– Berik Noǵaıuly, jýyrda «Prokýratýra týraly» jańa zań qabyldanyp, qujatqa konstıtýsııalyq mártebe berildi. Prokýrorlar mártebesiniń artýy – joǵary qadaǵalaý organy jańa Qazaqstan qalyptastyrýdyń negizgi tetikteriniń biri bolady degen sóz. Osy oraıda egemen elimizdiń joǵary qadaǵalaý ınstıtýtynyń damý joldaryna, búgingi prokýratýranyń mıssııasyna toqtala ketseńiz.
– Rasynda, prokýratýranyń tól tarıhy bar. Ár kezeń talabyna saı mindetter qoıyldy. О́kilettikter kólemi ózgerip otyrdy. Biraq qaı ýaqytta da prokýratýranyń basty fýnksııasy ózgergen joq. Ol – barlyq salada zańdylyqty qamtamasyz etý.
Prokýratýranyń basty mıssııasy – adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Konstıtýsııada negizgi úsh fýnksııa kórsetilgen: zańdylyqtyń saqtalýyn joǵary qadaǵalaý, sotta memleket múddesin bildirý, qylmystyq qýdalaý.
Táýelsizdik jyldary, prokýratýra keńestik jazalaý organynan quqyq qorǵaý ınstıtýtyna aınaldy. Onyń qoǵamdyq orny jańǵyrdy. Egemendi elimizdi qalyptastyrýdyń barlyq negizgi qujattarynda prokýratýranyń róli men qyzmetteri naqty kórsetilip otyrdy. Mysaly, elimizdiń birinshi eń joǵarǵy saıası qujaty – 1990 jylǵy 25 qazandaǵy Memlekettiń egemendigi týraly deklarasııada respýblıka aýmaǵynda zańdardyń dálme-dál jáne birkelki oryndalýyn prokýratýra qadaǵalaıdy dep kórsetildi.
1991 jyly 6 jeltoqsanda prokýratýra organdarynyń biryńǵaı júıesin qurý, olardyń derbestigin jáne táýelsizdigin qamtamasyz etý týraly Joǵarǵy Keńestiń qaýlysy qabyldanyp, elimizdiń qadaǵalaý organy tarıhynda jańa beles bastaldy. Osy kúnnen bastap Qazaqstan prokýratýrasy Keńes odaǵy prokýratýrasynyń quramynan shyǵyp, derbes mártebe aldy. Sol kún-
nen beri, mine, otyz bir jyl ótti.
Búginde 6 jeltoqsan kásibı mereke kúni retinde atalyp, táýelsiz Qazaqstannyń qadaǵalaý organynyń tarıhy bastaý alǵan kúni dep sanalady. Joǵary qadaǵalaý júıesiniń qalyptasý jolyndaǵy kelesi qadam – 1993 jylǵy elimizdiń birinshi Konstıtýsııasynyń qabyldanýy boldy. Onda prokýratýraǵa arnalǵan jeke taraýda zańdardyń dálme-dál jáne birkelki oryndalýyn qadaǵalaýdy júzege asyrady dep bekitildi.
1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa kelsek, ol prokýratýra mártebesin naqty anyqtap, Prezıdentke tikeleı esep beretin organ retinde bekitti. О́tken ýaqyt ishinde prokýratýra qyzmetkerleri kásibı boryshtaryn minsiz oryndap keledi.
Mynany eskere ketken jón bolar, prokýratýra – eń birinshi qurylǵan ulttyq organdardyń biri. О́ıtkeni elimizge senimdi quqyqtyq qalqan kerek boldy.
Jas memleket aldynda kóptegen synaq turdy. О́tpeli kezeńde elimizdi saqtap qalý, aıaqqa turyp ketý eń mańyzdy másele edi. Qylmys órship ketti. О́ndiris toqtap qaldy. Jappaı jumyssyzdyq. Jalaqy, zeınetaqy ýaqytynda tólenbedi. Osyndaı qıyn ýaqytta prokýratýra qoǵamda zańdylyq pen tártipti bekitýge kúsh saldy. Iаǵnı elimiz úshin aýyr da jaýapty kezeńde prokýratýra qylmyspen, ásirese onyń uıymdasqan túrimen kúreste elimizdiń barlyq quqyq qorǵaý qýatyn biriktirip, memlekettik múlikti jekeshelendirýdiń zańdylyǵyn, memleket ıeliginen alý kezinde ony zańsyz qol suǵýdan qorǵaýdy erekshe baqylaýyna aldy.
– Qazaqstan prokýratýrasyn alǵash basqarǵan azamattar kimder edi?
– Qazaq jerinde 1922 jyly prokýratýra alǵash qurylǵanda birinshi Ádilet halyq komıssary ári Respýblıka prokýrory bolǵan Shafhat Bekmuhamedovtiń esimi eskerýsiz qalmaýǵa tıis. Sonymen qatar Qazaq KSR-niń birinshi prokýrory Súleımen Esqaraevtyń esimi biz úshin qymbat.
Táýelsizdik tarıhyna kelsek, jańa úlgidegi prokýratýrany qalyptastyrýǵa Qazaqstannyń Bas prokýrorlary – Jarmahan Tuıaqbaı, Maqsut Nárikbaev, Stepan Shýtkın, Iýrıı Hıtrın, Rashıd Túsipbekov, Qaırat Mámı jáne basqalary eren eńbek sińirdi.
Tól tarıhymyzdaǵy orny bólek tulǵa – О́tegen Seıitov. Kelesi jyly О́tegen Seıitovtiń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótýdi josparlap otyrmyz. Bul bastamany ardagerlerimiz de qoldady.
Jalpy, ardagerlerimizge degen yqylasymyz sheksiz. Qazir prokýratýra ardagerleriniń jalpy sany 1 700-den astam. Olar prokýratýra organdarynyń ardagerleri odaǵyn quryp, áli kúnge deıin joǵary qadaǵalaýdyń óristeýinen qol úzgen emes.
– Qazirgi kezde prokýratýranyń áleýeti qandaı?
– Búginge kelsek, qadaǵalaý potensıaly nyǵaıdy. Prokýratýra halyqaralyq standarttar negizinde damyp keledi. Bul aldymen – táýelsizdik prınsıpi, qadaǵalaý qyzmetine aralasýǵa jol bermeý. Basty nazarymyzda adam quqyǵyn qorǵaý tur. Prokýratýranyń basty bir fýnksııasy – sotta memlekettik aıyptaýdy qoldaý, ıaǵnı sotta zańdylyqtyń saqtalýyn qamtamasyz etý, kinási joq adamdy qylmystyq jaýapqa tartýǵa jol bermeý.
Tek sońǵy eki jylda prokýrorlardyń bastamasymen sottarda 257 sottalǵan adamnyń jazasy qysqardy nemese jeńil jazaǵa aýysyp, 57 adam tolyq aqtaldy. Onyń ústine, halyqaralyq salaǵa úlken kóńil bólýdemiz. Bul baǵyttaǵy negizgi jumysymyz – basqa elde jasyrynyp júrgen qylmyskerlerdi aldyrý, shetelde jazasyn ótep jatqan azamattarymyzdy elge qaıtarý, ózge memleketterge qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý.
Osy máseleler boıynsha sheteldermen halyqaralyq sharttar jasaý oń jolǵa qoıyldy. Búginde 34 elmen 72 halyqaralyq shartqa qol qoıyldy. Onyń ishinde Qytaı, AQSh, Ulybrıtanııa, Úndistan, Brazılııa sııaqty iri memleketter bar. BUU-nyń qylmyspen kúres, adam quqyqtaryn qorǵaý týraly negizgi konvensııalaryna qosyldyq. Qazir Eýropa keńesiniń qylmystyq sot týraly konvensııalaryna qosylýdy qarastyryp jatyrmyz.
– Sońǵy jyldary qylmystyq reformalaý baǵytynda qandaı ózgerister bar? Jalpy, qylmystyq prosestegi prokýrordyń róli qandaı?
– Búginde qylmystyq proseske úsh býyndy model engizildi. Úlgi retinde damyǵan elderdiń tájirıbesi alyndy. Bul bizdiń strategııalyq baǵytymyz dep aıtýǵa bolady. Modeldiń basty maqsaty – tergeý organdary, prokýratýra jáne sot arasynda quzyretterdi naqty bólý.
Jańa tártip qylmystyq proseste 2 jyldan beri qoldanylyp keledi. 2021 jyldan beri tergeýdiń negizgi sheshimderi prokýror kelisim berse ǵana zańdy bolyp esepteledi. Nátıjesi jaqsy. Tergeý kezinde zań buzýshylyq azaıdy. 2 jylda prokýrorlar 700 myńnan astam sheshimdi bekitip, 77 myń zańsyz sheshimdi qaıtardy. Bıyldan bastap tergeýdiń basty qujaty – aıyptaý aktisin prokýror ózi jazyp, bekitetin boldy.
Qylmystyq salany sıfrlandyrý da bizdiń mańyzdy jetistigimiz. Búginde qylmystyq isterdiń 90 paıyzy elektrondy túrde tergeledi. Bul falsıfıkasııaǵa jol bermeıdi. Eń bastysy, qylmystyq prosestiń jyldamdyǵy artty.
– Bas prokýrormen suhbattasyp otyryp, Qańtar oqıǵasynan aınalyp óte almaımyz. «Qasiretti qańtarǵa» qatysty isterdi tergeý qalaı júrip jatyr? Sottarda qansha is qaraldy? Kináli adamdarǵa qandaı jaza taǵaıyndaldy?
– Qańtar oqıǵasy boıynsha 5 myńnan astam is qozǵaldy. Kópshiligi sotqa joldandy. Búginde 1 myńnan asa adamǵa sot úkimi shyǵaryldy. Másimov pen Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń basqa basshylaryna jáne burynǵy Qorǵanys mınıstri Bektanovqa qatysty ister qazir sot qaraýynda jatyr. Olar memleketke opasyzdyq, bılikti asyra paıdalaný boıynsha aıyptalýda.
Azaptaý týraly ishki ister jáne Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń 29 qyzmetkerin tergeý aıaqtaldy. Almaty qalasy, Almaty, Qyzylorda oblystary ulttyq qaýipsizdik departamentteri, Almaty oblysy polısııa departamentiniń burynǵy basshylary tergeý materıaldarymen tanysyp jatyr.
– Berik Noǵaıuly, Qańtar oqıǵalaryna qatysqan qansha adamǵa raqymshylyq jasalady? Kimder raqymshylyqqa ilinbeıdi, olarǵa qandaı talaptar qoıylady?
– Árıne, qańtarda elimizdiń táýelsizdigi, tutastyǵy, ulttyq qaýipsizdigine qater tóndi. Osynyń bárine qaramastan Prezıdent batyl qadamǵa baryp, jappaı tártipsizdik kezinde qylmys jasaǵandarǵa raqymshylyq berý týraly sheshim qabyldady. Qazir amnıstııa júrip jatyr.
Raqymshylyq shamamen 1,5 myńǵa jýyq adamdy qamtıdy. Búginde olardyń jartysyna amnıstııa jasaldy. Raqymshylyq týraly zańnyń birqatar ereksheligi bar. Qylmystyq kodekstiń raqymshylyqqa jatatyn naqty baptary jáne kezeńi bekitildi. Olar – qańtar aıynda bolǵan qylmystar. Sol kúnderi tártipsizdik jappaı oryn aldy.
Terrorızm, ekstremızm, jappaı tártipsizdikti uıymdastyrǵan, azaptaýmen aıyptalǵan adamdar, resıdıvıster raqymshylyqqa jatpaıdy. Onsha aýyr emes, aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵandar jazadan tolyq bosatylady. Sottylyǵy alynyp tastalady. Aýyr qylmystar boıynsha jazanyń tórtten úsh bóligi, al asa aýyr qylmystar boıynsha jartysy qysqarady. Túzetý mekemesinen shyqqandarǵa áleýmettik, medısınalyq kómek, jumysqa ornalastyrý sııaqty qoldaý kórsetý kózdelgen.
– Kópshilikti qańtarda ustalǵandardy azaptaý máselesi tolǵandyryp otyr. Bul baǵytta qandaı jumystar júrgizilip jatyr?
– О́zderińizge belgili bolǵandaı, Qańtar oqıǵasynan keıin ustalǵandarǵa qatysty azaptaý faktileri týraly aryz-shaǵymdar kóbeıip ketti. Áleýmettik jelilerde vıdeolar jáne túrli jazbalar taratyla bastady.
Osyǵan baılanysty Memleket basshysy azaptaý qylmystaryn prokýratýra tergeýge tıis dep tapsyrma berdi. Sondyqtan jýyrda Qylmystyq-prosestik kodekske túzetýler jasaldy. Kelesi jyldan bastap azaptaýdy prokýrorlar ǵana tergeıdi.
Qazir Bas prokýratýra azaptaýdy boldyrmaý úshin keshendi jumys atqaryp jatyr. Arnaıy top quryldy. Olar ızolıatorlarda, túzetý oryndarynda azaptaýǵa jol bermeý sharalaryn qolǵa aldy. Búginde 23 jazany óteý mekemesinde tolyq beıne-baqylaý engizildi. Kelesi jyly barlyǵy qamtylady. Qazir prokýrorlar beınekameralardy onlaın rejimde qadaǵalap otyr.
– Memleket basshysy sizge Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııany basqarýdy tapsyrdy. Qurylǵanyna alty aıdan asqan komıssııa jumysynyń nátıjesi qalaı?
– «Qasiretti qańtarǵa» túrtki bolǵan sebepterdiń biri – orasan ekonomıkalyq resýrstardyń sanaýly toptyń qolynda shoǵyrlanýy. Sol sebepti Prezıdent olıgopolııaǵa zańsyz ótken aktıvterdi qaıtarý jáne bolashaqta oǵan jol bermeýdi tapsyrdy. Memlekettik organdardyń ókilderiniń qatysýymen Arnaıy komıssııa qurylyp, onyń jumysyn úılestirý Bas prokýratýraǵa júkteldi.
Komıssııanyń aldyna elden zańsyz shyǵarylǵan qarajatty qaıtarý jáne zańsyz alynǵan ekonomıkalyq resýrstardy anyqtaý, olardy memleketke qaıtarý mindeti qoıyldy.
6 aıda memleketke 630 mlrd teńge qaıtaryldy. Onyń 400 mıllıon dollary shetelden keldi. Budan bólek, prokýrorlar 79 myń gektar jer ýchaskesin, 600 temir joldy memleket menshigine qaıtardy. Keden salasynda 57 mıllıard teńge bıýdjetke tústi. Sottarǵa múlikti memleketke qaıtarý týraly talap-aryzdar berildi. Jalpy somasy 13,5 mıllıard teńge.
Bas prokýror retinde Joǵarǵy sotqa olıgopolııa múddesine shyǵarylǵan sot sheshimderine narazylyq engizdim. 17-sin Joǵarǵy sot qoldady. Olar boıynsha bıýdjetke 23 mıllıard teńge qaıtarylady.
26 qarashada Prezıdent zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi memleketke qaıtarý jóninde arnaıy Jarlyq qabyldady. Úkimet pen Bas prokýratýraǵa kelesi jyldyń naýryz aıyna deıin tıisti zań jobasyn ázirleý jáne sheteldermen júıeli is-qımyldy qamtamasyz etý tapsyryldy. Ol úshin arnaıy qurylymdyq bólimshe jasaqtalý máselesi qarastyrylyp jatyr. Bul jumysty da abyroımen atqaramyz dep senemin.
– Qazir memleket bıznesti qorǵaýǵa jetkilikti nazar aýdaryp otyr. Osy baǵytta prokýratýra qandaı sharalar qoldanady?
– Prokýratýranyń basty mindetteriniń biri – kásipkerler quqyqtaryn qorǵaý. Bızneske qysym kórsetýdiń jolyn kesý úshin birqatar naqty qadam jasaldy. Ásirese qylmystyq salada. 2 qyrkúıekte tergeý organdaryna qylmystyq is qozǵaý negizderin shekteıtin nusqaý joldadym. Bızneske qarsy qozǵalǵan isti prokýror 24 saǵat ishinde tekserýge mindetti. Eger zań buzylsa, is birden toqtatylady.
Endi nátıjesine toqtalsaq. Buryn bir aıda 150 is tirkeletin. Nusqaý qabyldanǵan soń bul san eki ese azaıdy. Sońǵy eki aı ishinde prokýrorlar 500-ge jýyq qylmystyq isti toqtatty. Jalpy, bıznesti qorǵaý maqsatynda keshendi jumystar jasalýda. Kásipkerlerdi tekserý 8 ese azaıdy. Barlyq tekserý prokýratýrada tirkeledi. Bul jumystyń bári avtomatty júıede jasalady. Onyń kómegimen jylyna 1 myńdaı zańsyz tekserýdi tirkeýge jol berilmeıdi.
«Qamqor» qosymshasy arqyly kásipker tekserý barysyn baqylaı alady. Qandaı máselemen tekserýge keledi, tekserý qorytyndysyn, kimder keledi – bárin júıeden kórýge bolady. Bul ınstrýmentterdi ári qaraı jetildirip jatyrmyz.
– Prokýratýra kúni qarsańynda áriptesterińizdiń kúndelikti jumysy týraly qysqasha aıtyp ótseńiz...
– Prokýror jumysy qajyrly eńbekti talap etedi. Áńgimemizdiń basynda aıtyp kettim, qadaǵalaý salasy jan-jaqty. Adamdar prokýrorǵa bar úmitin artyp keledi. Sol úmit otyn óshirmeı, barynsha kómektesý, qıyn kezde demeý jasaý – bizdiń eń basty mindetimiz.
Bir kúnde júzdegen aryz-shaǵym túsip jatady. Ásirese qylmystyq sala boıynsha máseleler tez sheshýdi talap etedi. О́ıtkeni adamnyń quqyǵyn shekteýge jol bermeý – asa mańyzdy. Osy jaýapty mindetterdi oryndaý úshin prokýror tabandy, belsendi, bilimdi, aldyna naqty maqsat qoıa biletin, salıqaly ári ádil, elmen til tabysyp jumys isteı alatyn, syndarly jaǵdaıda tez sheshim qabyldaı alatyn qyzmetker bolýǵa tıis.
Áriptesterim Otanymyzdyń órkendeýi úshin zańǵa adal qyzmet etýdi jalǵastyryp, qoıylǵan mindetterge asa joǵary kásibı deńgeıde qol jetkizedi dep senemin. Tól merekemiz qutty bolsyn!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
