– Syrbaı Máýlenov balalaryna arnaǵan bir óleńinde «Meniń jeti balam bar, Jeti arqa tirer asqarym bar, Meniń jeti dalam bar, Meniń jeti aspanym bar», dep jyrlaǵan. Endi aqynnyń ómirin jalǵaǵan sol jeti balasy týraly bilgimiz keledi?
– Biz – jeti aǵaıyndymyz, úlkenimiz – Dúısen kezinde elimizdiń Qarjy jáne jergilikti ónerkásip mınıstrlikterinde abyroıly qyzmet atqardy. Odan keıingi aǵam Jeńistiń mamandyǵy ınjener. О́kinishke qaraı, osy eki aǵam da ómirden ótip ketti. 2014 jyly zań ǵylymdarynyń doktory, professor, polısııa polkovnıgi, tanymal krımınolog, otbasymyzdyń kenjesi Ǵazız inimnen aıyryldyq. Qazir tórteýmiz ǵana qaldyq. Aǵam Beıbit te kezinde Qazaq KSR-niń memlekettik bas josparlaý komıtetinde eńbek etti. Búginde bıznespen aınalysady. Úlken apam Baqytjamal da Bas josparlaý komıteti men Prezıdent apparatynda istedi. Sodan keıingi Saqypjamal ápkem ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Qazir jeteýmizden taraǵan áke-sheshemizdiń nemereleri men shóbereleri de úlken áýletke aınaldy. Onyń esimi osy urpaqtarymen máńgi jasaıdy dep senemin.
– Ákeńizdiń otbasyndaǵy orny men tálim-tárıbesine toqtalsańyz?
– Ákem qarapaıym, minezi jumsaq, jaıly adam bolatyn. Balalaryn bázbireýlerdeı «ótirik» jaqsy kórgen emes. Jasandylyqty unatpaıtyn. Bizge degen meıirimi erekshe edi. «Bizdiń áýletten bir akademık shyǵar ma eken, osy», deıtini bar-tuǵyn. Sondaıda anam: «Nesi bar, aqyn bar, endi akademık te bolar», dep aıtatyn. Beıbit aǵam ómirge kelgende ákem: «Tór aldynda ornym daıyn ba dep, jas Máýlenov keledi esik ashyp», dep «Máýlenovter kele jatyr» atty óleńin jazypty. Qysqasy, biz oǵan shabyt syılap, qanattandyrdyq. Tósek tartyp jatqanynda da: «Ajal shirkin berse de bir kún eles, Maǵan batyp kelýi múmkin emes. Jeti júrek ólýi múmkin emes, Jeti janar sónýi múmkin emes», dep rýhyn túsirgen emes. Baıqaýymyzsha, balalaryna arnalǵan súıispenshiliginen aǵyl-tegil jyr týatyn.
Ákem bizge barlyq adamǵa qaıyrymdy bolyp, qamyqqan janǵa qamqorlyq tanytýdy úıretti. Sondaı-aq jastarǵa jyly sóılep, olardy kótermelep otyratyn. Onyń boıymyzǵa sińirgen adamı asyl qasıetteri ómirimizdi áli kúnge deıin nurlandyryp keledi. Otan, ult, el sekildi ulaǵatty uǵymdardy bárinen bıik ustady. Qalamdastary bas qosqanda olardy kúlkige kómip, aınalasyna shýaq shashyp júretin.
– Shyǵarmashylyqpen qaı kezde aınalysýshy edi?
– Ol kisi bir orynda otyryp daǵdylanbaǵan adam edi. Uzaq oılanyp júredi de bir kúni aqtarylyp jazyp tastaıdy. Ondaı sátterde tordaǵy arystandaı teńselip, úıdi jalǵyz ózi toltyryp otyratyn. Sol kezde óleń taýdan aqqan tas bulaqtaı tógiledi. О́lendi ekpindetip, tasqyndatyp oqıtyn. «Qazaq ádebıeti» gazetinde Álııa degen mashınıstka istedi, sony shaqyryp dıktovka jasaıtyn. Men ol kezde 6-7 jastaǵy balamyn. Úıdegilerdiń bári meni qyzyq kórip sóıletedi. Álııa apaıdyń tóbesi anadaıdan kóringennen «raz, dva, zapıataıa apaı kele jatyr» dep aldynan júgirip shyǵamyn. Shyǵarmashylyqpen tynymsyz aınalysty. Keıde jazǵan óleńi unamasa jyrtyp tastaıtyn. Anam sol jyrtylǵan qaǵazdy jınap alyp, ony erinbeı bir-birine jelimdep, biraz kúnder ótkesin ákeme kórsetedi. Shyn máninde, ákem óleńderiniń alǵashqy synshysy anam boldy. Onyń shesheme túnde jazǵan óleńin oqyp otyrǵanyn bala kúnimizde talaı kórdik. Biz osyndaı bir-birin qadirlep, aıalaǵan ata-ananyń meıirimine qanyp óstik.
– Syraǵań týraly estelikterde onyń kópshil, aqjarqyn, ázilqoı bolǵandyǵy baıandalady. Ákeńizdiń aralasqan ortasy men jaqyn dostary jaıynda aıtsańyz?
–Ata-anamyz Almatyǵa 1953 jyly kóship kelgen. Ol kezde bizdiń otbasymyzda bes balamen birge Almagúl ájemiz turǵan. Bas-aıaǵy segiz adamǵa tirshiligi qaınaǵan qaladan baspana ońaı bolmaıdy. Biraq alǵan betinen qaıtpaıtyn anam Nıkolsk bazary mańyndaǵy burynǵy Mechnıkov kóshesinde ornalasqan jer úıdiń jertólesinen oryn tabady. Úıdiń ıesi Katıa esimdi apaı. Biz osynda on jylǵa jýyq turdyq. 1955 jyly sol jertólede men ómirge kelsem, 1958 jyly kenje inim Ǵazız dúnıe esigin ashty. Buryn munda sazger Ábilahat Espaev turǵan kórinedi. Esim endi kire bastaǵannan kóz aldymda qandaı oqıǵalar qaldy degende, ár aptanyń sońyna qaraı, ıaǵnı juma saıyn ákemniń dostary – Muzafar Álimbaev, Ádı Sháripov, Juban Moldaǵalıev, Ábý Sársenbaev, Qýandyq Shańǵytbaev, Sadyqbek Adambekov, Balǵabek Qydyrbekuly, Ǵabbas Jumabaev, Safýan Sháımerdenov, Qasym Toǵyzaqov, Serik Qırabaev, Muqaǵalı Maqataev, Jumeken Nájimedenov, Qabdykárim Ydyrysov, Ǵafý Qaıyrbekov, Járdem Tilekov, Ánýar Álimjanov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Sherhan Murtaza jáne taǵy basqa qalamgerler bizdiń úıge qonaqqa keledi. Tipti keıbiri dúısenbige deıin qonyp qalady. Anam olardyń jeıdesin jýyp, aıaq kıimin tazalap, al biz shalbaryn útiktep, dúısenbide jumysqa shyǵaryp salamyz. Anamnyń jaıǵan dastarqanynan dám tatqan osy aqyn-jazýshylardyń kóbi keıin qazaq ádebıetiniń klassıkterine aınaldy. Ol Torǵaı óńirinen ózinen keıin shyqqan jas qalamgerlerge janashyr boldy. Týǵan jeri de Syraǵań dep tóbesine kóterip, qadir tutty. Tirlikte dúnıe emes, dos jınap, ómirdiń ólshemi men qadirin dostyqpen baǵalady. Sonyń arqasynda úıimizden halqymyzdyń jaqsy-jaısańdary úzilgen emes. Solardyń qoldaryna sý quıyp óstik. Odan jaman bolǵanymyz joq. Biz úshin bul ónege, taǵylym mektebi boldy. Budan asqan ýnıversıtet joq der edim. Qazaqtyń tuǵyrly tulǵalarynyń batasyn alǵanymyzdy maqtanysh kóremin. Búginde ákemiz jaqqan otty óshirmeı kele jatqanymyz solardyń sharapaty dep oılaımyn.
– Tuǵyrly tulǵanyń shyǵarmashylyqpen alańsyz aınalysýyna anańyz úlken úles qosty. Ol kisi de tekti jerden shyqqany málim.
– Durys aıtasyz. Ákem óleń jazýdan basqa úıdiń tirshiligine qol ushyn tıgizgen emes. Barlyǵyn mamamyz atqardy. Anamyz Kúljamal ákemmen tanysqanda Qostanaıdaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy mekteptiń 10-synybynda oqıtyn on jeti jastaǵy qyz, papam Qostanaı oblystyq gazetiniń Fedorov aýdanyndaǵy menshikti tilshisi bolypty. Ekeýi kóńil jarastyryp 1941 jyly shańyraq kóteredi. Kelesi jyly úıdiń tuńǵyshy Dúısen ómirge keldi. Sol jyly óz erkimen suranyp maıdanǵa attandy. Ákem qandaı qıyndyq kórse de ony mamamyz únemi qoldap otyrdy. Ol ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń týǵan aǵasy Qalıdyń uly Ámirdiń qyzy. Osy úshin ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary ákemdi qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleri «halyq jaýynyń kúıeý balasy», degen jala jaýyp, biraz ábigerge salady. Báribir ol kisi óz ustanymynan aınymaıdy. О́ıtkeni onyń anama degen mahabbaty, qurmeti erekshe edi. Olar bir-birin óte jaqsy kórdi. Bala kúnimde ákemnen atamyz Taı týraly kóp suraıtynmyn. Al sheshemniń ákesi, týǵan-týysy jaıynda otbasymyzda artyq áńgime aıtylmaıtyn. Jabyq taqyryp sanaldy. Naǵashy atam Ámir 1929 jyly Qostanaı okrýgindegi kóteriliske qatysqany úshin túrmege jabylǵan. Atamnyń odan keıingi taǵdyry qalaı boldy eken degen suraq meni jıi mazalady. Ámir Qalıevtiń aqtalǵandyǵyn rastaıtyn, 1997 jyldyń 29 qazanynda móri basylyp, bizdiń qolymyzǵa tıgen resmı qujatta onyń 1941 jyldyń 8 qarashasynda qamaýǵa alynǵany, 1942 jyldyń 9 jeltoqsanynda KSRO-nyń NKVD janyndaǵy erekshe keńes sheshimi boıynsha Qylmystyq kodekstiń 58-baby, 10-tarmaqshasymen eńbekpen túzeý lagerine (ITL) 10 jylǵa aıdalǵany, al 1943 jyldyń 16 mamyrynda NKVD-nyń Ivdelsk lagerine (Sverdlovsk oblysy) jer aýdarylǵany týraly jazylǵan. Biraq atam jazasynyń qysqartylǵanyn bilmesten, temir tordyń arǵy jaǵynda, ıaǵnı 1945 jyldyń 3 qańtarynda qaıtys boldy. Ámir atamyz qatysqan Qostanaı dalasyndaǵy kóterilis sol dáýirdegi keńes ókimetine baǵynǵysy kelmegen qazaqtyń rýhyn kórsetse kerek. Bul kóterilis Alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynulynyń esimimen de tyǵyz baılanysty. 1934 jyly anamdy ata-anasy Qostanaıdan Almatyǵa jiberedi. Sóıtip, sheshem 1937 jylǵa deıin Ahmet atamyzdyń qolynda turady. Syrqat Ahmet pen onyń zaıyby Badrısafanyń janynda bolyp, ekeýine kútim jasaıdy. Sheshem bala da bolsa sol kezdegi NKVD jendetteriniń ult ustazynyń úıine jıi-jıi tintý júrgizgenin keıin aıtyp otyratyn.
Anam barlyq sanaly ǵumyry men júreginiń jylýyn ákem men balalaryna ǵana arnady. Ol kisi ákemmen otasqan 52 jyl ishinde tek qana qurmet kórdi deı alamyn. Ákemniń arqasynda baspaǵan taýy, barmaǵan jeri joq. Anamnyń dastarqanynan qazaqtyń aqyn-jazýshylary ǵana emes, S.Noravchatov, S.Mıhalkov, N.Tıhonov, V.Kojevnıkov, G.Nekrasov, M.Kárim, S.Qudash, B.Kerbabaev, M.Tursynzade, D.Kýgýltınov sekildi sol kezdegi odaqqa tanymal ádebıet alyptary da dám tatty.
Jalpy, talantty adamdar ómirde qarapaıym, usaq-túıekpen isi joq, pendeshilikten bıik turady. Sharýaǵa da onsha qyry bolmaıdy. Ákem dál sondaı edi. О́miri gazǵa ot jaǵyp, sháınek qoıyp kórmegen. Dúkenge de baryp, ózine bir kıim satyp almaǵan. Sonyń bárin sheshemiz istedi. Ony kúndelikti kúıbeń tirshilikke aralastyrǵan joq. Kórnekti jazýshy Sábıt Muqanovtyń úıindegi Márııam ájemiz kózi tirisinde anam týraly: «Kúljamal týraly aıtsam, júregim nurǵa tolyp ketedi. Ol áıeldiń áıeli ǵoı. Áıeldiń jaqsylyǵy – erkektiń baǵy. Eń aldymen sol baq otbasynda ornaýy kerek. Otbasyńnyń ómiri qalpynda bolmasa, meıli sen patsha bolsań da eshqashan baǵyń janbaıdy. Kim ólmeıdi deısiz. Biraq sonyń ornyn ustap otyratyn ormannyń ıesiniń bári Kúljamaldaı bolsaıshy. Sol úshin de Kúljamalǵa alǵysym sheksiz», dep aıtqan sózinen anamyzdyń qandaı jan bolǵandyǵyn bilesiz.
– Aqyn poezııasynda soǵys taqyryby keńirek qamtylǵan. Ákeńizben maıdandaǵy kúnderi týraly áńgimelestińiz be?
– Ol kisiniń ómiri jeńil boldy deı almaımyn. Túrli qıyndyqty basynan ótkerdi. Onyń zamandastarynyń jastyǵyn soǵys jalyny sharpydy. Biraq soǵys týraly syr ashpaıtyn. Ofıserlik kýrstan ótken soń ony saıası nusqaýshy shenimen Volhov maıdanyna, qorshaýda qalǵan Lenıngradty azat etýge jiberedi. Ákemniń shyǵarmashylyǵynda maıdan lırıkasy eń aldyńǵy oryndarda turdy. Onyń birqatar poemalary sol soǵys dalasynda, naqtyraq aıtsaq, Lenıngrad túbindegi Sınıavın maıdanynda jazyldy. 1987 jyly Sverdlovsk qalasyna (qazirgi Ekaterınbýrg) kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵaýǵa bara jatqanymda: «Múmkindik bolsa Aq ózenge barýǵa ýaqyt tap, naq sol ózenniń boıynda bizdiń bólimshe qurylǵan», degeni bar-dy.
Ákem Volhov maıdanynda soǵysyp, Lenıngradty qorǵaýǵa atsalysty. Atqyshtar rotasy komandıriniń orynbasary, keıinirek saıası jetekshi qyzmetin atqardy. Urys kezinde qatty jaraqattanǵan. Birde onyń arhıvinen 1942 jyldyń 22 qazany dep kórsetilgen hat taýyp aldym. Maıdanda júrgende keńes ádebıetiniń klassıgi Nıkolaı Tıhonovqa hat jazypty. Sol hatqa kelgen jaýap eken. «Men jap-jas qazaqtyń aqyny qolyna qarý alyp, bizdiń súıikti Lenıngradty qorǵap júrgenine qýanyshtymyn. Biz sizbenen áli-aq qorshaýdan bosatylǵan qalada kezdesip, fashızmmen bolǵan soǵys týraly ótken shaqta áńgimelep, óleń oqyp otyratyn bolamyz», – depti Nıkolaı Tıhonov.
Ákem sol bir japyraq qaǵazdy soǵys jyldary tós qaltasynan tastamapty. Osy tildeı hat ofıserdiń jaýǵa qarsy kúsh-qaıratyn eselep, yntasyn qaıraǵan sekildi. Keýdesin qýanysh kernegen ákem klassıkten kelgen hatty batalon komıssary Aleksandr Lıýbımovqa kórsetedi. О́ziniń aıtýynsha, sonda komıssar qatty qýanypty.
Ol 1949 jyly Máskeýde Nıkolaı Tıhonovpen júzdesedi. Soǵys aıaqtalǵasyn Máskeýde qazaq ádebıeti men óneriniń aptalyǵy ótedi. Oǵan elimizden Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın jáne jas aqyn Syrbaı Máýlenov bastaǵan aqyn-jazýshylar delegasııasy barady. Máskeý bizdiń zııaly qaýym ókilderin jyly qarsy alady. Olarmen birge únemi Leonıd Sobolev, Nıkolaı Tıhonov, Sergeı Shıpachev, Platon Vershıgora bolady. Ádebıet pen óner aptalyǵynyń bir kúninde qalamgerler teplohodpen serýenge shyǵady. Arqaly óner adamdary ózara áńgime-dúken quryp, shabyttana óleń oqyp, shyǵarmashylyq sáttiń kórigin qyzdyrady. Ákem Muhtar Áýezov pen Sábıt Muqanovtyń janynda otyrǵan Nıkolaı Tıhonovtyń qasyna barýǵa birazǵa deıin batyly jetpeı, aqyry jaqyndap baryp, ózin baıaǵy hat jazǵan soldatpyn dep tanystyryp, maıdan hatyn usynady.
– Tiri ekensiń ǵoı, soldat! – degen Nıkolaı Tıhonov ornynan turyp, qýanyshtan ushqyn atqan janaryn kópke buryp, álgi hatty bárine kórsetedi. – Sen úshin qýanyshtymyn! Sondaı ot-sýdy keship ótip, búgingi kúnge aman-esen jetkeniń úshin qýanyshtymyn! Jáne myna hatty da saqtapsyń.
Tıhonov sál únsiz qalyp, sosyn:
– Hatymdy sonsha ýaqyt kózińniń qarashyǵyndaı saqtaǵan ekensiń, ózińe qaıtaraıyn. Meniń ózińe degen syılyǵymdy da qosa al, – dep sol jyly jaryq kórgen «Grýzın kóktemi» atty kitabyn syılaǵan.
– Ákeńizdiń qandaı asyl qasıetterin jıi esińizge alasyz?
– Men ákemmen óte rýhanı jaqyn boldym. Ol meni Qazaqstannyń halyq jazýshysynyń kómekshisi dep ataıtyn. Soǵystan alǵan jaraqatynan sol qoly múlde jaramsyz bolatyn. Sondyqtan segiz jasymnan bastap saqalyn qyryp berdim. Keıde ázildep meni «sevılskıı sırıýlnık» dep te aıtatyn. Ol maǵan kez kelgen oıdy qaǵazǵa shashyratpaı ádemi túsire bilýdi úıretti. Ýnıversıtette alǵash sabaq bere bastaǵanda tarıhqa qatysty, maǵan qajet derekterdi izdestirip, ádebı málimetter men siltemelerdi taýyp berip otyrdy. Birde «seniń kandıdattyq dıssertasııań qansha betten turady» dep surady. 195 bet ekenin aıttym. Sonda ázildep: «Sen 195 betti kitaphanada otyryp, ǵylymı kitaptar men ádebıetterdiń kómegimen úsh jyl jazasyń, al men eshteńesi joq taza ústeldiń ústinde otyryp-aq bir kúnde 25-30 bet jazyp tastaımyn», – degen-di jyly jymıyp. Árıne, ol meniń kez kelgen ǵylymı jumysyma, ǵylym jolyndaǵy jetistikterime qýanatyn. Ekeýmiz Brıtan kitaphanasy týraly jıi áńgimelesetinbiz. Sonyń áserimen birde Londonǵa barǵanymda aldymen áıgili kitaphanaǵa jazyldym. Ondaǵy ótken bir aı merzim ishinde ákem ylǵı janymda menimen birge qolǵa alǵan kitaptarymnyń bárin paraqtap otyrǵandaı áserde júrdim. Ol – Baırondy, Geteni, Shıller men Mıskevıchti, Pýshkın men Lermontovty, Nekrasov pen basqa da álemdik deńgeıdegi klassıkterdi ana tilimizge móldiretip aýdardy. Búginde Syrbaı Máýlenovtiń kitaptary AQSh Kongresi men Brıtan kitaphanalarynyń sóresinde tur. Ákemniń ómirden ótkenine otyz jyl bolsa da onymen janymnyń egiz bolǵandyǵy sonshalyq, áli kúnge eske alyp, kózime jas alamyn. Bir sózben aıtqanda, qazaqtyń aqyny Syrbaıdyń uly ekenimdi maqtan etemin!
– Bıylǵy halqymyzdyń birtýar perzentiniń 100 jyldyq mereıtoıy aıasynda ótken mazmundy is-sharalardy aıta ketseńiz?
– Ákem 1993 jyly dúnıeden ozdy. Onyń barlyq ádebı murasyna anam bas-kóz boldy. Tuǵyrly tulǵa esimin el esinde máńgilik saqtaý úshin anam Qazaqstan Úkimetine hat joldady. Sol jyldyń 22 qarashasynda Mınıstrler kabınetiniń «Halyq jazýshysy Syrbaı Máýlenovti máńgilik este saqtaý týraly» qaýlysy shyqty. Nátıjesinde, elimizdiń tórt qalasynda, atap aıtsam, Almaty, Qostanaı, Arqalyq jáne Qyzylordadan ákemniń esimine kóshe berildi. Sonymen qatar Qostanaı oblysy Jangeldın aýdany Mılisaı aýylyndaǵy orta mektep jáne Qostanaı qalasyndaǵy №24 orta mektep pen Astanadaǵy №37 mektep-gımnazııasy Syrbaı Máýlenov atyn ıelendi. Osy qýanyshty anamyz kózimen kórip, saltanatty jıyndardyń tórinde otyrdy. Ol kisi atalǵan mektepterdiń ishinen aqyn atyndaǵy mýzeıdiń ashylýyna uıytqy boldy. Jaryq kórmegen shyǵarmalaryn toptastyryp, kitap etip shyǵardy. Ákemniń atyn ulyqtaý – bizdiń paryzymyz. Ákem qaıtys bolǵan jyly onyń atynan qor qurdyq. Ony ózim basqaramyn. Qordyń emblemasynan ákemniń «Lashyn» (qus) degen búrkenshik ataýy oryn aldy. Búginde ózimde keıbir jekelegen ǵylymı maqalalaryma «Lashyn» dep qol qoıamyn.
Bıyl arqaly aqynnyń 100 jyldyq mereıtoıy jer-jerde qal-qaderinshe atalyp ótildi. Ásirese týǵan jeri – Qostanaıda «Jyr tulpary, syr suńqary – Syraǵań» atty ǵylymı-konferensııa ótip, oǵan aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáýlet pen ákemniń kózin kórgen zııaly qaýym ókilderi qatysty. Odan keıin Astanadaǵy Syrbaı Máýlenov atyndaǵy №37 mektep-lıseıinde «О́leńim – ómirim meniń» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyryldy. Jýyrda Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada «Syrshyl lırıkanyń sultany» atty ádebı kesh ótti. Osy is-sharalardyń barlyǵyna qatysyp, papam týraly esteliktermen bólistim. Búginde Syrbaı Máýlenov esimin ıelengen mektep-gımnazııalarda tárbıelik, ulaǵattyq sharalar júrgizemin. Sol bilim uıalarynyń oqýshylary respýblıkalyq, halyqaralyq bilim baıqaýlarynda top jaryp júrgeni qýantady. Aldaǵy tańda osy mektepterdiń sheteldegi bilim berý ordalarymen áriptestik baılanys ornatýdy kózdep otyrmyn. Ákeme qatysty kez kelgen mádenı is-sharadan qalmaýǵa tyrysamyn. О́ıtkeni ózimdi áli kúnge ákemmen birge júrgendeı sezinemin...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat Esenjol,
«Egemen Qazaqstan»