Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
2020 jyldyń 24 qarashasynda el Prezıdenti Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen qýǵyn-súrginge jappaı ushyraǵandardy tolyq aqtaý jóninde memlekettik komıssııa quryldy. Respýblıkalyq jumys toptary jáne óńirlik komıssııalar muraǵattarda zertteý jumystaryn júrgizip jatyr. Osy baǵytta portal jasaldy. Muraǵat jınaqtary birinen soń biri shyǵa bastady. «Ult jady» atty arnaıy ǵylymı jýrnaldyń alǵashqy sandary da jaryq kórdi...
Qıyn jyldary Alash ıdeıasyn jalǵastyrýdy saıası elıtanyń ozyq ókilderi, talapty, bilimdi, ultshyl, elshil jastary qolǵa aldy. Týǵan halqynyń bodandyqtaǵy hal-jaǵdaıyn sezip, bilip ósken óreli jas býyn ókilderi ult-azattyq qozǵalysy qaıratkerleriniń ıdeıalaryn qoldap, olardyń eńbekterin, shyǵarmalaryn halyq arasynda keńinen nasıhattaýǵa umtyldy. Alash qozǵalysynyń ıdeıalaryn jalǵastyrǵan 17-25 jas aralyǵyndaǵy jastardyń ishinen keıin keńes odaǵyna belgili, kóptegen tarıhı tulǵalar – memleket, qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar, ǵalymdar shyqqany da belgili.
Sonyń biri – Oral qalasynda ult-azattyq ıdeıasy úshin kúresip, Alash ıdeologııasyn jastar arasynda keńinen nasıhattaý maqsatynda «Qazaq ultshyldyq uıymyn» quryp, kóshbasshysy bolǵany úshin RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-baby 10-11-tarmaǵy «Keńes ókimetine qarsy úgit-nasıhat júrgizgen japon shpıony» degen aýyr bappen sottalǵan, Stalın ólgennen keıin ǵana aqtalyp, barlyq sanaly ǵumyryn oqý-aǵartý salasyna arnaǵan, ómiri ónege, isi úlgi bolǵan «KSRO oqý-aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri», «QazKSR oqý-aǵartý isiniń úzdigi» tósbelgileriniń, «Qurmet belgisi» ordeniniń ıegeri atanǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Tursynǵalı Ǵataýollauly Qataýov.
Muraǵat materıaldaryna júginsek, Tursynǵalı Qataýov 1927 jyly 14 naýryzda Batys Qazaqstan oblysy Qaratóbe aýdany Sýlykól okrýgine qarasty Tólen aýylynda dinı bilim alǵan saıası saýatty otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Ǵataýolla Sherýenov te Alash ıdeıalarymen jas kezinen tanys, saıası saýatty bolǵan. Ol kisi de «halyq jaýy» degen jalamen 10 jyl túrmede otyrady. Uly Tursynǵalıdy ákesi Alash rýhynda tárbıeleıdi. Sol sebepti Tursynǵalıdyń saıası sanasy erte oıanyp, azattyq ıdeıalaryna qyzyǵýshylyǵy arta túsedi. Alash kósemderiniń óleńderin nasıhattaǵany úshin alǵash ret 16 jasynda bes aıǵa sottalǵan!
Maqalany jazýda qolymyzǵa túsken Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń, Ishki ister mınıstrligi Batys Qazaqstan oblysy polısııasy departamentiniń memlekettik arhıvinen alǵan sot úkimderi, NKVD qaýlylary, sondaı-aq, Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvindegi Tursynǵalı Qataýovtyń kommýnıstik partııaǵa óterdegi ómirbaıany, basylymǵa jazǵan estelikteri, ol týraly jazylǵan maqalalar paıdalanyldy. Qujattar negizinen, orys tilinde bolǵandyqtan olardy ózgertýsiz bergendi jón kórdik.
1942-1943 jyldary Batys Qazaqstan oblysy Qaratóbe aýdanynyń mektebinde (qazirgi Muhıt Meráliuly atyndaǵy jalpy orta bilim beretin mektebi) oqyp júrgende mektep ishinde jáne aýyl halqy arasynda sol kezde «halyq jaýlary» dep aıyptaǵan, attaryn ataýǵa bolmaıtyn Alash zııalylarynyń óleńderin oqyp, nasıhattaǵany úshin NKVD qyzmetkerleri 16 jastaǵy bozbala Tursynǵalı Qataýovty tutqyndap, RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-babynyń 10-11-tarmaǵy boıynsha «Keńes ókimetine qarsy úgit-nasıhat júrgizdi» degen aıyppen 10 jylǵa sottamaqshy bolady, alaıda kámelettik jasqa tolmaýyna baılanysty 5 aıdan keıin qamaýdan bosatylady. «Stepnoı» lageriniń arnaıy bólim basshysy qol qoıǵan arhıvten alynǵan qujatta «prejnıaıa sýdımost v 1943 g. k 5 mesıasamı» dep anyq kórsetilgen. Demek, Tursynǵalı Qataýov Alash ıdeıasyn nasıhattaǵany úshin kámelettik jasqa tolmaýyna baılanysty bosatylǵan...
Alash ıdeıasynyń ulttyq birigý tujyrymdamasy qazaqtyń bilimdi, azattyqty súıetin, jeke el bolýdy armandaıtyn jastarynyń basyn biriktire bastaıdy. Tursynǵalı Qataýov 1947 jyly Oral qalasyndaǵy Muǵalimder ınstıtýtynda (qazirgi BQMÝ) oqyp júrgende kózderi ashyq, saıası sanasy oıaý stýdentterdiń basyn qosyp «Qazaq ultshyldyq uıymyn» qurady. Bul uıymnyń negizgi maqsaty – otarlyq ezginiń qursaýynda tunshyqqan qazaq halqyn azattyqqa shaqyrý, Japonııa sekildi órkenıeti damyǵan elder úlgisin qabyldaý jolynda qyzmet etý bolatyn. Tursynǵalı qazaq jastaryn azattyq úshin kúreske shaqyrdy. Osy qımyly úshin ony RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-babynyń 10-tarmaǵy, 1-bólimi, 11-tarmaǵymen sottaıdy. Tursynǵalı Qataýovtyń qylmystyq is materıaldarynda: «Týrsyngalı Kataýov obvınıalsıa v tom, chto býdýchı antısovetskoı nastroennym, sredı stýdentov Ýralskogo pedagogıcheskogo ınstıtýta provodıl antısovetskýıý agıtasııý, nasıonalıstıcheskýıý propogandý. Obvınıaemyı Kataýov Týrsyngalı byl arestovan 30.05.1949 g. ı prıvlechen k ýgolovnoı otvetstvennostı po state 58-10 ch. 1-ıa, 58-11 ÝK RSFSR..Kataýov Týrsyngalı byl osýjden prıgovorom sýdebnoı kollegı po ýgolovnym delam ZK oblsýda ot 01.07.1949 g. po st. 58-10 ch.1 ı 58-11 ÝK RSFSR k 10 godam lıshenııa svobody. Soderjalsıa v Stepnom lagere MVD SSSR ı ız pod strajı byl osvobojden 20 aprelıa 1955 goda» dep jazady.
Tergeý materıaldarymen tanysqanda Tursynǵalı da, onyń ákesi Ǵataýolla da RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-babynyń 10-tarmaǵy boıynsha keńes ókimetine qarsy nasıhat jasady degen saıası aıyppen sottalǵandaryn kóremiz. Bir otbasynan bir mezette – eki ult qaıratkeri shyqqan.
Ǵataýolla Sherýenovtiń RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-babynyń 10 jáne 11-tarmaǵymen sottalǵan qylmystyq isi materıaldarynda: «Obvınıamyı Sherýenov Gataýolla byl arestovan 17.06.1949 g. ı prıvlechen k ýgolovnoı otvestvennostı po state 58-10, 58-11 ÝK RSFSR...Obvınıalsıa v tom, chto býdýchı v proshlom mýlloı sredı jıteleı Zapadno-Kazahstanskoı oblastı sıstematıcheskı provodıl antısovetskýıý nasıonalıstıcheskýıý agıtasııý. V rezýltate chego ıavılsıa vdohnovıtelem antısovetskoı nasıonalıstıcheskoı deıatelnostı grýppy stýdentov Ýralskogo ýchıtelskogo ınstıtýta, vo glave kotoryı stoıal ego syn Kataýov Týrsyngalı». Arhıv qujattary Tursynǵalı Qataýovtyń «Qazaq ultshyldyq uıymyn» qurǵany jáne kóshbasshysy bolǵanynyń naqty aıǵaǵy.
Arhıvtik qujattarǵa súıensek, 1949 jyly 1 shilde kúngi Batys Qazaqstan oblysy Qylmystyq isteri alqasynyń úkimi: «Prıgovor ımenem Sovetskıh Sosıalıstıcheskıh Soznyh Respýblık sýd nashel: «Kataýov Týrsyngalı býdýchı ıdeologıcheskı vospıtan» antısovetsko-nasıonalıstıcheskom dýhe v techenıe dvýh let do aresta sredı stýdentov Ýralskogo ýchıtelskogo ınstıtýta sıstematıcheskıı provodıl antısovetskýıý-nasıonalıstıcheskýıý agıtasııý, kleteval na jızn SSSR, razjıgal nasıonalıstıcheskýıý rozn mejdý kazahamı ı rýsskımı, voshvalıal vragov naroda ı pel pesnı».
Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń qylmystyq isteri kollegııasynyń 1949 jylǵy 5 tamyz uıǵarymynda: «Sottalýshy Tursynǵalı Qataýov ákesi Ǵataýolla Sherýenov ekeýi birneshe jyl boıy keńes ókimetine qarsy únemi ultshyldyq baǵytta teris úgit júrgizip, keńes ókimetiniń músheleri (bul jerde Stalın men L.Berııany aıtyp otyr) týraly jaman sózder aıtqan. Ujymshar turmysyn jamandap, halyq jaýlary – «ultshyl alashordashylardy» maqtap, solardyń óleńderin aıtyp, eńbekterin nasıhattap kelgen. Qataýov óziniń ultshyldyq teris rýhta tárbıelenýdiń nátıjesinde, Oral qalasyndaǵy Muǵalimder ınstıtýtynyń oqýshylary arasynda «Qazaq ultshyldyq uıymyn» quryp, grýppalasy Ǵ.Bókenovti, taǵy basqa da kóptegen stýdentti sol uıymǵa tartqan. Eki jyl boıy, qashan qamaýǵa alynǵanǵa deıin únemi teris úgit júrgizip, KSRO turmysyn, halqyn jamandap, «orys-qazaq» dep ultshyldyq alaýyzdyq týǵyzbaq bolǵan, «alashordashylardyń» óleńderin maqtap aıtyp júrgen. Sóıtip, jastardy óz qatarlaryna kóptep tartqan», degen aıyptar taǵylady. Stalındik júıe, repressıvtik saıasat saltanat qurǵan ýaqytta ultshyldyq uıym qurý erlikke para-par áreket bolatyn. «Yqsan, Ǵazızolla, Táýkesh tórteýmiz bárine shydap, eshqandaı qylmysymyz joq bolǵasyn, tergeý protokoldaryna aıyptymyz dep qol qoımadyq. Biraq onyń birde-biri sot barysynda eskerilmedi», dep keıin jazady óz esteliginde Tursynǵalı aǵamyz. Azattyqty ańsap, Alash qozǵalysyn jalǵastyryp, Alash ıdeıasyn nasıhattaǵany úshin Ǵ.Bókenov ekeýi 10 jylǵa sottalǵan. Árıne, uıym músheleriniń qatary kóp edi. Alaıda qýǵyn-súrginnen qoryqqandary, tergeý barysynda tabandylyq kórsete almaı, satyp ketkenderi de kezdesti. Biraq Ǵ.Bókenov, Y.Qutqojın,T.Bákishovtiń NKVD tergeýshilerinen qansha azap kórse de, eshkimdi satpaǵandaryn, ult isine adaldyqtaryn tanytady. Uıymnyń basshylary óz ıdeıalaryna beriktigin, júrekti azamattar ekendikterin dáleldep, zorlyq-zombylyqqa, qorqytýǵa tózedi. Bárine shydaıdy. Bolashaq úshin. Qazaq eliniń azattyǵy úshin.
NKVD qyzmetkerleri T.Qataýovtyń saıası belsendiliginen, ultshyldyǵynan qoryqqany sózsiz. Sondyqtan sot bolmastan 5 kún buryn Tursynǵalı Qataýovty «halyq jaýlaryna» arnalǵan Qaraǵandy lagerine (KarLAG) qarasty erekshe kúsheıtilgen «Stepnoı» lagerine jiberý týraly qaýly shyǵarady. Iаǵnı sot 1949 jyldyń 1 shildesinde bolsa, qaýlyda 10 jylǵa sottaý týraly sheshim men 25 maýsymda aldyn ala shyǵarylyp qoıǵan eken. Bul týraly arhıv qujattarynda: «NKVD o napravlenıe obvınıamogo v Osobyı lager» postanovlenıe NKVD. 1949 g. 25 ııýn. Nashel: «Chto Kataýov Týrsyngalıevıch ıavlıaıas vyhodsem ız semı mýlly prınıal nasıonalıstıcheskıe ýstanovkı svoego otsa, v rezýltate chego – Ýralskom ýchıtelskom ınstıtýte organızoval kazahskýıý nasıonalıstıcheskýıý grýppý, kotorýıý tıanýlı stýdenta Býkenova ı sovmestno provodıl antısovetskýıý-nasıonalıstıcheskýıý agı-
tasııý, napravlennýıý na razjıganıe nasıonalnoı vrajdı mejdý rýsskımı ı kazahamı, na voshvalenıe vragov naroda ı dıskredıtasııý rýkovodıteleı partıı Sovetskogo gosýdarstva, klevetý na sovetskýıý deıstvıtelnost ı voshvalenıe dorevolıýsıonnoı kochevoı jıznı...Ýchıtyvaıa osobýıý vajnost ı sovershennıem prestýplenıem Kataýovym Týrsyngalı postanovıl: «Posle vynesenııa obvınıtelnogo prıgovora po delý №1599 obvınııaemogo Kataýova Týrsyngalı napravıt dlıa otbytııa mer nakazanııa v Osobyı lager MVD SSSR».
«Qazaq ultshyldyq uıymy» músheleri «KSRO kósemi I.Stalın men Ishki ister halyq komıssary (NKVD bastyǵy) L.Berııanyń qazaq halqyn qynadaı qyryp jatqan qanisherlik saıasatyn jáne qazaqtyń baǵyna bitken Alash qaıratkerlerin óltirtken jaýyzdyǵyn batyl áshkereledi. Alash Orda úkimetin, Alash qaıratkerleriniń ıdeıalaryn ýaǵyzdady. Keńestik júıe «halyq jaýlary» dep jala japqan Alash kósemderi Álıhan Bókeıhan, Halel jáne Jahansha Dosmuhamedov, t.b. eńbekterin nasıhattady. Alash kósemderiniń biri Ahmet Baıtursynulynyń, qazaqtyń rýhanı ustazdary Shákárim Qudaıberdiuly, Maǵjan Jumabaıuly, Mirjaqyp Dýlatulynyń óleńderin oqyp, batyl jáne keńinen dáriptedi.
Bul týraly arhıvtegi derekke súıene jazǵan orystildi basylymynda: «...Ahmet Baıtýrsynov byl odnım ız ıarkıh fıgýr dorevolıýsıonnyı kazahskoı ıntellengensıı. On – glashatyı osvobojdenııa kazahskogo naroda, ot kolonıalnogo gneta, ot vekovogo sna bespravııa ı temnoty. Vmeste s Alıhanom Býkeıhanovym, Mırjakıpovym Dýlatovym, Halelom ı Djahanshoı Dosmýhamedovymı vozglavıl dvıjenıe «Alash Ordy», za chto v 1937 godý byl repressırovan. Ih ımena bylı vycherknýty ız ıstorıı, a obrashenıe k ıh proızvedenııam jestoko karalos. Tak, za chtenıe stıhov Baıtýrsynova byl osýjden na neskolko let tıýrmy karatobınes Sherýenov Gataýolla, a spýstıa desıat let 1949 godý, za chtenıe stıhov Ahmeta v krýgý stýdentov, bylı arestovany Kataýov Týrsyngalı ı Býkenov Gazızolla – stýdenty Ýralskogo pedınstıtýta» degen derekter aıtylady.
Ýaqyt ótedi. Stalın ólgen, Hrýshev te bılikten ketken kezde, 1965 jyly kommýnıstik partııa qataryna kirerdegi jazǵan ómirbaıanynda Tursynǵalı: «1949 jyly memlekettik emtıhandy tapsyrǵaly turǵanymda, jeke basqa tabynýshylyq óris alyp turǵan kezde, halqymyzdyń jaýy Berııanyń agentteri jazyqsyz jala jaýyp, 58-babynyń 10-11-tarmaqtarymen aıyptap, 10 jylǵa eńbekpen túzeý saıası lagerine jiberdi. Sol ýaqytta men eshqandaı qateligim joqtyǵyn jáne bolashaqta bolmaıtyndyǵyn jaýap alǵan saıyn aıtyp otyrdym, alaıda ol sózime eshkim qulaq asqan joq. Qaıta qarý jumsap, karserge qamap, uıyqtatpaý sııaqty ádis-tásilderdi qoldanyp, eshqandaı negizsiz ótirik is jasaqtady. Aqyry, 1955 jyly 19 sáýirde KSRO Joǵarǵy sotynyń sheshimimen «sottalǵan» dep eseptelmesin» degen qorytyndymen aqtalyp, bosap shyqtym», dep qysqasha baıandaıdy...
Jýyrda Batys Qazaqstan oblysy ákimi janyndaǵy onomastıkalyq komıssııasy saıası qýǵyn-súrgin qurbany, «QazKSR oqý-aǵartý isiniń úzdik muǵalimi», «Qurmet belgisi» ordeniniń ıegeri Tursynǵalı Qataýovtyń 95 jasqa tolýyna baılanysty esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda ult-azattyq jolyndaǵy erligin, oqý-aǵartý salasyndaǵy eren eńbegin eskere otyryp, esimin ózi sońǵy jyldary basshy bolyp abyroıly qyzmet atqarǵan Qaratóbe aýdany Qoskól orta mektebine berýdi biraýyzdan qoldady...
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııanyń múshesi, kásibı tarıhshy retinde oblystyq komıssııanyń usynystaryn tolyq qoldaı otyryp, 16 jasynan bastap azattyqty ańsap, Alash kósemderiniń óleńderin oqyǵanyna bola qýdalaýǵa túsken, Alash ıdeıasyn nasıhattaǵany úshin qasiret shegip, stalındik qýǵyn-súrgin zorlyǵyn kórgen tulǵa Tursynǵalı Qataýovqa mekteptiń esimin berý týraly usynys Respýblıkalyq onomastıka komıssııasynda qoldaý tabady dep senemiz. Keńestik júıe, totalıtarlyq bılik ústemdik qurǵan kezde jastyq ómirin kúres jolyna arnaǵan halyqshyl tulǵalar zor qurmetke laıyqty. Sebebi óskeleń urpaq ótken aǵa býyn úlgisine qaraıdy. Syn saǵatta azamattyń erlik úlgisi – árqashanda otanshyldyq sezimniń qaınar kózi.
Zııabek Qabyldınov,
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi
