El utatyn qadam

EAEO – JAHANDYQ MAŃYZDY BIRLESTIK

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – jahandaný úderisinde áleýmettik-ekonomıkalyq áleýeti basym elderdiń aranyna túsip, alqymyna jutylyp ketpeý úshin jasalyp otyrǵan tarıhı shara. Kelissek te, kelispesek te jahandaný – kúlli álemdi sharpyp ótip, ár memleketke ózindik áserin tıgizetin, bastamashy elderdi bıiktetip, áljýaz qoǵamdy sińirip alatyn qubylys. Biz bastamashy eldiń biri bolýǵa talpynys jasap otyrmyz. Osynaý ǵalamı úderiske taısalmaı qadam jasap otyrǵan tusta Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy, ekonomıst Serik AHANOVPEN oı bólisken edik. – Serik Ahmetjanuly, qazirgi tańda qyzý talqylanyp otyrǵan álemdik taqyryptyń biri – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq máselesi. Bul qadamnyń talaby men talpynysy, kúngeıi men kóleńkeli tusy týrasynda aıtyp berseńiz. – Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zar­baev osydan 20 jyl buryn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasyn alǵash ret usynǵan bolatyn. Ol Belarýstiń, Qazaqstannyń jáne Reseıdiń «ózara ekonomıkalyq jaqyndasýy» qajettigine negizdelgen-di. 2014 jyly 29 mamyrda Astanada jańa tarıhı ıntegrasııalyq birigý shartyna qol qoıyldy. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys memleketaralyq ekono­mıkalyq-qarjy baılanystarynyń ózara is-qımyly negizinde túrli elder ekonomıkasynyń óńirlerge bólinýi úderisin jedeldetti. Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq odaq eriktilik pen teń quqylyq, ózara tıimdilik jáne pragmatıkalyq múd­delerdi esepke alý qaǵı­datyna negizdeledi. Eń bas­ty­sy – munda táýelsizdiktiń shek­teý­siz basymdyǵy men ıntegra­sııalyq úderiske qatysýshy memleketterdiń saıası egemendigi saqtalady. Bul jerde áńgime Keńes Odaǵynyń mıftik qaıtyp oralmaıtyny týraly bolyp otyr. Bul úshin kóne ınstıtýttyq baza joq, onyń ústine ulttyq memlekettilik qalyptasty. Menshiktiń jańa júıesi qurylyp, qoǵamnyń ózge áleýmettik qurylymy jasaldy. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizine ekonomıkalyq pragmatızm, keńinen málim formýla – «áýeli – ekonomıka, sonan soń saıasat», evolıýsııa jáne ashyqtyq formýlasy alynǵan. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń basty mindeti onyń Eýroodaq pen Azııa-Tynyq muhıt óńiri ara­syndaǵy álemniń túıindi eko­nomıkalyq makroóńirleriniń biri bolýǵa tıis ekendiginde bolyp otyr. Oǵan qatysýshylar álemniń eń damyǵan elderiniń qataryna kirýge tıis. Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa halyqtyń turmys deńgeıiniń ósýine, qatysýshy elder sharýashylyǵynyń ónimdiligi men básekege qabilettiligine tike­leı yqpal etýge tıis. Negiz­gi basymdyqtarǵa eń aldy­men ekonomıkalyq ósýdiń birles­ken núktesin aıqyndaý, atap aıt­qanda, bankterdiń shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdy qarjy­lan­dyrýy jatady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń, kapıtal men jumys kúshi qozǵalysynyń erkindigi qamtamasyz etiledi, ekonomıka salalarynda úılestirilgen, kelisilgen nemese biryńǵaı saıasat júrgiziledi. Munyń mánisi – múshe memleketter zańdaryn qarjy sektorlarynda quqyqtyq retteýdiń sáıkestendirilgen tetikterin bel­gileýge baǵyttalǵan kezeń-kezeń­men jýyqtatý degen sóz. Qarjy sektory úshin múshe memleketterdiń naqty jáne qarjy sektorlarynyń teńdestirilgen, sondaı-aq, turaqty damýyna qol jetkizýge baǵyttalǵan kelisilgen makroekonomıkalyq saıasatyn júrgizýdiń zor mańyzy bar. – Qarjy saıasatyna qatysty ózara kelisim men josparlar reti tolyq qamtylǵan ba? – Árıne, Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq sheńberinde qar­jy naryqtaryn kelisilgen retteý kózdeldi. 2020 jylǵa qaraı ortaq qarjy naryǵyn jasaý jáne múshe memleketterdiń qar­jy naryqtaryna ózara teń dáre­jede qol jetkizýdi qamta­masyz etý josparlanyp otyr. Kórsetiletin qarjy qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa kepildik beriledi. Múshe mem­leketterdiń biriniń ýákiletti organdary bergen lısenzııalardy basqa bir múshe memleketterdiń aýmaqtaryndaǵy bank, saqtandyrý jáne qor naryqtarynda ózara taný úshin jaǵdaı aıqyndaldy. Úsh eldiń retteýshileri arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi tetikteri aqparat almasýdy jáne kelisilgen is-sharalar júrgizýdi, bank jáne saqtandyrý sektorlaryn, baǵaly qaǵazdar naryǵyndaǵy qyzmetti retteý máseleleri boıynsha usynystar ázirlep, ózara aqyl-keńester berýdi kózdeıdi. Qazirgi ýaqytta Joǵary Eý­razııalyq ekonomıkalyq keńes jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa, Eýrazııalyq Damý banki jáne Eýrazııalyq Iskerlik keńes jumys isteıdi. QR Ulttyq banki men RF Ortalyq banki arasynda ózara is-qımyl jolǵa qoıyldy. – Qarjy týraly sóz qozǵalsa, tikeleı Táýelsizdikke baryp ti­re­letini anyq. Atalmysh eko­no­­mı­kalyq odaq jaǵdaıynda teń­ge­niń taǵdyry qalaı bolady? – Teńgeniń derbestigi men Ult­tyq banktiń táýelsizdigi eldiń egemendigine baılanysty. Ulttan tys turǵan retteýshi, ıaǵnı úsh el úshin bank qurý 2025 jylǵa ysyrylady. Mundaı ulttan tys turǵan organ qurý – óte kúrdeli úderis. Sondyqtan bul durys sheshim, muny EO-nyń tájirıbesi de dáleldeıdi, bul uzaq ýaqytty talap etedi. Mysaly, Eýroodaqta biryńǵaı Eýropalyq ortalyq bank bar, ol eýro shyǵarady, onyń qozǵalysyn retteıdi, biraq qarjy uıymdarynyń ózin rettemeıdi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qatysýshy elder áýeli aqsha-nesıe saıasatyn kelisip alý kerek, sodan soń ınvestısııalyq, ári qaraı qazynalyq saıasatty kelisýi qajet. Bul – eń bas­tysy, eń aýyry – munyń ózi prýdensııalyq retteý saıasatyn kelisý jáne qarjy naryǵyna qatysýshylardyń qyzmetin qadaǵalaý. Olardyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkes júzege asyrylýy mańyzdy. Teńge jetkilikti dárejede kúshti jáne turaqty valıýta, ol ekonomıkanyń damýy kezeńderin kórsetedi jáne jalpy alǵanda qolma-qol aqsha aınalymyna jáne bizdiń ekonomıkalyq damýymyzǵa qyzmet kórsetedi. Sondyqtan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qatysýshy memleketterdiń ulttyq valıýtalarynyń ózara syrtqy saý­da jáne ınvestısııalyq opera­sııa­laryndaǵy rólin arttyrýdyń erekshe mańyzy bar. Bul úshin ulttyq valıýtalardyń ózara aıyr­bas­talymdyǵyn qamtamasyz etý qajet. Árbir múshe memlekettiń aýmaq­tarynda básekeni qorǵaý jáne damytý maqsatynda qarjy nary­ǵyndaǵy ekonomıkalyq shoǵyr­lanýdy tıimdi baqylaý qamta­masyz etiletin bolady. Eldiń qarjy organdary álemdik ekonomıka men álemdik qarjy júıesine etene ıntegrasııalanǵan. Olar kóp jyldardan beri básekelesýge qabilettiliktiń artýyn yntalandyratyn halyqaralyq standarttar boıynsha jumys jasaıdy jáne sheteldik qarjy ınstıtýttarymen shıelenisken básekelik kúreske túsip otyr. Kúrestiń shıelenise túskenin elimizde 38 banktiń bar ekeni, olardyń 17-si sheteldiń qaty­sýymen jumys isteıtini, 14-i álem­niń asa iri bankteriniń enshi­les bankteri ekeni dálel­deıdi. Sondyqtan qarjy uıym­darynda qazir eń basty másele – bizdiń bankterimizdiń, saqtan­dyrý jáne ınvestısııalyq kompa­nııa­larymyzdyń básekelesýge qabilettiligi deńgeıin kúrt kóterý. Báseke deńgeıine kórsetiletin qarjy qyzmetteriniń sapasy men sany turǵysynan taldaý jasaýǵa bolady. Bul – birinshi kórsetkish. Biraq bul irgeli kórsetkish, árıne, qarjy uıymdarynyń qýaty, olardyń aktıvteri, kapıtaly ári kólemi. Dúnıejúzilik bank 148 elde zertteý júrgizdi. Qarjy sektorynyń damýy deńgeıi boıynsha elimiz 148-shi orynda tur. Básekelesýge qabilettilik turǵy­synan zerttelgen 60 eldiń ishinde Qazaqstan 49-shy orynda. Salystyrmaly taldaý Qazaq­stannyń bank aktıvteri boı­ynsha eýrazııalyq qarjy keńis­ti­gindegi úlesi 5,3 paıyzdy quraıdy, Reseıdiń úlesi – 92 paıyz, Belarýstiń úlesi – 3 paı­yz. Eger orta deńgeıdegi bank­tiń mólsherin alatyn bolsaq, onda bizde aktıvterdiń ortasha mólsheri shamamen 11 mlrd. AQSh dollary, al Reseıde 67 mlrd. dollarǵa jýyq. Eger eń úlken banktiń kapıtalyn alatyn bolsaq, onda bizde shamamen 16 mlrd. dollardan, Reseıde 550 mlrd. dollardan asady. Sondyqtan sheteldik qarjy uıymdarymen teń dárejede básekelesý úshin bizdiń bank, saqtandyrý, ınvestısııalyq kapıtalymyzdyń shoǵyrlanýyn kúrt kóbeıtýimiz qajet ekeni týraly másele týyndaıdy. – Osyndaı kúrdeli toǵy­sý­lar turǵysynda mysal eterlik álemdik tájirıbe bar ma, bolsa odan qandaı sabaq alýǵa bolady? – Sheteldik tájirıbe kór­setip otyrǵanyndaı, túrli aýqym­daǵy qarjy uıymdary da báse­kege túsedi, mundaǵy eń basty nárse – kórsetiletin qarjy qyz­metteriniń sapasy. Al munyń ózi menedjmenttiń, mamandar biliminiń, olardyń daıarlyǵynyń sapasyna baılanysty. Kóptegen jyldar boıyna bankter bizdiń ekonomıkamyzdy halyqtyń jáne kásiporyndardyń depozıtteri esebinen nesıe­len­dirip keldi, al ekonomıka qajettilikteriniń qalǵan 50 paıy­zyn syrtqy qaryz alysý esebinen japty. Biraq álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jyldary syrtqy kredıtterdiń múmkindigi kúrt qysqardy, óıtkeni, olar óte qymbat. Osyǵan baılanys­ty halyq jáne kásiporyndar depozıtteriniń ósýin yntalandyrý mańyzdy. Elbasy N.Nazarbaev shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa, ındýstrııalandyrýǵa jáne ınfra­qurylymdy damytýǵa 1 trıllıon teńge bólý týraly sheshim qabyldady. Munyń bankterdi qorlandyrý úshin jáne olardyń elimizdiń ekonomıkalyq ósýindegi rólin arttyrý úshin zor qaǵıdattyq mańyzy bar. Mysaly, halyqtyń jınaq aqshasyn saqtaý mádenıetin arttyrýǵa bolady. Bul bizde tómen, baǵamdaý boıynsha 13 paıyz shamasynda. Salystyrý úshin aıtsaq, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde 40 paıyzǵa jýyq. Qazaqstan DSU-ǵa kiredi. Biryńǵaı qarjy naryǵynyń qurylýyna oraı Qazaqstanǵa sheteldik banktiń qatysýymen 17 banktiń enshilesteri emes, olardyń fılıaldary kelýi múmkin. Al olarmen básekelesý óte qıyn, óıtkeni, olarda enshiles bankterdiń jetkilikti dárejede kóp aktıvteri bar. Sondyqtan sheteldik bankterdiń fılıaldaryn retteý qazaqstandyq bankterdi retteý sııaqty bolýǵa tıis. Zamanaýı jaǵdaıda otandyq bankterdiń, saqtandyrý jáne ınvestısııalyq kompanııalardyń básekelesýge qabilettiligin kúrt arttyrý, olardyń otandyq ekonomıkany laıyqty dárejede nesıelendire alýy úshin olardy óte qýatty ári kúshti etýimiz kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.