Balyq sharýashylyǵy ekonomıkalyq ósýdiń jáne halyqty jumyspen qamtýdyń negizi retinde ekonomıkadaǵy mańyzdy salalardyń biri.
Sarapshylardyń pikirinshe, balyq sharýashylyǵynyń odan ári damýynyń úlken áleýeti bar.
Osyǵan baılanysty, biz balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasynyń ındıkatorlaryna qol jetkizýge baǵdarlanǵanbyz. Balyq sharýashylyǵyndaǵy negizgi qyzmet – balyq aýlaý jáne balyq ósirý. Búgingi tańda 1600-den astam sý aıdyny 1200 sýbektige bekitilgen, onda 12 myńnan astam adam balyq aýlaýmen aınalysady.
Tabıǵı sý qoımalarynda jyl saıyn shamamen 40-45 myń tonna balyq aýlanady jáne bul kórsetkish jyl saıyn ósýde.
Negizgi balyq aýlaý Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda júrgiziledi. Onda iri balyq sharýashylyǵy sý aıdyndary bar: Kaspıı teńizi, Balqash, Zaısan kólderi, Aral teńizi jáne basqalary.
Balyqty óndeýmen 72 kásiporyn aınalysady, onyń 17-si joǵary talaptarǵa saı keledi jáne balyq ónimderin Eýroodaq elderine eksporttaý quqyǵyn aldy. Qalǵany ishki naryqqa, jaqyn jáne alys shetelderge baǵdarlanǵan.
Keleshekte tabıǵı sý aıdyndarynyń tabıǵı resýrstaryn saqtaý jáne ornyqty paıdalanýmen qatar, balyq sharýashylyǵynyń údemeli damýyn qamtamasyz etý kózdelgen.
Munda biz balyq aýlaýdan balyq ósirýge birtindep qaıta baǵdarlaý boıynsha álemdik tájirıbege súıenemiz.
2030 jylǵa qaraı jylyna 270 myń tonnaǵa deıin balyq ósirý josparlanýda jáne osy negizde balyq ónimderin ishki tutynýdy jylyna 134 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý, sondaı-aq ımport kólemin 45 myń tonnadan 25 myń tonnaǵa deıin azaıtý josparlanýda.
Atap aıtqanda, memlekettik qoldaý sharalary engizilip, keńeıtilýde. Birinshi kezekte - sýbsıdııalaý. Qabyldanǵan sharalardyń arqasynda bıznes sýbektileriniń iskerlik belsendiliginiń artýy baıqalady. Máselen, 2020 jylmen salystyrǵanda balyq ósirý sharýashylyqtarynyń sany 2 esege artyp, 2022 jyly 380-ge jetti. О́sirilgen balyq kólemi de sońǵy 5 jylda jylyna 3 myń tonnadan 15 myń tonnaǵa deıin ósti.
Jalpy alǵanda, myńnan astam jańa sharýa qojalyqtaryn qurý josparlanýda. Olardyń 47-si iri, ınvestısııalardyń jalpy kólemi shamamen 150 mlrd teńgeni quraıdy.
- Saladaǵy memlekettik qoldaý týraly tolyǵyraq aıtyp berińizshi.
- Salany tabysty damytýdyń mańyzdy faktory – bıznesti sýbsıdııalaý jáne salyqtyq jeńildikter túrinde bastapqy kezeńde qoldaý. Búgingi tańda balyq ósirýdiń birqatar baǵytyn sýbsıdııalaý kózdelgen:
Atap aıtqanda , bul sýbsıdııalar:
- balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy tehnıka men jabdyqtardy satyp alýǵa ınvestısııalyq salymdar kezinde 25% óteýge, onyń ishinde 2022 jylǵy maýsymda toǵan balyq sharýashylyǵyna, balyqty qaıta óńdeýge jáne balyqtarǵa jem-shóp óndirýge arnalǵan tehnıka men jabdyqtardy satyp alý kezinde qosymsha engizilgen sýbsıdııalar;
- balyq taǵamdaryn satyp alý kezindegi shyǵyndardyń 30% óteýge;
- balyq ósirý – bıologııalyq negizdemeleri, balyq otyrǵyzý materıalyn, dárilik preparattardy satyp alý qunynyń 50%-na deıin óteýge, balyqtardyń jóndeý-analyq tabyndaryn satyp alýǵa jáne ustaýǵa arnalǵan shyǵyndar.
Sondaı-aq akvamádenıet sýbektileri úshin 70% mólsherinde arnaıy salyq rejımi kózdelgen.
Turaqty negizderde biz óńirlerde osy saladaǵy bıznestiń ártúrli ókilderimen kezdesemiz. Olar salanyń damýyn tejeıtin ózekti máselerdi kóteredi, onyń ishinde memlekettik qoldaýdyń qoldanystaǵy sharalarynyń jetkiliksizdigin atap ótedi jáne olardy sheshý boıynsha júıeli sharalar usynylady.
Sondyqtan memlekettik qoldaýdyń qosymsha sharalary Prezıdenttiń Almaty jáne Atyraý oblystarynyń turǵyndarymen kezdesý barysynda bergen tapsyrmasyna sáıkes pysyqtalady.
- Meniń túsinýimshe, akvamádenıetti damytýǵa basa nazar aýdarylady. Munda qandaı negizgi problemalar bar?
- Iá, balyq sharýashylyǵyn damytý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, sheshýdi talap etetin birqatar másele bar. Kelesi tarmaqtardy bólip kórsetý kerek:
1. Sý resýrstarynyń tapshylyǵy artyp keledi. О́kinishke qaraı, sý az bolǵandyqtan, búgingi tańda balyq ósiretin sharýashylyqtar sý tapshylyǵy problemasyna tap bolady.
2. Balyq ósirý kóleminiń ulǵaıýyna baılanysty balyq aýrýlarynyń ártúrli túrleriniń paıda bolý qaýpi artady. Sondyqtan veterınarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý ózekti másele bolyp otyr. Biraq búginde balyq aýrýlaryn zertteý boıynsha mamandar (ıhtıopatologtar) joq.
3. Bekire jáne losos balyq túrlerin ósirýge arnalǵan balyq azyǵy men balyq otyrǵyzý materıalyndaǵy ımportqa táýeldilik. Bul máseleni sheshý úshin Qazaqstanda joǵary sapaly balyq azyǵyn óndiretin kásiporyndar salý úshin ınvestorlardy, onyń ishinde sheteldik ınvestorlardy tartý boıynsha jumys júrgizilýde.
4. Balyq ósirýdiń tıimdi bıotehnologııalaryn transfertteý kezindegi álsiz ǵylymı súıemeldeý jáne bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi.
- Siz salany damytý problemalarynyń biri retinde sý resýrstarynyń tapshylyǵyn arttyrýdy atap óttińiz. Balyq ósirýshilerdiń sýǵa degen qajettiligin qamtamasyz etý máselesin qalaı sheshesizder?
- Osyǵan baılanysty akvamádenıet sýbektilerin tuıyq sýmen qamtamasyz etý qondyrǵylaryn paıdalanýǵa jáne sý únemdeý tehnologııalaryn engizýge yntalandyrý jóninde sharalar qabyldandy. Iаǵnı, memlekettik qoldaý sharalary sheńberinde balyq ósirý basseınderimen, sýdy tazartý júıelerimen, sýdy ottegimen qanyqtyrýmen jáne t.b. jabdyqtalǵan sýmen qamtamasyz etýdiń tuıyq sıkli bar balyq ósirý keshenin salýǵa nemese keńeıtýge ınvestısııalyq sýbsıdııalar beriledi.
Budan basqa, jer ústi sý kózderinen kólemder jetkiliksiz bolǵan kezde balyq ósiretin toǵandardy nemese basseınderdi qorektendirý úshin jer asty sýlarynyń áleýetin paıdalaný josparlanýda.
Sonymen qatar bıznes sýbektileri uńǵymalardy burǵylaý shyǵyndaryn óteý qajettiligi týraly máseleni kóterýde, sondyqtan búgingi tańda biz bul máseleni pysyqtap jatyrmyz.
- Bıyl 6 jeltoqsanda ótken Úkimet otyrysynda Ekologııa mınıstri «akvamádenıet týraly» arnaıy zań ázirlengenin atap ótti. Bul týraly ne aıta alasyz?
- Iá, «akvamádenıet týraly» zań jobasynyń tujyrymdamasy aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıeginde VAK-ta maquldandy. Zań jobasy Parlamentke 2023 jyldyń qarasha aıynda engizý josparlanýda.
«Akvamádenıet týraly» zań eki negizgi máseleni sheshedi:
Birinshi. Akvamádenıet salasyndaǵy qatynastardy retteýdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrý.
Ekinshi. Bıznes úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýdy jáne salaǵa ınvestısııalar tartýdy memlekettik qoldaýdyń jańa quraldaryn engizý.
Biz biletindeı, Memleket basshysy óńirlerdegi halyqpen kezdesý barysynda balyq sharýashylyǵynyń problemalyq máselelerine nazar aýdaryp, birqatar naqty tapsyrma berdi.
- Mysaly, brakonerlikpen kúresti kúsheıtý. Osy baǵytta qandaı sharalar qabyldanýda?
- Shynynda da, sý aıdyndarynda brakonerlik bar jáne onymen kúresti kúsheıtý mınıstrliktiń basty mindetteriniń biri.
Búgingi tańda biz tyıym salynǵan quraldarmen balyq aýlaýǵa jaýapkershilikti kúsheıtý boıynsha jumys júrgizip jatyrmyz. Máselen, atalǵan buzýshylyq úshin aıyppuldy 20-dan 50 AEK-ke deıin ulǵaıtý, al jaza qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde qaıtalap buzýshylyq jasaǵany úshin 15 táýlikke ákimshilik qamaq qarastyrylǵan.
Sonymen qatar kóleńkeli aınalymmen júıeli kúresý maqsatynda osy jyly balyq ónimderin baqylaýdyń aqparattyq júıesin engizý josparlanýda. Ol aýlanǵan nemese ósirilgen balyqtyń sý aıdynynan túpkilikti tutynýshyǵa deıingi barlyq jolyn qadaǵalaıdy.
Búgingi tańda júıe ázirlenýde. Sonymen qatar balyq ónimderiniń paıda bolýynyń zańdylyǵyn rastaıtyn qujattardy qalyptastyrýǵa jáne berýge qatysatyn memlekettik organdardyń júıelerimen ıntegrasııalaý jumystary júrgizilýde. Júıeni ázirleýdi aıaqtaý 2023 jyly josparlanyp otyr.
Budan basqa, balyq sharýashylyǵy komıtetiniń aýmaqtyq ınspeksııalarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy aıtarylyqtaı nyǵaıtyldy. Sonymen ótimdiligi joǵary avtokólik, sondaı-aq jańa júzý quraldary satyp alyndy. Osylaısha, jańartý 37% qurady. Osy baǵyttaǵy jumys jalǵasady.
- Álııa Lazarevna, siz buryn Kaspıı teńizindegi bekire tuqymdas balyqtardyń jalpy álemdik kólemniń shamamen 90%-y bolǵanyn bilesiz. О́kinishke qaraı, ártúrli faktorlarǵa baılanysty olardyń sany azaıdy. Osyǵan baılanysty 2010 jyldan bastap olardy aýlaýǵa tyıym salyndy. Osy relıkti balyq túrlerin qalpyna keltirý sharalary týraly jáne jalpy sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan balyqtar men janýarlardyń basqa túrlerin saqtaý jumystary týraly aıtyp berińizshi?
- Búgingi tańda bekire tuqymdas balyqtardyń qoryn saqtaý jáne qalpyna keltirý óte ózekti másele, bylaısha aıtqanda, biz úshin basym mindetterdiń biri. Ol úshin biz keshendi sharalar qabyldap jatyrmyz. Bul brakonerlikpen kúresý, jasandy kóbeıý jáne olardyń tabıǵı ýyldyryq shashýyna jaǵdaı jasaý. Osy jyly kóktemgi kezeńde elimizdiń batys óńirinde «BEKIRE-2022» keń aýqymdy balyq qorǵaý aksııasy ótti. Aksııa barysynda 1200-den astam ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtaldy, 54 qylmystyq is qozǵaldy, zańsyz aınalymnan 21 tonna balyq tárkilendi, onyń ishinde 1,8 tonna bekire, 755 kg ýyldyryq.
Sonymen qatar jyl saıyn Jaıyq ózenine Atyraý qalasynda ornalasqan eki memlekettik bekire balyq ósirý zaýyty ósiretin bekire tuqymdas balyqtardyń 7 mln dana kámeletke tolmaǵandary shyǵarylady.
Zaýyttardyń óndiristik bazasy tozǵan, bul olardy qaıta qurý men jańǵyrtýdy talap etedi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes biz ınvestısııalyq usynys ázirlep jatyrmyz, ony 2023 jyldyń birinshi toqsanynda Ulltyq ekonomıka mınıstrliginiń qaraýyna engizý josparlanyp otyr.
Bekire balyq ósirý zaýyttarynyń óndiristik bazasyn rekonstrýksııalaý jáne jańǵyrtý jobalyq qýattylyqty jylyna 7-den 12-15 mln danaǵa deıin ulǵaıtýdy jáne bekire tuqymdas balyqtardyń ózindik analyq tabynyn qalyptastyrýdy kózdeıdi.
Sondaı-aq balyqtardyń ýyldyryq shashýyna jaǵdaı jasaý boıynsha sharalar qabyldanýda. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Jaıyq jáne Qıǵash ózenderiniń saǵalaryn tereńdetý jumystary júrgizilýde. 2018-2020 jyldary uzyndyǵy 194 km balyq aýlaý kanaldarynda túbin tereńdetý júrgizildi. 2022 jyly osy maqsattarǵa 3 mlrd teńge bólindi jáne qyrkúıek aıynan bastap 32 km kanaldarda jumys júrgizildi.
Sonymen qatar balyqtar men basqa sý janýarlarynyń sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túrlerin saqtaý boıynsha sharalar qabyldanýda. Jyl saıyn respýblıkalyq jáne halyqaralyq mańyzy bar sý aıdyndarynda ǵylymı zertteýler júrgiziledi. Olardyń sheńberinde olardyń jaı-kúıine monıtorıng jáne baǵalaý júzege asyrylady, nátıjeleri boıynsha tıisti usynymdar ázirlenedi.
Mysaly, bıylǵy jyly ǵylymnyń usynysy boıynsha kýtým balyǵy Qyzyl kitap túrindegi balyq túrleriniń tiziminen alynyp tastaldy. Bul Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy balyq túrleriniń túrlik quramyn keńeıtýge múmkindik berdi. Bul óńirde balyq óńdeýdi odan ári damytýǵa yqpal etedi.
Budan basqa, Memleket basshysynyń tapsyrmasy sheńberinde qazirgi ýaqytta Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıasııasyn saqtaý, olardyń mekendeý jáne kóbeıý aýmaqtaryn qorǵaý úishn memlekettik tabıǵı rezervat qurý boıynsha jumystar júrgizilýde. Búgingi tańda jaratylystaný-ǵylymı negizdeme ázirlenýde. Ony 2023 jyldyń qańtarynda alýdy jáne odan ári TEN ázirleýge kirisýdi josparlap otyrmyz.
Jalpy, balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy belgilengen sharalar ekonomıkanyń osy sektoryndaǵy kásipkerliktiń damýyna oń áser etetini sózsiz dep oılaımyn.
