Qundyz – kemirgishter otrıadyna jatatyn janýarlardyń úlkeni. Kemirgishtigi sondaı, dıametri 40 santımetr aǵashty bes-aq mınýtta qulatyp, bir túnde bólip-jaryp alyp ketedi eken. Normadan tys kóbeıip ketse, ormanǵa aıtarlyqtaı nuqsan keltirýi ábden múmkin. Keıbir jaǵdaıda ózen arnasyn buryp jiberýge de qaýqarly desedi...
Terisi baǵaly bul ańnyń uzyndyǵy 1-1,5 metrge deıin jetse, salmaǵy 30-32 kılogramm eken. Bir qyzyǵy, uıasynyń janyna jaqyndaǵan adamǵa shabýyldaýy da múmkin. Mekeni – ózen-kólderdiń jaǵasy. Kóbinese otbasy bolyp tirshilik etedi. Kóbinese qaıyń, terek sekildi aǵashtardy, ártúrli shópterdi qorek etedi. Azyǵyn ózgertpeýge tyrysady. Sý túbine súńgýge de sheber. Mamandardyń zertteýinshe, bir túnde 20 shaqyrymǵa deıin júzedi eken. Sál erterekte ańshylar jyltyraǵan terisi úshin tuzaq, qaqpan quryp aýlaıtyn. Qazir terisiniń bálendeı baǵasy joq, baǵalanbaǵan soń qundyzdyń jaýy da joq. Joq emes, aıý, qasqyr, sileýsin sekildi iri jyrtqyshtar alyp ta jiberedi. Al qunaılaryna kúzen, túlki sekildi usaq ań da tis batyrady.
Qundyz kóp kezdese bermeıdi dedik qoı. Bul degenimiz, kózden tasa júrgendikten emes, sany az. Katonqaraǵaı aýylynyń áýesqoı ańshysy Nurlan Qarabaevtyń aıtýynsha, 1994 jyly jıyrma shaqty sý qundyzyn ańshylyq sharýashylyq mamandary jersindirý úshin Buqtyrma ózenine jiberipti. Olardyń keıbireýi jersinbeı ólip te qalǵan kórinedi. Sodan keıin sý qundyzyn ulttyq park qyzmetkerleri Buqtyrmanyń boıynan 2012 jyly baıqaǵan. О́zin emes, izin kórgen. 2014-2021 jyldar aralyǵynda qundyzdyń izderi, sý arnasyn bógegen jerler, tal, terek, qaıyń aǵashtaryn jyqqan oryndary anyqtalyp, fotoǵa túsirildi.
– Sý qundyzyn taspalap alý úshin 2020 jyly aqpan-naýryz aılarynda júretin jerlerine fototuzaq qurdyq. Biraq nátıje bolmady. Onyń ústine, kóktemde sý tasyp, kedergi keltirdi. Sodan bıyl qazanda Shyńǵystaı ormanshylyǵynyń ınspektory Aıbek Muqamjarov habarlasyp, qundyz izderin baıqaǵanyn aıtty. Tez arada saıatker-bıolog Ámir Bazılovpen aıtqan jerge jettik. Iz ǵana qaldyrmaǵan, aǵashtardy qıyp, bógen jasaǵan eken. Dál sol jerge eki fototuzaq qurdyq. Apta ótken soń tekserdik. Bir emes, tórt ret túsipti. Kemirip qulatqan aǵashty sýǵa qaraı tasyp júr, – degen Erik Qasymov beınetaspany kórsetti.
E.Qasymov – Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń janýarlardy qorǵaý jáne óndirý bóliminiń bastyǵy. Park aýmaǵyndaǵy ań túrlerin túgeldeı fototuzaqqa túsirýdi maqsat etken bilikti maman. Qundyzdy bir ret qana emes, qarasha týyp qar jaýǵan soń taǵy da túsirgen. Aǵash kemirgen qundyz taǵy da beınejazbaǵa ilingen.
– Katonqaraǵaı MUTP aýmaǵyndaǵy ań-qustardy ańyqtaý maqsatynda birlesip jumys atqaryp júrgen áriptesterime zor alǵysymdy aıtamyn! Bul jumystar jalǵasyn taba bermek. Obektıvke ilinbegen ań kóp áli, – deıdi E.Qasymov.
Iá, Altaıda jortqan ań kóbi kóp. Zamanaýı tehnıka men bilikti mamandardyń arqasynda buryn-sońdy kórinbegen tuıaqtylar, jyrtqyshtar anyqtalyp jatyr. Qundyzǵa qurylǵan fototuzaq arqyly erteńgi kúni terisi jyltyr ańnyń tirshiligin baqylap, sanyn dóp basyp aıtýǵa bolady. Ol úshin tabıǵat janashyrlaryna áli de ter tógýge týra keledi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany
