Ult rýhyn túletken partııa bedeli bıik
Aıtys – talantty adamǵa bergen Táńir syıy. Ondaı óner súıegine sińgender alymdy, tapqyr, til qudiretin tereń túsinetin, sózge toqtap, izetke ıilip, án áýendi áspettep, aqıqatqa kelgende árkimniń ózi men kózine qaramaı ýaqyt únin, zaman sıpatyn, dáýir shyndyǵyn taıǵa tańba basqandaı etip aıtatyn bolǵan. О́mirsheń óleńniń tunyq kezinde bura tartyp bultaqtaıtyndar az kezdesken. Qarsylasyn alyp ta jyqqan, shalyp ta jyqqan. Ústemniń kóńilin jyǵyp alamyn ba dep, el sózin aıtpaǵandardy aqıqatqa júgingen, ádildikti temirqazyq etip ustaǵan adal aıtysker ótkir jyr shýmaqtarymen onyń jaltaqtyǵyn betine basqan. Sóıtip, jurt aldynda masqarasyn shyǵarǵan. Oǵan aıtys tarıhyn qalqymaı qarap shyqqan adamnyń kózi jetedi.
Qıly kezeńderde aıtys óneri ult rýhyn kóterip uıysýǵa, ýaqytsha qıyndyqqa boı aldyrmaı, unjyrǵańdy túsirmeı qyrandaı túlep shyǵýǵa úndep otyrǵan. Buǵan bir mysal keltire ketsek deımiz. О́tken ǵasyrdaǵy Qazan tóńkerisi bir ult, bir ıdeıaǵa den qoıǵyzyp, qoıyrtpaqty bastaǵanda qazaqtyń aıtys óneri de qaǵaberiske ysyrylǵan. Biraq, Uly Otan soǵysy delinetin alapat júrip jatqanda, ıaǵnı 1943 jyly halyqtyń kóńil-kúıin túsire bermeý úshin Almatyda alaman aıtys uıymdastyrylǵany tarıhtan málim. Bul aıtys surapyl soǵystyń kesirinen qan jutyp otyrǵan qarasha jurtty bir serpiltip tastaǵany aıdaı anyq. Eldiń at báıgesindeı aıtýly aıtysta arqalary qozyp, aıbyndary artyp, kúıki tirlikti umytyp, kúdik seıilip, keler kúnge úmit artyp, bir jaqsylyqtyń bolatynyna senim artypty. Sol aıtystyń basy-qasynda Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Kúlásh Baıseıitova júrip, «Alataýdan, Arqadan, Aqyndarym kelipsiń. Tilderińnen bal tamǵan, Jaqyndarym kelipsiń, Ertis, Edil, Ile, Syr, bas qosqaly kelipsiń, Júrgen jeriń dýman jyr, Sender elge kóriksiń, Sharshy topta tógilgen, Sózderińdi saǵyndym!» dep shymyldyǵyn jyr alyby Jambyl túrip, biri syrnaımen, ekinshisi dombyraǵa ıek artyp sóz saıysyn bastap, ózgeleri ilip áketip jatypty. Sol sátte jabyrqaǵan jurttyń júzine qan júgirip, serpilip, serigip, rýhtary oıanyp, jyr jeńisi surapyl soǵystyń jeńisine ulasqandaı bolyp tarasypty. Eki jyldan keıin sol aıtys ústinde aıtylǵan úmit jeńisi – shyn jeńiske ulasyp, urandy óleń tegin emestigin, shyn tilese Alla qabyl kóretinin kórgen kóz, estigen qulaq – kýá bolǵandar tebirene aıtatyn. Odan keıin aıtys taǵy bir tolastap qalyp, el esin jıyp, halyqtyq qasıetin, dástúrin – bir sózben aıtqanda, «babalar jolyn jalǵaı aldyq pa, jar jaǵalap ketpedik pe?!» degen ult zııalylary til jaıyn kóterip, onyń tiregi sanalatyn sóz marjanynyń bastaýy bolyp esepteletin aıtysty qaýzady. Sonyń alǵashqy bir baspaldaǵyna 1971 jyly kýá bolǵanymyz bar. Ustazymyz, qazaqtyń arly azamaty, has batyry Málik Ǵabdýllın qazaq aıtysyn qaıta túletý qolǵa alynǵanyn aıtyp, «Soǵan qaısyń qatysasyńdar?» degen edi. Talantty aqynbyz dep júrgenderdiń kóbi estip, oqyǵany bolmasa, kóre qoımaǵan óner saıysyna belsenip shyqpady. Jibekten bir taldap jip sýyrǵandaı etip áńgime aıtyp, ashyq-jarqyn júretin ustazymyz óleń oqysa órshelenip, qyzýlanyp, arqasy qozyp ketetin zamandasymyz Ǵabıden Qulahmetovke qolqa saldy, baýlydy. «Bir kúnde attaı jelip ketý qıyn. Talpynsaq qazaq aıtysyn baıaǵy myqtylardyń dárejesine jetkizemiz. Ol úshin bárimiz janashyr bolýymyz kerek», degen ustaz sózi áli kúnge deıin qulaq túbinde tur. Aıtys Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda boldy. Uly Sábeń – Sábıt Muqanov jadyrap, jaınap quttyqtady. Muqash Baıbatyrov, Qalıhan Altynbaev, Manap Kókenov bastaǵan úlkender, Raıhan Nákıeva, qazir aramyzda joq baqılyq bolyp ketken talantty aqyn, belgili jazýshy dárejesine jetken bizdiń Ǵabıden, t.b. sóz jarystyrdy. Árıne, aldyńǵy tolqyn jaǵy bolmasa keıingi jastar irkilip qalyp, aldyn ala jazǵandaryna qarap aıtty. Bir atap óterligi, jurt sonyń ózine dán rıza bolyp, óshkenderi janǵandaı iltıpat kórsetip, qoldaý tanytyp jatty. Kóneniń kózin kórgendeı, sózin estigendeı boldy. Kele-kele aıtystyń aryny artty. Elimizdiń tórt buryshynan nebir júırikter topqa kelip qosylyp jatty. Almatydaǵy Lenın, qazirgi Respýblıka saraıyna 3 myń adam jınalǵan alaman aıtystar shaqyrý bıletimen tegin uıymdastyrylyp, jurt jumyla kórdi. Bir jolǵy Naýryz aıtysynda saraı ishindegi 3 myń halyq qazylardyń sál bura tartqanyna tik turyp qarsylyq tanytyp, sahnadaǵy jasaýymen turǵan aqboz atqa aqyn ákeden aqyn bolyp týǵan qyz Jadyra Qutjanovany mingizip edi. Solaısha top jarǵan Jadyra aqboz attyń ústinde turyp jurtqa jyr joldaryn arnaǵan edi. Top jarǵan sol Jadyra keıin kórinbeı ketti. Ol tustaǵy dúldúlderdiń boıynda bir qazaqy keńdik, darqandyq, halyqtyq peıil, ulttyq tazalyq mol edi. Ony aıtasyz, aıtys aqyndarynyń alyby Jambyl, Qulmambet, Maıkót, Shóje, Marabaı, odan keıingiler jaýaptasyp, tórt jolmen-aq aıtatyndaryn jetkizip otyrǵan. Qazirgi aqyndar jaýaptasýǵa shorqaq, uzynnan qaıyryp, jattap alǵanyn aıaǵyna shyǵarǵansha toqtamaıdy. Kóptiń oıynda júrgen qıyn-túıinderdi aıtyp, upaıyn túgendeýge beıim turady. Tipti, áriptesi ne aıtyp otyrǵanyna mán bermeı ketetinder de bar. Jalpy, biz súre aıtys pen qaıymdasyp aıtysýdyń arajigin ajyrata almaı, kósile berýdi ádetke aınaldyryp alǵandaımyz. Ol az deseńiz, sóz mánisin túsinbeıtinder de joq emes. Tuspaldap aıtý, aqıqatty alma kezek jetkizý kemshin túsip jatatynyn jasyra almasaq kerek.
Baıaýlap bastalyp, keıinnen erekshe qarqyn alǵan qazaq aıtysy naryq talabyna kóship, halyq «batpan quıryqtan» aıyryldy. Saýdalasý jaǵy basym bola bastady. Ol tustaǵy sóz sadaǵyn tartqan sańlaqtardyń jer basyp júrgenderi bul kúnde aldyńǵy tolqynǵa, ata, áje dárejesine kóterilip otyr. Bul tolqynnyń izin basa shyqqandardyń ózi de orta jasqa iligip qaldy. Jańa úıretken qunandaı aýyzdyqpen alysqan búgingi apaıtós aıtyskerler biri atyp, biri jyǵyp júr. Olar: «Qaı jurt bolsa da onyń jany – ádebıet. Jansyz tán jasamaq emes. Qaıdan órbigenin, qaıdan óskenin, ata-babalary kim bolǵanyn, ne istegenin bilmegen jurtqa talas-tartystar zamanynda arnaýly oryn joq», dep Mirjaqyp Dýlatov aıtqandaı, halqynyń uly úlgisin aıtys ónerinde tý etip kóterip, tuǵyryn bıiktetip keledi. Munyń ózi qanda bar qazaq aıtysynyń jańasha jańǵyrýyn dáıekteri sózsiz.
Iá, qazaqpen birge jasap kele jatqan bul dástúr eldik tusynda erekshe kórinis tapty. Jaratylǵan tulpardaı jasaýly qyz-jigitter aıtysty óz Otanymyzda ǵana emes, alys, jaqyn shetelderde de kórigin qyzdyryp, osyndaı da óreli óner bar eken-aý degizip keledi. Biz joǵaryda aıtys týraly áńgimeni áriden qozǵap, bergi kezeńdermen ushtastyrdyq. Ondaǵy maqsat, bul óner aıaq astynan taqyrǵa shyqqan shóp sekildi emes, qoǵaly kóldeı ómirsheń úlgisi bar ekenin eske sala ketý edi.
Irgetasy myqty, halyqqa qut bolyp qonǵan aıtysqa sońǵy kezderi «Nur Otan» partııasy erekshe kóńil aýdaryp, qoldaý tanytyp keledi. Búgingi tańda bul partııa eldiń uıytqysyna, halyqtyń joqshysyna aınaldy. Bir zamandary Alash arysy M.Dýlatov: «Árbir adam sheneýnik bolýy múmkin. Biraq, árbir sheneýnik qazaq bola almaıdy», degen edi. Partııanyń qazirgi alǵa qoıyp otyrǵan jol-jobasy Mirjaqyp aıtqan sheneýnik bolý ońaı bolǵanmen, qazaq bolý qıyn degen ıdeıany tirilte otyryp, bılik ókilderiniń halyqpen qoıan-qoltyq aralasýyna yqpal etý nıeti óristep kele jatyr. Bul Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń: «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııalaı otyryp, álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jolyna qadam basty. Barlyq nurotandyqtardyń basty mindeti – halqymyzdyń birligin bekemdeý, óziniń saıası kóshbasshylyǵyn kúndelikti iste dáleldeý, ekonomıkany, memleketti jáne qoǵam ómiriniń barlyq baǵyttaryn jańartýdyń taǵdyrly úderisteriniń basynda bolý», degen sózinen bastaý alyp otyrǵany anyq. El bolýdyń, qazaq bolýdyń, dostyqqa dáneker, bereke, birlikke tirek bolýdyń uıytqysyna aınalyp kele jatqan «Nur Otan» partııasy ult rýhanııatynyń damýyna erekshe demeýshilik jasap, júzden júırikterdi jebep keledi. Buǵan qosa qazir qalyń qaýym keıbir kerdeńdegen shendi men sheneýnikterdiń bosaǵasynan attaı almaǵan tusta «Nur Otan» partııasynyń ǵımaratyna, Parlamenttegi ókilderine baryp arasha surap, óshken úmitteriniń qaıta janǵanyna dálel, dáıekter barshylyq. Osynyń bári de partııanyń saılaý aldyndaǵy «Qazaqstan. 2017 maqsattary. Ulttyq is-qımyl jospary» atty tuǵyrnamasy aıasynda júrgizilip jatqan jumystardyń eleýlisi dep bilemiz. Atalmysh tuǵyrnamada ult rýhanııatymen qosa, «Bilim jáne ǵylym», «Ult densaýlyǵy», «Halyqty jumyspen qamtý», «Aýyldy qoldaý jáne damytý», «Innovasııalyq ekonomıka», «Otan qorǵaý» sekildi 15 naqty baǵyt belgilengenin eske sala ketýdi paryz sanaımyz.
Dollar emes, dombyra ustaǵan, Otan deıtin, ultym deıtin, ul kóbeısin deıtin halyqtyń rýhyn kóterip, mereıin ósirip, babalar murasyn zaman talabyna qaraı qyryn saqtap, syryn ońdyrmaı jańartyp kele jatqan, sóz ustap, óleń órnektegen aıtyskerlerge halyqtyq partııanyń qamqorlyǵy qandaı degenge naqty mysaldar keltirelik. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda, elordada «Kongress holl» saraıynda bolǵan «Kil júırik, kim júırik» atty alaman aıtys edi. Bul sóz saıysyn «Nur Otan» partııasy tikeleı qoldap, «Jádiger» qoǵamdyq birlestigi men «Qazaıtys» saıty uıytqy bolǵanyn eske sala ketelik. Eńseli elimizdiń ótkeni men búgingisin, kemel keleshegin súre aıtys pen túre aıtysta kelistirip jetkizgenderdiń aldy mıllıondaǵan teńgeni qanjyǵasyna baılasa, odan keıingiler de syılyqsyz qalmaǵanyn kórdik. Sol aıtysta óner básekesine túskenderdi qoldaǵan qalyń jurt «Nur Otan» partııasynyń halyq dástúriniń óresin bıiktetip, órisin keńeıtýge qosqan úlesine, ásirese jas talanttardy moraldyq, materıaldyq jaǵynan demegenine dán rızalyǵyn bildirgen. Bul bılik pen halyqtyń arasyndaǵy ádemi dánekerdiń úlgisi degender de az bolmaǵan.
Qazaq eliniń kıeli de qasıettisi sanalatyn táý eter táýelsizdik kúnine oraı ótkizilgen, ótken jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy aıtys ta erekshe este qaldy. Jurt ańyz etip aıtyp júrgen sonyń bir dáleli bas júldege 3 mıllıon teńge men «altyn dombyranyń» tigilýi edi. Ony qara óleńniń qaımaǵyn buzbaı, áke jolyn jalǵap, balapan bolyp qatysyp, qyran bolyp qalyptasqan Jandarbek Bulǵaqovtyń enshisine tııýi de erekshe boldy. Sol sóz saıysynda «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Baýyrjan Baıbektiń: «Partııa árdaıym ulttyq qundylyqtarǵa basymdyq tanytady. Aıtys pen partııanyń tabıǵaty bir. Aqyndar da, partııa da halyq sózin bılikke jetkizýshi. Aqyndar halyqtyń sózin sóılep, muńyn muńdap jatady. Qoǵamda problemalar joq emes, bar. Bul rette, ótken joly uıymdastyrylǵan aıtysta aqyndar ótkir syn-pikirler aıtty. Zalda «Nur Otan» fraksııasynyń depýtattary qatysqan. Barlyǵy estip, bilip, tıisinshe sharalar jasap jatyr», degen sózi partııa men halyqtyń bir maqsat, bir múdde jolynda ekenin kórsetedi. О́ner men partııanyń qanattas bolýy, bıliktiń betin qaratpaı qoımaıtynyn sońǵy kezdegi úrdis dáıekteı túsedi.
«Nur Otan» partııasynyń qoldaýymen Astanada bastalǵan aıtys endi Otanymyzdyń óńirlerinde jalǵasyn taýyp jatyr. О́tken sáýir aıynda partııanyń 15 jyldyǵyna arnalǵan «Bir halyq, bir el, bir taǵdyr» atty respýblıkalyq aıtys Taldyqorǵan qalasynda boldy. Oǵan asqar Altaıdan, munaıly Atyraýdan, baıtaǵymyz Saryarqadan, eńseli Alataýdan, irgeles jatqan Qytaıdan azýyn aıǵa bólegen 10 aqyn qatysyp, eldikti, erlikti, til túıtkilderin, Otanym dep oralýdy oılaǵan oralmandar týraly ashyq aıtyp, bereke, birlikti, tatý tirlikti jyr jolyna jeli etip tartty. Bul básekede de mıllıondar óren júırikterdiń enshisine tıdi. Sondaı partııa bastamasy taıaýda «Bereke basy – birlikte» degen atpen Atyraýda jalǵasty. Oǵan da 10 aqyn qatysyp, tartysty ótken sóz saıysynda júldeli atanǵan júırikter 2, 1,5, 1 mıllıon, 750, 500 myń teńgeden báıge alyp, zor abyroıǵa keneldi.
«Nur Otan» partııasy munymen qatar bilim, biligi myqty jastarǵa óziniń tegeýrindi «Jas Otan» qanatyna da qamqorlyq tanytyp keledi. Sonyń bir dáleli qabilet-qarymy myqtylardyń eńbegin baǵalap, yntasyn arttyryp, yqylasyn oıatý maqsatynda «Jas tulpar» syılyǵyn belgilegeni der edik. Ol syılyq ótken jyly 7 óren júırikke tapsyryldy. Olardyń qatarynda akter, ánshi, kompozıtor N.Álimjan, jas shahmatshy J.Ábdimálik, sportshy D.Eleýsinov, t.b. bar. El dańqyn jaqsy jaǵynan tanytqan jastarǵa beriletin ataýly syılyqtyń «Jas tulpar» atanýynyń ózinde úlken mán jatyr. Syılyqtyń «Jas tulpar» atalýyna eleýli úles qosqan, belgili qoǵam qaıratkeri, kórnekti ǵalym Myrzataı Joldasbekovpen tildeskenimizde: «Osydan 50 jyl buryn elin shyn súıgen qazaq jastary «Jas tulpar» uıymyn quryp, ult rýhanııatyn óshirmeı ósirýge, jurtynyń jutylmaýy úshin qam-qareket jasaǵan. Olardyń arǵy jaǵynda Alash arystary turdy. Keıin olardyń isin jeltoqsandyqtar jalǵastyryp, tepsinip turyp teńdik surady. Men sol rýhy myqtylar qurǵan uıymnyń atyn syılyq arqyly jańǵyrtalyq dedim. Azamattar qoldady. Sóıtip, jastarǵa beretin «Jas tulpar» syılyǵy ómirge keldi. Tulpar degen sózdiń ózi keremet estilmeı me?», degen edi. Aıtsa aıtqandaı ǵoı!
Usynylǵan bul syılyqty «Nur Otan» partııasy janyndaǵy mádenıet pen ónerdi, bilim men ǵylymdy damytý máseleleri jónindegi «Mıras» qoǵamdyq keńesi anyqtaıtynyn eske sala ketsek deımiz.
Zańmen bekitilgen memlekettik tildiń damý máselesin de «Nur Otan» partııasy qatań baqylaýǵa ala bastady. Bul Elbasynyń tapsyrmasyna oraı, 2020 jyly Otanymyzdaǵy halyqtyń 95 paıyzy qazaq tilinde sóıleýi tıis. Qalanǵan irgetasyn bıiktete otyryp, keregesin bekitip, shańyraǵyn nyq kóterý úshin beldi bekem býyp, is tyndyrýda sózden naqty nátıjege kóshýdi partııa júıeli túrde qolǵa alyp, keı tustaǵy olqylyqtardy kórsetip, naýqanǵa boı aldyrmaı, baıbalamǵa salynbaı atqarýdyń baǵytyn nusqap otyr. Munyń bári «Nur Otan» partııasynyń XV sezinde qabyldanǵan jańa Saıası doktrınada dáıektelgen.
Sońǵy kezderi Otanymyzdaǵy bilim berý isi men ǵylym, oqýlyqtaǵy túıtkilder jıi kóteriletin. Ásirese, stýdentterdiń alatyn bilimi ómir talabyna saı bolý kerektigi, keıde oqý mazmuny emes, dıplom berý isi alǵa shyǵyp ketkenin, mundaı jaǵdaıda myqty maman bolmaıtynyn, tipti, saýatsyzdar sap túzep shyǵa kelip júrmeı me degen de kúmándar aıtylyp júretin. Mundaı tolǵaqty másele sońǵy kezderi partııa janyndaǵy «Mıras» qoǵamdyq keńes otyrysynda jan-jaqty talqylanyp, tıisti oryndardyń nazaryna salynýda. Máselen, ústimizdegi jylǵy «Mıras» qoǵamdyq keńesi órkenıetti 30 eldiń qataryna qosylý úshin bilim básekesin jetildirý jaǵyn jan-jaqty qarastyrdy. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynda naqty kórsetilgen orta bilim júıesinde jalpy bilim beretin mektepterdi «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» deńgeıine kóterý jaıy da sóz boldy. Oń tájirıbeler talqyǵa salynyp, jetildiretin tustar saralandy. Qýatty el bolýdy sózben emes, ispen dáıekteý kerektigi, ol úshin ne tyndyrý qajettiligi qozǵalyp, sala basshylarynyń nazarda ustaıtyn jumystary aıqyndaldy. Sol sekildi, qoǵamdyq keńestiń ekinshi otyrysy bilim berý isindegi oqýlyqtyń róli men onyń qazirgi sapasy tilge tıek etildi. «Kemshilik nede, olqylyq qaıda?», degen suraqtar tótesinen qoıyldy. Urpaqtyń bilim alyp, tárbıe úırenýinde úlken ról atqaratyn oqýlyq avtorlary men baspa qyzmetkerleri tyńdaldy. Shyny kerek, oqýlyqqa arnalǵan otyrystaǵy kóterilgen máseleler el ishinde úlken qozǵalys týǵyzdy. Kóp jurt qup kórse, syn aıtylǵan oqýlyq ıeleri óz ýájderin kóldeneń tartyp, túrli sebep-saldarlardy jetkizip jatty. Joǵaryda aıtqan eki otyrysqa oraı, «Egemen Qazaqstan» gazeti «Oqýlyq olqylyǵy oılantady» (25 aqpan, 2014 jyl), «Báseke bási – bilikti bilim» (5 sáýir, 2014 jyl) degen taqyrypta arnaıy bet uıymdastyryp, ǵalymdardyń, joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń, ustazdardyń, «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes bilim berý uıymy basqarma qyzmetkerleriniń, kitap avtorlarynyń maqalalaryn jarııalaǵanyn aıta ketsek deımiz.
Iá, osyndaı talap bolsa, talǵam kúsheıedi, jaýapkershilik artady. Men men degender: «Úı artynda kisi bar eken-aý!» dep salǵyrttyqqa salynbaıdy. Halyqtyń joǵyn joqtap, memlekettiń irgesin bekitip, keleshegin kemel etý jolyndaǵy «Nur Otan» partııasynyń mundaı bekem betburysy qazir halyqtyń úlken qoldaýyna ıe bolyp, jurtty otanshyldyq iske jumyldyryp otyr.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
