Ádebıet • 28 Qarasha, 2022

Daýystyń da túsi bar

68 ret kórsetildi

Adam jan-dúnıesiniń qatpar-qatpar syryna, qubylmalylyǵyna, túý tereńde tynshyp jatqan keı minezderdiń kezdeısoq bir sátterde shyǵa keletinine shyn ómirden góri kórkem shyǵarmada anyq kóz jetkizip jatamyz. Árıne, naǵyz sýretker jazýshy ǵana keıipkerdiń sanasyna deıin sáýle túsirip, ishki kúıin, ár sezimin, túrli oqıǵadaǵy jylt etken oıyn, áserin, tolǵanysyn sheber jaza alady. Sulý sóz, syldyr sóılem, jansyz teńeýden ada qalamger ǵana adam janynyń ár tolqýyn shynaıy jetkize alady.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Mundaı shyǵarmalardy oqyp otyryp kenet ózińdi nemese ózińdikine uqsas minezderdi kórip qalyp, sumdyq tańǵa­lasyń. Keıde amalsyz qýystanasyń. Jazýdyń, jalpy ádebıettiń qudireti sol, tipti daýsyńyzdyń túsin de jasyra almaısyz. «Daýystyń túsi bolýshy ma edi?» deısiz ǵoı...

Marhabat Baıǵuttyń «Daýystyń túsi» degen shap-shaǵyn áńgimesi bar. О́tirik kúlgeniń, jasandy sóılegeniń, sóziń ben is-áreketińdegi eleýsiz sátti de, kóńil túkpirindegi astan-kesteńi shyqqan jasyryn syrlardy da, tipti mıyǵyńdaǵy myrs etken jymıysty da jan tamyrshysyndaı jaıyp salady. Osynyń bárin anyqtaıtyn – daýystyń túsi. Bul ózi qashan, neden bas­talyp edi? Bári mamyrdyń mamyrajaı túninde Esmaqan Dosbolovtyń ómirden ótkeninen bastaldy ma? Jo-joq, Eńsebek Ásilovtiń daýsynyń qubylýy sonaý bir jyldarda – qyzmetke birge kelgen eski dosynyń kenetten joǵarylap, ataq-abyroıy artyp, kól-kósir qolpashqa ıe bolǵan sátinen bastaldy. Al ózi sol baıaǵy qalpynda – burnaǵy ornynda. Ne artqan bir dańqy joq, ne kóbeıgen bir dosy joq. Kerisinshe, óziniń oıyn­sha, birge ósken jaqsy dostardyń kóbi bul kúnde alystaǵan. Sodan beri Esmaqanmen tek resmı sóılesedi. Sodan beri daýystyń túrli túsin sezetin bolǵan hám óz daýsynyń túsi de ózgergen.

Jazýshy dostar arasyndaǵy dıalog­terdegi daýys tústeri arqyly ishki qupııa sezimderin, jan arpalystaryn ashady. Adamdar arasyndaǵy báseke, kúnshildik, ishtarlyq, qyzǵanyshtyń sońy nege apararyn shyǵarma adaspaı kórsetedi. «Alǵash osy qalaǵa qel­gende apta saıyn bas qosyp, birge shaı ishpese, birin-biri ańsap turatyn sekildi edi. Birte-birte aralary alystady. Bara-bara bir-biriniń úıine bas suǵýdy sıretti. Oqta-tekte telefonmen tildeskendi qanaǵat tutty. Keıin telefon arqyly sóılesip turyp, bir-birinen erterek qutylýǵa tyrysatyndaı bolyp kórinetin. Onyń úninen eshteńe ańǵara almaı dal bolatyn keıde. О́z daý­synan ózi ish jııatyn» dep tolǵanady Eńsebek. Qarap otyrsa, osynyń bárin sol Esmaqan qaıtys bolǵanda kýrortta jatyp tereńdep oılanypty. Tipti óziniń eski dosynyń qazasyna bir sát qaıǵyrmaǵanyna, «Ornyna kim bolar eken?» dep kúbir etkenine tańǵaldy. Sóıtip otyryp, óz-ózin de qosa minep, «meıirim qalmaǵan ba?» deıdi.

«Meıirim qalmaǵan ba?» – shyǵar­manyń bir kýlti ispettes. Keıipker Eńsebek te ár daýystyń túsiniń qu­byl­­ǵanyn sezip otyryp, ylǵı osylaı
oılaıdy. Ár jaqtan estiletin túsi bu­zylǵan daýystardyń árbirinen kúdik­tenip, sýyq oı aýlaýǵa daıyn turatynyn keıde ózi de túsinbeıdi. Esmaqannyń esh­bir sózin shyn kórmeıdi.

«Qarashy! Qaraı gór, ártis! Ádeıi aıqaılap, daýsynyń túsin bildirmeı tur. Kóńilindegi battasqan kirdi jasyrmaq. Bále. Sumyn qarashy!» – deıtin bul ishinen».

Ol bárinen meıirim izdedi. Túsi ózger­gen daýystardyń, óńi qubylǵan beınelerdiń bárinen meıirim kútti. Úıindegi shaı quıyp otyryp qansyz-sólsiz, biraq ájimsiz betin esik jaqqa buryp otyratyn áıeline qarap ta osy suraqty qoıatyn. «Meıirim degender qaıda ketti? Bolǵan ba ózi? Bar ma?» Ol ylǵı ózin Esmaqanmen salystyratyn. Jasy alpysqa jaqyndap keledi. Jurt toılaǵan da, elýin de atap ótken joq. Tolǵan-tolmaǵanyn eshkim bilmedi de. Ishtegi qyrylǵa munyń da qatysy bar.

«Shyn jasynyń neshede ekenin ózi de bilmeıtindeı. Bilgisi kelmeıdi. Buldyr. Buldyr emes, búldirgen. О́zi emes, əkesi. Soǵystyń aldynda munyń jasyn kishireıtipti, keıin úlkeıtipti. Əıteýir qujattarynda shyn jasy ja­zyl­maǵan. Jasy ótirik bolǵan soń búkil tirligi, ǵumyry da jalǵan sııaqty bolyp ketedi keıde. Sóıtip, el sııaqty, Esmaqan sııaqty elýin de atap óte almady. Alpysy da ataýsyz ótetin shyǵar. Jetpisi de solaı bolar. Seksennen de dəmesi joq emes. Biraq kim bilipti?»

Taǵdyrdyń osylaı eki dostyń ómirin araǵa mansap, qoshemet, dańq sııaqty óte-móte qaýipti qýanyshtardy salyp, alystatyp jibergenine kúıinedi. Shyn máninde, olardy alystatqan qyzmet emes, ishtarlyq shyǵar... Bálkı, eski dosynan aıaqasty sýynǵan ózi bolar...

Túptep kelgende, avtor shaǵyn sıýjet­­te jaqyn jandardyń daýys quby­lys­tarynyń qubylýyna quryla otyryp, mansap jolynda ózgergen minez-qulqyn mineıdi. Adamzat tabıǵatyn­daǵy kereǵar ekiudaı sezimderdiń eshqashan taýsylmaıtynyna, tipti myna qoǵam qarama-qaıshylyqtardan turatynyna tańǵalasyń.

Sońǵy jańalyqtar

Demalys kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Aýa raıy • Búgin, 12:12

Prezıdent Jambyl oblysyna bardy

Qazaqstan • Búgin, 11:43

Medısına salasyndaǵy yntymaqtastyq

Medısına • Búgin, 08:58

Uqsas jańalyqtar