Áleýmettik nysan qurylystary qashan aıaqtalady?

Halyqtyń kúmánmen qaraıtyn jón­deri de joq emes. Oǵan sebep kóp. Qaısy­birin aıtamyz. Osydan úsh-tórt jyl buryn quzyrly organdardyń taratqan málimetinde О́skemen – Taldyqorǵan tasjoly 2020 jyly aıaqtalady delingen. Odan pandemııa dep jumys saıabyrsydy, san túrli syltaý aıtyldy. Keıin 2021 jyly paıdalanýǵa beriledi degen resmı aqparatty taǵy kózimiz shalǵan. 2022 jylmen de qosh aıtystyq... Ekinshi, О́s­ke­men men Altaı arasyndaǵy tóte jol­dyń jyry. Bul jol aıaqtalyp, paı­da­lanýǵa berilse, oblys ortalyǵy Al­taıǵa, Katonqaraǵaıǵa birtaban ja­qyn­dar edi. Alaıda mejeli jumystar qashan aıaqtalady? Joǵaryda atalǵan suraqtardy jaýapty mekeme basshylaryna joldaǵanbyz.

Kúrshim kópiri baqylaýda

Áýeli kópshilikti, ásirese Kúrshim, Marqakól turǵyndaryn alańdatyp qoıǵan Buqtyrma sý qoımasyna salynyp jatqan kópir qurylysyna toqtalaıyq. Alańdatyp dep otyrǵan sebebimiz, jýyq­ta Senat depýtaty Baqytjan Baıah­metov Prezıdenttiń tapsyrmasyn ýaqtyly ári sapaly oryndaý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 2023 jyly 20 mlrd teńge, 2024 jyly 21,8 mlrd teńge qarjy keregin tilge tıek etken. Halyqtyń kóbi alda-jalda bul qarjy bólinbeı, kópir qurylysy turalap qalar ma eken desti.

– Prezıdent Kúrshimge kópir salynady degende, el bolyp qýandyq. Qa­zirgi ýaqytta jumystary júrip jatyr. Saqyldaǵan sary aıazǵa qarap turǵan eshkim joq. Kópir basynda 6 kran tur. Basqa da tehnıkalarda tynym joq. Ýchaske basshysyn da tanyp aldyq. Qysqasy, jumys toqtamaıdy. Biri túski asqa ketse, ekinshisi jumysty júrgizedi. Aqsaqaldar keńesi, qoǵam belsendileri bolyp, eki aıda bir baryp turamyz. Marqa­­kól men Kúrshim jurtynyń elý jyldan beri armandap kelgen kópiri ýaqtyly aıaqtalsa deımiz. Shynyn aıt­saq, tileýin tilep júrmiz, – dedi Kúrshim aýyl^­dyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Dáýlethan Toqtybaev.

Eske sala ketsek, eki jolaqty avto­mo­bıl kópiriniń uzyndyǵy 1 316 metr, eni 12,2 metr bolady. Kópir Kúrshim aýdany Quıǵan aýylynyń janyn­da­ǵy Buqtyrma sý qoımasynyń eń tar ýchas­kesinde salynyp jatyr. Sonymen qatar kópirdiń arǵy-bergi basyna jıyrma shaqyrymǵa jýyq asfalt jol túsedi. Aıta keterligi, joba qunyna 2021 jyly túzetýler engizilgen. Sebebi metall jáne armatýralyq buıymdar men temirbeton konstrýksııalarynyń baǵa­lary ózgergen. Sondaı-aq jobada tehno­logııalyq kópir men negizgi kópirge deıingi jol qurylysy qarastyrylmaǵan eken.

– 2022 jyly kórshi elderdegi geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýine jáne aralyq qurylysty daıyndaý men montajdaý úshin, sondaı-aq kópir ótkeliniń temirbeton konstrýksııalaryn salý úshin qajetti metall buıymdary baǵasynyń ósýine baılanysty jobalyq-smetalyq qujattama túzetildi. Joba túzetilgennen keıin qurylys quny qymbattady, – deıdi oblystyq jolaýshy kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Nurjan Jumadilov.

2022 jylǵa deıin joba boıynsha 3,9 mlrd teńge ıgerildi. Byltyr 12,9 mlrd teńge bólinip, onyń 10 mlrd teń­gesi ıgerilgen. 2022 jyly res­­pýb­lıkalyq bıýdjetten qosymsha 2,6 mlrd teńge bólý josparlandy. 2023 jylǵa Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstrligine res^­pýb­­lıkalyq bıýdjetten 20 mlrd teńge bó­lýge bıýdjettik ótinim berildi. Biraq bú­ginde 2 mlrd teńge bólý kózdelgen.

Kópir qurylysyna keler bolsaq, qazir 21 tirektiń 10-y turǵyzyldy. Qu­rylys alańyna ýaqytsha jol salý, qu­ryl­ǵylardy ornatý sekildi jumystar aıaqtaldy. Aınalma jáne tehnologııalyq joldar, elektr berý jelileri, ýchaske qyzmetkerlerine arnalǵan eki jataqhana salyndy, sý ótkizý qubyrlary ornatyldy. Ýaqytsha kópir tústi. Bıyl tirekterdi ornatý, kirme joldardy salý jumystary jalǵasady. Jolaýshylar da syrttaı jumystyń júrip jatqanyn sýretke túsirip, áleýmettik jelide bólisip otyr. О́ıtkeni parom dál qurylystyń janymen qatynaıdy.

Parom degennen shyǵady. 6 jeltoq­san kúni muz ústinde qaıǵyly jaǵdaı oryn aldy. О́tkelde paromdy kútpesten «Mersedes-Bens» markaly jeńil avto­kó­ligi áli qata qoımaǵan muz betine shy­ǵyp, jaǵadan 800 metr qashyqtyqta sýǵa ketti. Kólikte bolǵan bes adamnyń tór­teýi shyǵyp úlgergen. Al 72 jastaǵy áıel adam kólikten shyǵa almaı sýǵa batyp ketti. Oqıǵa ornyna Kúrshim aýdany­nyń súńgýirleri jetip, birneshe kúnnen keıin ǵana deneni tapty. Muny aıtyp otyrǵanymyz, Buqtyrma sý qoı­ma­sy­na kópir salynyp bitpeı, qaıǵyly oqıǵa qaıtalana bermesine kim kepil?! Sondyqtan da halyq kópten kútken kópirge qurylys basynda júrgen ár maman jaýapkershilikpen qaraýǵa tıis. Onyń ústine, nysan Prezıdenttiń qada­ǵa­laýynda.

Kúre joldar kúrmeýi

«Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha uzyndyǵy 454 shaqyrym Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen avtomobıl joldary jáne 415 shaqyrym Qalbataý – Maı­qap­shaǵaı baǵytyndaǵy joldar mem­lekettik emes qaryz esebinen qaıta jańar­tylyp jatyr. Dálizderiniń jalpy uzyndyǵy – 869 shaqyrym.

«Qazavtojol» UK AQ baspasóz qyz­metiniń aqparatyna súıensek, Abaı jáne Shyǵys Qazaqstan oblys­tary aýmaǵynan ótetin Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen 615-1073 sha­qy­rym­­daryndaǵy avtomobıl joly­nyń 353 shaqyrymyna asfalt tóselgen. Iаǵnı jumystardyń 77 %-y aıaqtalǵan. Qaıta jańartý jumystaryna «CITIC Construction» kompanııasy jáne bes qosalqy merdiger tartyldy. Atap aıt­saq «AstanaAvtoStroı» JShS, «Gor­dorstroı» JShS, «Astana­Energo­Montaj» JShS, «LıderStroı-2002» JShS jáne «SıneMıdasStroı» JShS jumys júrgizip jatyr.

Qalbataý – Maıqapshaǵaı baǵy­tyn­daǵy 906-1 321 shaqyrym­daryndaǵy avtomobıl jolynyń 172 shaqyrymyna asfalt tóseldi. Paıyzǵa shaqsaq, ju­mystyń 41%-y aıaqtalǵan. Munda qy­taılyq «Sınsın» kompanııasynan bólek «KazStroıTehnık» JShS men «Semeı joldary» JShS qosalqy kompanııa retinde jumys atqaryp júr. Kelisimshart boıynsha, 2023 jyldyń sońyna deıin qaıta jańartý jumystary atalǵan joldarda tolyq aıaqtalatyn kórinedi. Aıaqtalýǵa tıis te. Sebebi bó­lin­gen qarjy maqsatty jumsalsa, az emes. Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen avtomobıl jolynyń qaıta jańartý jumystary boıynsha oryndalǵan qurylys jumystarynyń mólsheri 77 mlrd teńgeni quraıdy. Al Qalbataý – Maıqapshaǵaı avtomobıl jolynyń qurylys jumystaryna 49 mlrd teńge qarjy qarastyrylǵan.

Endigi másele – tóte jol. О́skemen men Altaıdyń arasy. Bul tusta áıgili serpantın bar. Buralań jol. Buralań jol bolǵan soń qozǵalys qıyn. Qystyń kúni tirkemesi bar júk kólikteriniń júrýine tyıym salynady. Tirkemesiz júrgen soń ásirese Katonqaraǵaı óńirinde kómir baǵasy qymbattaıdy. Kómir ǵana emes, shalǵaı jatqandyqtan bolar, azyq-túlik te qymbat. Qymbatshylyq qysyp turǵan aýdandardyń biri. Eger tóte jol tez arada tússe, bálkim jolaqy da arzandar ma edi.

– Aýdan О́skemennen alys. Qystygúni qatynaý qıyndaı túsedi. Serpantınde jol-kólik oqıǵalary da az bolmady. Mynaý tóte joldy bastaǵanda qýanyp edik, aıaqsyz qaldy. Byltyr kúzde tender jarııalanady dep estip edik, ol da jalǵan bolyp shyqty. Bizdegi istiń sıyrquımyshaqtanyp ketetini ókinishti, – deıdi taksı júrgizýshisi Rınat Bolatuly.

Bul birdiń pikiri ǵana emes. Ásirese, jol taqyrybyn qozǵasaq, júrgizýshiler tartynbaı sóıleıdi. Sebebi júrgizýshiler joldyń mashaqatyn kórip júr, tózip júr.

«Qazavtojol» UK AQ baspasóz qyz­meti joldaǵan málimetke súıensek, О́skemen – Altaı baǵytyndaǵy joldy qaıta jańartý jumystary kezinde 56-72, 72-88 shaqyrymdarynda birqatar másele týyndaǵan. Naqtyraq aıtsaq, memlekettik orman qory jerlerine jol salý barysynda qaǵaz jumystary kedergi bolǵanǵa uqsaıdy. Memlekettik orman qory ýchaskelerin avtokólik joly retinde esepke alý merzimderi sozyl­ǵan, sonyń saldarynan orman qory ýchas­kelerinde qurylys jumystaryn júrgizý múmkin bolmaǵan. Taǵy bir problema – jol-qurylys materıaldary qunynyń qymbattaýy. Soǵan baılanysty 2019 jyly merdiger «ABK-Avtodor NS» JShS-men kelisimshart ózara buzyldy. Áıtpese, atalǵan aýmaqtyń jalpy uzyndyǵy 27,7 shaqy­rym ǵana. 2020 jyly memlekettik orman qorynyń jerlerin aýystyrý rásimderi aıaqtalyp, turaqty jer telimine memlekettik aktiler alyndy. Qu­jat­tary rettelgen soń, merdigerdi anyq­taý úshin konkýrstyq rásimder júr­gizildi. Biraq konkýrs qorytyndysy bo­ıynsha merdiger anyqtalmady. Byltyr respýblıkalyq bıýdjet komıssııasy jobalyq-smetalyq qujattardy túzetýdi bekitti. Qazirgi ýaqytta ýchaskeniń smeta­lyq qujattamasyn túzetý aıaqtalyp qal­dy. Ekinshi ýchaskeniń smetalyq qu­jat­tamasyn túzetý 2023 jyly bastalady. Bul jumys aıaqtalǵannan keıin joba vedomstvodan tys saraptamadan ótedi. Sodan keıin ǵana О́skemen – Altaı avtojolynyń 56-72, 72-88 shaqy­rym­da­ryn­daǵy ýchaskelerinde jol salý boıyn­sha tender ótkiziledi. Demek, tóte jol­dyń qurylysy qashan bastalyp, qa­shan aıaqtalary áli belgisiz. Naqty merzim joq.

Atalǵan jumystar tolyǵymen aıaq­talmaıynsha, bul máseleler únemi ha­lyqtyń, qoǵam belsendileriniń, jýr­na­lısterdiń nazarynda bolary sózsiz. Quzyrly organdar da qadaǵalap otyrǵany sózsiz. Sondyqtan da bul taqyrypqa oralyp otyramyz.

Shyǵys Qazaqstan oblysy