Alystaǵy aýyl aǵyn sýǵa qashan qaryq bolady?

Asqan janashyrlyqpen, únemmen paıdalanbasa sýdyń da suraýy bar ekenin sońǵy jyldary jaqsy túsine bastaǵandaımyz. Baıaǵydaı «sý – tegin» deıtin zaman joq. Jambyl jeri negizinen kórshi Qyrǵyzstan elinen bastalatyn ózenderdiń arqasynda aǵyn sýyn aıyryp otyr. Byltyrǵy jyly aıyr qalpaqty aǵaıyndar azdaǵan bóligi shekaranyń arǵy betinen ótetin «Kóksaı» kanalyn jaýyp tastap, jýalylyq dıqandardy ystyq kúnde aǵyn sýsyz qaldyryp, ájeptáýir shýlatqany áli umytyla qoıǵan joq. Árıne, bastaýdyń basynda kim otyrsa, sýǵa sonyń bıligi júretini ras. Áıtse de, kózin tapsa, aryqtaǵy az sýdy eppen, eseppen paıdalanyp, sýarmaly jerlerdiń kólemin kóbeıtýge múmkindik mol eken. О́tken jyly Jambyl oblysynda sý únemdeý tehnologııalary 2,9 myń gektarǵa engizilse, bıyl onyń kólemin 5,1 myń gektarǵa arttyrý kózdelip otyr. Shý aýdany – oblys óńirinde kórshi memlekettiń sý kózderine baǵynyshty emes birden-bir aımaq bolyp tabylady. Bul aýdanda Tasótkel sý qoımasy ornalasqan. Qazir Shýda – 245 gektar, Qordaı aýdanynda 50 gektar jerdi sýlandyrý úshin sheteldik zamanaýı tehnologııalar engizildi. Oblysta ırrıgasııalyq júıe men sýarmaly egistik jerlerdi qalpyna keltirý úshin arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. Ol júzege asqanda sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný 2020 jylǵa deıin 34,5 myń gektarǵa jetip, sýarmaly jer kólemi 214 myń, al, 2030 jyly 244 myń gektarǵa jetedi dep josparlanýda. Osy baǵdarlamanyń arqasynda bir ǵana Shý aýdanynda qosymsha 20 myń gektar sýarmaly jerlerdi iske qosý kózdelip otyr. Tarazǵa tipten jaqyn ornalasqandyqtan tirshiligi bite qaınasyp, aýyldary mıdaı aralasyp ketken Baızaq aýdanynyń da bul saladaǵy basty máseleleriniń biri – aǵyn sýdyń tapshylyǵy. Aýdan dıqandaryna aǵyn sý jetkizip berý qyzmetimen «Bazarbaı» KMK men «Qazsýshar» RMK Jambyl fılıalynyń «Talas» óndiristik bólimshesi aınalysady. «Bazarbaı» 106 qojalyqtyń 21 889 gektar jerin sýlandyryp otyr. Áıtse de, sharýalar sý baǵasynyń ózderine jetkenshe eki-úsh qoldan ótip, aspandap ketetinin aıtyp qaldy. Naqtyraq aıtqanda, aryq jaǵalaı ornalasqan «Qazsýshar», «Bazarbaı», odan aýyldyq sý tutynýshylar kooperatıvi, bári-bári óz baǵasyn qosyp, bir tekshe metri 8 teńgeden bastalǵan sý quny aıaǵyna barǵansha 20 teńgege jetip jyǵylady eken. Onyń ústine sý arnalarynyń jaǵdaıy qıyn. Osy Baızaq aýdanyndaǵy 463,9 shaqyrym ishki sý arnalarynyń 250-300 shaqyrymy kóptegen jyldardan beri tazalanbaǵandyqtan, sý ótkizgishtik qabileti tym tómen. Basynan aqqan sý  aıaǵyna jetkenshe úlken ysyrapqa ushyraıdy. Árıne, osydan keıin naǵyz kerek ýaqytta naqty sý kólemin ala almaǵan dıhan pushaıman bolady. 2013 jyly sý sharýashylyǵy nysandaryn aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna 92 mln. teńge bólinip, biraz arnalar bútindelip te qaldy. Alaıda, bıyl bul jumysqa nebári 7 mln. teńge ǵana qarastyrylypty. О́ıtkeni, kóp kanaldardyń qujattary durys emes. Keıbiri ıesiz jatyr. Qojaıyny joq arnalarǵa qarjy qarastyrý tipten múmkin emes. Al, osy tirliktiń bárin jónge keltirýge aýdan bıýdjetiniń shamasy kelmeıdi. Áıtse de, bir kezderi qolmen qazylǵan osynaý kanaldardyń endi tehnıkanyń damyǵan zamanynda bitelip jatýy aqylǵa syımaıdy. Degenmen de, bizdiń dıqan qaýymnyń áli de tym beıǵam, daıynǵa tap bolǵysh, ortaq tirlikte uıymdasyp, kúsh biriktire almaı jatqanyn, al, aýdan basshylarynyń osy iske uıytqy bola almaı júrgenin jasyrýǵa bolmas. Sodan bolar baızaqtyqtar sýdy únemdeý tehnologııasyna shyndap den qoıýda. «О́tken jyly 193 gektar alqapqa tamshylatyp sýarý ádisi engizilse, bıyl bul kórsetkishti 400 gektarǵa jetkizý kózdelýde. Al, «Talap» sharýa qojalyǵy Shymyrbaı ýchaskesindegi 800 gektar jerge jańbyrlatyp sýarý ádisin engizgeli jatyr», deıdi bul jóninde Baızaq aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Bolat Saǵymbekov. Bul sharýashylyq basshylary keshegi Keńes Odaǵynyń «kózi» bolyp turǵan osy mańdaǵy 12 qudyqtyń basyna elektr jelisin tartyp, transformatorlar ornatý úshin oblys ákiminen kómek surady. Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev bul jobaǵa qoldaý kórsetetinin jetkizdi. Sonda sharýashylyq 250 gektar qant qyzylshasy, 250 gektar dándik júgeri, 300 gektarǵa bıdaı egip, mol ónimniń arqasynda qaryzdan 2-3 jylda qutylatyn bolady. Mine, qoınaýynda Talas, Shý, Asa jáne taǵy da basqa ózender arqyrap aǵyp jatqan Jambyl jerin sýlandyrý jumysy osylaı júrip jatyr. Qolǵa alǵan, oıǵa alǵan istiń nátıjesin ýaqyt kórsetedi. Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.