarbaev ekonomıkanyń mańyzdy salalaryn damytýǵa ıgi yqpalyn tıgizip otyrǵan Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń joǵary qarqynyn atap kórsetti.
О́z kezeginde V.Pýtın ekijaqty qarym-qatynastardyń tabysty damyp otyrǵanyna toqtalyp, joǵary tehnologııaly salalardaǵy ózara is-qımyldyń meılinshe belsendirek bolý qajettigin atap ótti.
* * *
Kezdesý qorytyndysy boıynsha Memleket basshylarynyń qatysýymen mynadaı qujattarǵa qol qoıyldy:
– Reseı Federasııasy Úkimeti men Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasyna munaı jáne munaı ónimderin jetkizý salasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly 2010 jylǵy 9 jeltoqsandaǵy kelisimge ózgeris engizý týraly hattama;
– Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda atom elektr stansasyn salýdaǵy yntymaqtastyq jónindegi ózara túsinistik týraly memorandým;
– «Qazatomónerkásip» UAK» AQ pen «Rosatom» MK balamaly energetıka men sırek jáne sırek kezdesetin jer metaldary óndirisi salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý týraly birlesken málimdemesi;
– Atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵynyń keshendi baǵdarlamasy;
– Qorasan-1, Aqdala, Ońtústik Ińkaı (4 ýchaske) ken oryndarynda jer qoınaýyn paıdalaný máselelerin retteý jónindegi Jol kartasy.
* * *
Memleket basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıý rásimine arnalǵan saltanatty konsertte boldy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe-memleketter jáne baqylaýshy elder basshylary «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatryndaǵy konsertti tamashalady.
Memleket basshylaryna usynylǵan baǵdarlamaǵa bes eldiń oryndaýshy ónerpazdary qatysty.
Álısultan QULANBAI,
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.
Lebizder legi
Iosıf KOBZON,
KSRO halyq ártisi:
– Búgin men ózimniń jasymnyń ulǵaıǵan shaǵynda Nursultan Nazarbaevtyń osydan 20 jyl buryn arman etken, al búgin júzege asyp otyrǵan tarıhı oqıǵaǵa – Eýrazııalyq odaqty qurý týraly sharttyń qol qoıylýyna kýá bolyp otyrmyn. Nursultan Ábishuly bul istiń júzege asýyna birte-birte jetti. Búgin men shartqa qol qoıylǵannan keıin Prezıdentterdiń júzine zer saldym. Olar qýanyshty eken. Demek, shartqa qol qoıylýy memleket basshylarynyń kóńilinde qanaǵattanǵandyq sezimin týdyrǵany anyq.
Myrzataı JOLDASBEKOV,
qoǵam qaıratkeri:
– Bul óte mańyzdy sheshim boldy dep esepteımin. О́ıtkeni, osynaý ıntegrasııalaný ǵasyrynda bólinip ómir súrý, damý múmkin emes. Onyń ústine, bul odaqtyń qurylýynyń ózi osy ıdeıanyń otany bolyp otyrǵan Qazaqstan jerinde, onyń jańa elordasy Astana qalasynda júzege asýy da ádilettiliktiń bir kórinisi ispetti.
Men Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderiniń azamattaryn osy aıtýly oqıǵamen quttyqtaımyn. Jańa Odaq ál-aýqatymyzdy arttyratyny da sózsiz.
Elena KÝZMINA, Reseı Ǵylym akademııasy Ekonomıka
ınstıtýtynyń sektor meńgerýshisi:
– Bizdiń elderimizdiń qaı-qaısysy bolmasyn shıkizat shylaýynda qalǵysy kelmeıdi. Biz ózimizdiń ekonomıkamyzdy jańǵyrtqymyz jáne birge otyryp ónerkásibimizdi órkendetkimiz keledi. Bárimiz birikken jaǵdaıda munyń bizge edáýir jeńilge túsetini anyq. Munyń jaqsy bir mysalyn Qazaqstannan baıqaýǵa bolady. Máselen, qazirdiń ózinde Qazaqstannyń soltústik oblystarynda birlesken óndiris oryndary ashylyp jatyr.
Tólegen MUHAMEDJANOV, «Astana Opera» opera jáne balet memlekettik teatrynyń dırektory:
Bizdiń Reseımen, Belarýspen birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda birigýimiz – bul halyqtarymyz úshin zor jetistik. Men bul odaq uzaq merzimge áreket etedi jáne biz úshin jaqsy nátıjeler beredi dep esepteımin. Sebebi, birizdendirilgen, júıege keltirilgen tártip bıznes úshin jańa kásiporyndar ashýǵa úlken jeńildikter týǵyzady. Úsh eldiń halqyn osynaý tarıhı oqıǵanyń júzege asýymen quttyqtaımyn.
Eńlik NURǴALIEVA, «Eýrazııalyq quqyq qorǵaý ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti:
– Odaqta úlken múmkindik bar. Birinshiden, Qazaqstannyń ekonomıkalyq áleýeti artatyn bolady. Osy arqyly bizdiń azamattarymyzdyń ál-aýqaty da jaqsarady. Ekinshiden, birlesken kásiporyndardyń sany burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda ulǵaıa túspek. О́ıtkeni, odaqqa múshe úsh elde 170 mıllıon adam bar. Osynaý úlken naryq ınvestısııalardy tartýdy, tehnıkalar men tehnologııalardy ákelýdi jedeldete túsedi.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
«Egemen Qazaqstan» RG» AQ prezıdenti:
– Bizdiń aldymyzdan baıtaq bazar ashylǵaly otyr. Onyń kólemi qazirgi bizdegiden on ese artyq. Aıtalyq, elimiz halqynyń sany 17 mln. bolsa, endigi rynoktyń aýmaǵy 170 mln. bolmaqshy. Munyń ózi bizdiń kásipkerlerimizge, taýar óndirýshilerge mol múmkindik beredi. Eń bastysy, úsh eldiń basshylary da biraýyzdan bul odaqtyń tek ekonomıkalyq maqsatta qurylyp jatqanyn atap ótti. Ekonomıkalyq odaqtyń el egemendigine esh nuqsan keltirmeıtinin anyq bildirdi.
Rozaqul HALMURADOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty:
– 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enetin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa Astanada qol qoıylýy elimizdiń osy Odaqtyń beldi de bedeldi múshesi bolatynyn aıǵaqtaıdy. Osydan 20 jyl buryn aıtylǵan Elbasy Nu