kóli týrızm ortalyǵy bola ala ma?
Búgingi kúni elimizde týrızmdi damytý máselelerine basa kóńil bólinip otyr. Tipti, kerek deseńiz, bıylǵy 29 mamyr kúni elordamyz Astanada qol qoıylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq shartynda da oǵan múshe memleketter arasynda týrızmdi damytýǵa da nazar aýdarylǵan. Týrızm elder men halyqtardy bir-birimen jaqyndastyra alatyn, sonymen birge, adamdardyń tynyǵýy men demalýyna, rýhanı oı-órisin ósirýine baǵa jetpes kómegi men paıdasyn tıgize alatyn ıgilik. Qalaı degende de, ulan-baıtaq elimizdiń kez kelgen túkpirinde týrızmdi damytýǵa yńǵaıly, soǵan suranyp turǵan tabıǵaty tamasha óńirler jetkilikti. Sonyń biri – Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵyndaǵy Shalqar kóli. Bul – kezinde ataqty jazýshy
M.Sholohov kelip demalǵan, shyǵarmalaryn jazǵan jer.
Aıtaıyn degenimiz, bul aımaqty jabaıylyqtan aryltyp, órkenıetti demalys ortalyǵyna aınaldyrý jóninde ártúrli áńgimeler uzaq jyldardan beri aıtylyp keledi. Osyndaı sózderdiń tolastamaı kele jatqanyna jıyrma jylǵa jaqyndapty. Alaıda amal ne, sonyń bári bos sóz kúıinde qalyp qoıa beretini ókinishti. Sóıtip, osy kezeń aralyǵynda bul iske nıet qoıǵandar kól jaǵalaýyna kıiz úıler tigip, vagon-býdkalar ornatýdan árige asa almady. «Shalqar tabıǵaty» degen memlekettik-qazynashylyq qurylym úlgisindegi kásiporyn qurylyp edi. Onyń da ǵumyry uzaqqa bara almady. Munyń basty sebebi, qarjylandyrý kózderiniń qarastyrylmaǵany.
Ras, budan bes-alty jyl buryn Ańqaty aýyly men Shalqar kólin jalǵastyratyn jol qurylysy bastaldy. Araǵa birer jyl salyp bul avtojol Shalqar kóliniń jaǵasynda ornalasqan Saryómir aýylyna tumsyq tiredi. Sondaı-aq, atalǵan aýylǵa ınfraqurylymdyq júıeler – gaz jáne sý qubyrlary, ınternet jelisi jetkizildi. Áıtse de halyqaralyq Samara – Shymkent trassasy boıynan Ańqaty aýyly tusyna qaraı ońǵa burylatyn avtojoldyń jaı-kúıi tómendep, ırek-ırek kúıge tústi. Bul demalýshylar úshin qosymsha qıyndyqtar týǵyzyp keledi.
Sýy tuzdy, densaýlyqqa shıpaly Shalqar kóliniń qudyretin Batys Qazaqstan oblysymen shekaralas Reseı gýbernııalarynyń turǵyndary asa joǵary baǵalaıtynyna da kýá bola alamyz. О́ıtkeni, munda jaz aılarynda Samara men Saratovtan, Orynbordan jáne Tatarstan men Bashqurtstannan qarapaıym turǵyndar óz kólikterimen úzdiksiz kelip turady. Munda olar otbasylarmen birge aptalap, aılap jatýǵa da asa yqylasty. Alaıda, amal ne, abattandyrylmaǵan jabaıy kól jaǵasynda taıaý sheteldikterge jergilikti turǵyndar jamap, jasqap usynǵan kıiz úılerden basqa eshqandaı jaǵdaı týǵyzylmaǵan. Demalatyn orynnyń syqpyty osyndaı bolǵanda, qoljetimdi dámhana, kafe men meıramhana bıznesi jóninde sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Kól jaǵalaýynda kórshiles Atyraý oblysynyń kásipkerleri de kıiz úıler tigip júr. Salystyrmaly túrde alǵanda, mundaǵy jaǵdaı sál joǵary deýge bolady.
Mine, bizdiń joǵaryda Shalqar kóli týrızmdi damytýǵa suranyp turǵan qoltyq deýimizdiń basty mánisi osynda. Búgingi materıalymyzdyń qosymsha taqyrybynda kórsetilgendeı, munda týrıstik klasterdi damytýǵa da qolaıly tabıǵı alǵysharttar bar. Mundaı jaǵdaıda tek jaz aılarynda ǵana emes, sonymen birge, qysqy kezeńde de reseılikter men óz otandastarymyzǵa týrıstik bıznes qyzmeti túrlerin usynýǵa bolady. Bulaı deıtin sebebimiz, Shalqar kóli irgesinde Aqjaıyq aımaǵyndaǵy eń bıik núkteler ornalasqan. Oral óńiriniń aýmaǵy negizinen ushy-qıyrsyz keń jazyq dala ekeni belgili. Sondyqtan da taý kórmegen óńir turǵyndary álginde aıtylǵan bıiktikter – Santas pen Sasaıdy «taý» dep atap ketipti.
Árıne, «taý» delingenimen, asa bıik tóbeniń rólin atqaratyn Santas pen Sasaı alpınızmmen shuǵyldanýshylar úshin tym tómen jatqany talassyz. Alaıda, bul múıis shańǵy tebýshiler men shanamen syrǵanaýshylarǵa izdeseń taptyrmaıtyny taǵy da anyq. Respýblıkamyzda balalar týrızmin damytý isiniń irgetasyn qalaýshylardyń biri – Batys Qazaqstan oblystyq balalar men jasóspirimder týrızmi jáne ekologııa ortalyǵynyń dırektory Vıktor Fomınniń pikirinshe, munda úzdiksiz jyl boıy júrgiziletin kýrorttyq demalysty eresekter úshin de, balalar úshin de uıymdastyrýǵa bolady.
Al oblystyq «Aqjaıyq» týrızm qaýymdastyǵy qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Nına Pýstobaeva qazaqstandyqtar men taıaý sheteldikterdi eń birinshiden Shalqar kóli sýynyń emdik-shıpalyq qasıetteri men quramy qyzyqtyratynyn aıtyp berdi. Ásirese, sýdyń tabıǵı túrde býlanýy tynys alý músheleri qyzmetiniń jaqsarýyna jaǵymdy áser etedi. Denege túsken jaralar men jaraqattar kólge shomylǵannan keıin bir kúnniń ishinde qaraqotyrlanyp jazylyp ketedi. Osy aradan on bes shaqyrym qashyqtyqtaǵy Áljan sorynyń densaýlyqty jaqsartýǵa tıgizetin qasıetteri óz aldyna bir bólek áńgime. Bul jer de qol tımegen jabaıy kúıinde jatyr deıdi ol.
Iá, Shalqar kóli aýmaǵyn tutastaı abattandyrý men ony týrıstik klaster ortalyǵyna aınaldyrýdyń qajettiligi dál osynda dep bilemiz. Eń bastysy, munda joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, buǵan tolyq tabıǵı faktorlar bar. Iаǵnı, kól mańynda sýǵa júzýshilerge, shańǵy men konkı tebýshilerge jáne shanamen syrǵanaýshylarǵa, emdik balshyqty qabyldaýshylarǵa qajetti jaǵdaılar qalyptasqan.
Ári Shalqar kóliniń tóńireginde ósimdikterdiń 530-dan astam túrleriniń bolýy týrıstik ortalyq retindegi tartymdylyqty kótere túspek. Mamandardyń málimdeýine qaraǵanda, onyń jıyrmaǵa jýyǵy Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Shalqar kólindegi qus álemi – shaǵalalardyń sharq urǵany, aqqýlardyń aıdyn betinde aqyryn jyljyp, júzip bara jatqany kim-kimdi de tánti eteri, qyzyqtyrary haq.
Biz búgingi áńgimemizdiń basynda Shalqar kóliniń mańaıyn abattandyrý máselesi uzaq jyldardan beri óz sheshimin taba almaı kele jatqany jóninde jazǵan edik. Mundaı jobalar jóninde óńir basshylary bıyl da kópshiliktiń kókeıinde júrgen máseleni qozǵady. Bul búgingi kúni qos tujyrymdama túrinde kórinis taýyp otyr. Soǵan sáıkes, aldaǵy 2014-2020 jyldar aralyǵynda Shalqar kóli jaǵalaýyn abattandyrý jumystary atqarylmaq.
Tujyrymdamany usynýshylardyń derekteri men dáıekterine súıensek, 2020-2030 jyldary Shalqar búgingi Býrabaı kýrorty sekildi respýblıkalyq mańyzy bar týrıstik aımaqqa aınaldyrylmaq. Tipti, olar dál búgingi kúni múldem oryndalmaıtyndaı kórinetin perspektıvalyq ári strategııalyq josparlardy da ortaǵa tastady. Iаǵnı, 2035-2050 jyldarda Oral óńirinde halyqaralyq mańyzy bar kýrorttyq aımaq qurylmaq. Sóz joq, kez kelgen joba men tujyrymdama óziniń iske asýymen jáne oryndalýymen qundy. Bul úshin birinshi kezekte qarjylandyrý máseleleri óz sheshimin tabýy qajet. Aıtalyq, joǵaryda aıtylǵan tujyrymdama talaptary men týrıstik saýyqtyrý kesheni qurylystaryn turǵyzý jónindegi bıznes-josparlarǵa sáıkes, mıllıardtaǵan teńge qarajat qajet eken. Talas joq, muny oblystyq bıýdjettiń múmkindigi kótere almaıdy.
Sondyqtan da qazirgi kúni bul máseleni ınvestorlar tartý jolymen sheshý joldary qarastyrylǵan. Investısııalyq tartymdylyqtyń qajet jeri de osynda. Shalqar kóli sekildi aımaq mundaı tartymdylyqqa ıe ekeni de málim. Mundaı tabıǵı faktorlar kelisimi ornyqqan óńirge quıylǵan qarajat keıin ózin artyǵymen óteıtinine, qaıtarymy artyǵymen bolatynyna da kúmán keltirý qıyn. Tujyrymdamanyń bıylǵy jyly atqarylatyn sharttaryna saı Shalqar kólindegi demalysty utymdy uıymdastyrýǵa birinshi kezekte «Oral» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy bastamashy bolyp otyr. Olar bul isti jeke ınvestorlarmen birige otyryp, iske asyrýdy uıǵarypty.
Shalqar kóliniń týrıstik klaster ortalyǵy bola alýy jónindegi perspektıvalyq jaıttardy qozǵaǵan kezde umyt qaldyrýǵa múldem bolmaıtyn, ári búgingi kúni barsha jurtshylyqty tolǵandyryp otyrǵan basty bir problema bar. Bul – kól deńgeıiniń jyldan-jylǵa tartylyp bara jatqany. Baıqaýymyzsha, bul jaıt memlekettik qurylymdar men sala mamandaryn onsha alańdata bermeıtin sekildi. О́ıtkeni, olardyń osyǵan baılanysty másele kótergenin nemese tıisti oı-pikirler men usynystar aıtqandaryn estimeppiz. Bul jaǵymsyz úderis ǵylymı tilmen aıtqanda, flora men faýnanyń nemese kópshilikke túsinikti tilmen aıtqanda, kól mańyndaǵy ósimdikter men janýarlar dúnıesiniń birtindep joıylýyna ákelmek. Mundaı jaǵdaıda bulardyń qanshasy «Qyzyl kitapqa» kiretinin eshkim tap basyp aıta almaıdy.
Sál sheginis jasar bolsaq, sonaý sekseninshi jyldary belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, elimizde melıorasııa men sý sharýashylyǵynyń órkendeýine súbeli úlesin qosa bilgen maıtalman maman, marqum Mustahım Yqsanov oblysty basqarǵan kezeńde kól deńgeıi arnasynan asyp tógilip, tóbedeı tolqyndary jaǵaǵa shapshyp jatatynyna da kýá bolyp edik. Bulaı bolatyn sebebi, sol jyldarda oblys basshysy gıdroınjenerlik sheshimder alý arqyly kól deńgeıin qalypty ustap turýǵa basa kóńil bólgen edi.
Ras, kónekóz jergilikti turǵyndar kól deńgeıiniń on bes-jıyrma jyl ýaqyt aralyǵynda birde tolysyp, birde tartylý qubylysyn joqqa shyǵarmaıdy. Aıqyn ǵylymı tujyrymdarǵa negizdelmegen keıbir derekter boıynsha Shalqar kóliniń Kaspıı teńizimen jerasty baılanysy bar delinedi. Bulaı bolatyn sebebi, baqylaýlar boıynsha teńiz sýy deńgeıi tómendese, ıakı kóbeıse mundaı qubylys Shalqar kólinde de baıqalǵan eken. Úshinshi joramal – Jaıyq ózenindegi búgingi kúrdeli ahýaldyń kóldiń tartylýyna keri áseri deýge bolady.
Qalaı degende de kól deńgeıiniń tartylý úderisi osylaı jyl saıyn jalǵasa beretin bolsa týrıstik klaster qurý jónindegi jobalar ánsheıin bos sóz bolyp qalmaq. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta bul qaýiptiń aldyn alý jáne onyń sebebi men saldarlaryn anyqtaý úshin tıisti ǵylymı-zertteý jumystary qolǵa alynýy ári onyń qorytyndysy boıynsha gıdroınjenerlik sheshimder iske asýy qajet dep bilemiz.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy,
Terekti aýdany.
Sýretterdi túsirgen
Rafhat HALELOV.
