- Qurmetti Masevıchýs myrza! Suhbatymyzdy Qazaqstan men TMD-nyń búkil óńiri úshin ótip bara jatqan 2022 jyldyń qysqasha qorytyndylarynan bastaıyq. Bul jyl farmasevtıka salasy úshin qandaı boldy?
Bul bir kúrdeli jyl boldy. Buryn-sońdy bolmaǵan ınflıasııanyń ósýine baılanysty API (dárilik ıngredıentter) aıtarlyqtaı qymbattady (jeke pozısııalar boıynsha – 30 paıyzǵa nemese odan da kóp). Sondaı-aq, ınflıasııaǵa ǵana baılanysty emes, sonymen qatar marshrýttardyń ózgerýine baılanysty logıstıkalyq qyzmetterdiń quny aıtarlyqtaı ósti. Munyń bári dári-dármektiń túpkilikti qunyna áser etetin kúrdeli geosaıası jaǵdaıdyń saldary. Ekinshi jaǵynan, Qazaqstanda búginde farmasevtıkalyq óndiristiń shamamen 20%-y shoǵyrlanǵan jáne bul paıyz artyp keledi. Oǵan qosa, bunda, mysaly, Eýropamen salystyrǵanda energııa tasymaldaýshylar, sonyń ishinde tasymaldaýǵa arnalǵan otyn arzan, salyqtar tómen. Osyǵan qaramastan, osy jyly naryq óspedi, bólshek saýda kólemi toqyraýda - jalpy naryq boıynsha ósim shamamen 2% quraıdy. Al 2022 jyldyń birneshe aıynda tipti teris nátıje boldy. Eger shamaly ósim bolsa, ol tek aýrýhanalar men TMKKK (tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi) júıesi úshin memlekettik satyp alý segmentinde ǵana. Alaıda sońǵy faktordy eskere otyryp, naryq ındýstrııa úırenip qalǵan eki tańbaly ósý qarqynynan alys bolyp otyr.
- Bıyl Qazaqstandaǵy farmkompanııalardyń jumysy úshin eń qıyn ne boldy?
Eń qıyn? Múmkin, qubylmalylyq jaǵdaıynda bıznesti basqarý, sonymen birge osy kezeńde tabystylyqty saqtap qalý. О́ndiristegi shyǵyndardyń ósýi jáne sonymen birge baǵany memlekettik retteý óndirýshilerdiń óz marjalaryn barynsha tómendetýge májbúr bolýyna ákeledi. Biraq dıstrıbıýtordyń marjasy, dárihananyń marjasy da bar, tap osy jaǵdaıda óndiristi tabysty kúıde ustap qalý kerek. Osydan ekonomıkalyq qaqpanǵa túsip qalardaı bolasyń. Baǵanyń shekti deńgeılerin qaıta tirkeý óte qıyn, bul uzaq rásim (naryqty retteýshiler birqatar basqa elderdegi baǵalarmen salystyrady). Dárihananyń ústeme baǵasyn shekteýdiń regressıvti shkalalary da qoldanylady: dári neǵurlym qymbat bolsa, ústeme baǵanyń ruqsat etilgen paıyzy soǵurlym az bolady. Jalpy, memleket Qazaqstanda baǵanyń baqylaýsyz ósýin tejeý úshin kóp jumys istedi, biraq ósim áli de sózsiz ekenin túsiný kerek. Biz atap ótkendeı, dári-dármekterdiń quramdastyrýshylarynyń tez qymbattaýy oryn alýda. Bul bizdiń óndirýshiler úshin synaqtardyń ishindegi eń qıyny.
- Sizdiń oıyńyzsha, Qazaqstandaǵy dári-dármek aınalymyn retteýdiń erejeleri men tásilderi qanshalyqty tıimdi? Munda ne nárse jaqsartýdy qajet etedi?
Olar eń aldymen tutynýshyny qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Biraq ártúrli shyǵyn túrleri ósip, baǵany kóterý múmkin bolmaǵan kezde óndirýshiler úshin jaǵdaıdy qalaı da teńestirý máselesi qıyndyqtar týdyrady. Ingredıentterde (API) valıýtalyq úles óte joǵary, al shyǵyndardyń ósýi qandaı da bir jolmen jabylýy kerek. Álbette, baǵany retteıtin zań olardyń basqarylmaıtyn ósýin tejeýge múmkindik beredi, degenmen, óndirýshiler úshin jumys pen básekelestik jaǵdaılary aıtarlyqtaı qataıtylady. Aǵymdaǵy jylǵa deıin bolǵan turaqty baǵa kezeńinde sala turaqty jumys isteı aldy, biraq shyǵyndardyń qazirgideı jalpy ósýi oryn alǵan týrbýlenttilik rejımde óndirýshilerdiń kóbisi osyndaı qysymǵa tótep bere almaıdy. Nátıjesinde dári-dármekter naryqtan shyǵyp qalady. Munda keri áser paıda bolady, jetkizýshiler arasyndaǵy básekelestik azaıady, nátıjesinde naryqtaǵy baǵa aıtarlyqtaı joǵary bolýy múmkin. Bul rette keıbir dári-dármekter kúrdeli tirkeý prosedýrasyna baılanysty naryqta usynylmaıdy. Nátıjesinde pasıentter zardap shegedi, dárigerler men klınıkalarda problemalar týyndaıdy. Mysaly, kórshiles О́zbekstanda Eýropalyq Odaq nemese AQSh-ta tirkelgen dári-dármekterdi taný prosedýrasy boıynsha jeńildetilgen tirkeý prosedýrasy jumys isteıdi.
О́ndirýshiler tirkeý prosedýralaryn jeńildetý jáne jedeldetý, sondaı-aq baǵany belgileý mehanızmin ıkemdi etý kerek dep sanaıdy. Qazirgi tańda olardy jylyna eki-aq ret – 10 qańtar men 10 shildede ǵana ózgertýge bolady. Dári-dármekterdi tezirek tirkeý arqyly básekelestikti kúsheıtýge bolady, bul naryqty qajetti preparattarmen qanyqtyrýǵa jáne baǵany tabıǵı ekonomıkalyq ádistermen ustap turýǵa múmkindik beredi.
- Qazaqstanda jalpy densaýlyq saqtaý jáne dári-dármekpen qamtamasyz etý júıesi TMD-daǵy ozyq júıelerdiń biri bolyp sanalady. Siz bunymen kelisesiz be?
Qazaqstandyq model Ortalyq Azııanyń basqa elderinen erekshelenedi, sebebi ol pasıentke baǵdarlanǵan – onda memlekettik mindettemelerdiń edáýir úlken úlesi bar. Mysaly, kórshi elderde (Qyrǵyzstan, О́zbekstan) aýrýhanalar men tegin medısınalyq kómek júıesine arnalǵan dári-dármekterdi memlekettik satyp alýdyń mundaı aýqymy joq. Eger bizde naryqtyń jartysyna jýyǵy (46%) dári-dármekterdi memlekettik satyp alýdy qalyptastyrsa (jáne bul búgingi tańda TMD-da kóshbasshy deńgeı), onda О́zbekstanda, Qyrǵyzstanda, Tájikstanda bul 8-10%-dan aspaıdy. Iаǵnı, olar áli joldyń basynda. Másele bul elderdegi memleket dári-dármek qorlaryna qansha qarajat jibere alady jáne turǵyndar dári-dármekterdi satyp ala alatynynda: óıtkeni bul elderde de baǵalar Qazaqstandaǵy baǵamen teń bolady (eshkim dári-dármekterdi ózindik qunynan tómen satpaıdy), al halyqtyń tabysy birshama tómen.
Biraq men joǵaryda aıtqanymdaı, bizde kórshilerden úırenetin kóp nárse bar. Tájikstanda Úkimet basqa elderdegi tirkeýdi moıyndaıtyn dári-dármek partııalaryn bir rettik ımporttaýǵa ruqsat berý prosesi áldeqaıda jyldam jáne ońaı. Bul EAEO-nyń uzaq kelisýin, synaqtaryn jáne tirkelýin kútpeı-aq, naryqty jedel qajetti dári-dármektermen, onyń ishinde parallel ımport arnalary arqyly jedel qanyqtyrýǵa múmkindik beredi.
- Sizdiń baǵalaýyńyz boıynsha damyǵan eýropalyq naryqtarmen salystyrǵanda Qazaqstannyń farmasevtıka naryǵy qanshalyqty jetilgen jáne damyǵan?
Eýropa elderimen salystyrǵanda biz dári-dármekterdi ortasha eseppen 30 %-ǵa az tutynamyz. Bul biz qozǵaǵan birqatar faktorǵa baılanysty – bul halyqtyń satyp alý qabileti de, básekelestiktiń jetkiliksizdigi de, sondaı-aq retteýdiń erekshelikterine baılanysty qazaqstandyqtardyń zamanaýı preparattar kóbisine ázirge qol jetkize almaýy da. Bul jerde ósý áleýeti bar dep aıtýǵa bolady. Qazaqstannyń úlken artyqshylyǵy densaýlyq saqtaý júıesiniń áleýmettik baǵdarlanýy bolyp tabylady: memleket pasıentter úshin kóptegen preparattardy satyp alady, olardy satyp alýǵa sýbsıdııa beredi. Naýqas pen onyń emdeýshi dárigeriniń keıde tańdaý múmkindigi de bar. Bul keremet jaǵdaı. Kóptegen elderde, sonyń ishinde damyǵan elderde adamdar mundaı qamqorlyq týraly tek armandaı alady.
Dári-dármekterdi tirkeý, baǵa belgileý jáne ımporttaý úlgilerin jetildirýdiń arqasynda biz Qazaqstanda pasıenttiń, mysaly, TMKKK sheńberinde alatyn úsh-tórt zamanaýı jáne tıimdi antıbıotıkterdiń arasynda tańdaý bolatyn jaǵdaıǵa kele alamyz. Mundaı modelge tólem júıesi jaqsy sáıkes keledi, munda pasıent negizgi preparatty eń tómen baǵasyn tegin ala alatynyna kepildik beriledi, al eger ol qymbat dári-dármekti tańdaǵysy kelse, qosymsha aqy tóleýi kerek. Taǵy bir yqtımal jol – bul baǵdarlamaǵa dári-dármekterdi irikteý mehanızmin jetildirý, mysaly, halyq óz betinshe satyp ala alatyn eń arzan dárilerdi alyp tastaý. Olardy satyp alýǵa baǵyttalǵan qarajatty utymdy paıdalanýǵa bolýshy edi. Jalpy, qaıtalap aıtsaq, júıeniń álemdik ozyq praktıkalar men úzdik tájirıbelerdi beıimdeı otyryp, damýǵa áleýeti bar.
- Sizdiń oıyńyzsha, aldaǵy jyly Qazaqstanda jáne óńirde dári-dármek naryǵynyń damýynyń negizgi úrdisteri qandaı bolmaq?
Memleket densaýlyq saqtaý júıesin sıfrlandyrý boıynsha jumysty jalǵastyrady, óıtkeni telemedısına sııaqty qural, mysaly, dárigerge pasıentterdi kóbirek qamtýǵa múmkindik beredi, bul aýrýlardy erterek dıagnostıkalaý yqtımalyn arttyrady. Ekinshi jaǵynan, emdeýdi qashyqtyqtan dárigerlik qadaǵalaý klınıkalyq hattamany baqylaýdy jáne oryndaýdy qamtamasyz etedi, óıtkeni pasıentter dárigerdiń usynystaryn árqashan óz betinshe oryndaı bermeıdi.
Densaýlyqty saqtandyrý salasy odan ári damıdy. Bul óte mańyzdy, óıtkeni saqtandyrý ótemaqy júıesi pasıentterge qarjylyq júktemeni jeńildetýge múmkindik beredi, demek, kóp adamdar sapaly dári-dármekterge qol jetkize alady. Sonymen qatar bul naryqtyń damýyna belgili bir serpin beredi, óıtkeni óndirýshiden aýrýhanaǵa jáne saqtandyrý kompanııalaryna deıingi prosestiń barlyq qatysýshylaryn bir júıege biriktirý mindetti túrde óz jemisin beredi.
Sondaı-aq biz densaýlyq saqtaý ekojúıesiniń qatysýshylary retinde dári-dármekpen qamtamasyz etý júıesin damytý jónindegi retteýshimen birlesken jumysty jalǵastyramyz. Dárilik zattardy sıfrlyq tańbalaý jobasy bar, bul kúrdeli jáne kezeńdi prosess. О́ıtkeni memlekettiń mindetti sıfrlyq tańbalaýdy engizý qaýpin boldyrmaý úshin kóptegen ártúrli faktorlardy eskerý qajet, barlyq óndirýshiler nemese dárihanalar daıyndalyp úlgermeıdi, al saldarynan pasıentter zardap shegedi.
Jalpy alǵanda, perspektıvalar bar, qyzmet salasy aýqymdy jáne adamdardyń ómirin jeńildetý, pasıentterimizdiń ómir súrý sapasyn arttyrý úshin kóp nárseni jetildirýge, jaqsartýǵa bolady.
