Qarym-qatynas qaıyrymy

INTEGRASIIа – IGILIK

Táýelsizdik alǵannan bergi kezeń ishinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıa­satynyń nátıjesinde elimiz álem jurtshy­lyǵymen tyǵyz qarym-qatynas jasap keledi. Sonyń ishinde Jibek joly boıynda ornalasqan eldermen serpindi seriktestik erekshe jetistikterge qol jetkizýde. Sonyń bir aıqyn dáıegi, keleshektegi Qazaqstan men Qytaı memleketteriniń qarqyndy damýyna erekshe múmkindik týǵyzatyn keleli oqıǵa dep Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń taıaýdaǵy kórshi memleketke jasaǵan resmı saparyn aıtýǵa bolady. Sol túsinistik, rııasyz dostyq jaǵdaıynda ótip, memleket basshylarynyń ekijaqty mańyzdy qujattarǵa qol qoıýyn aıtýǵa bolady. Qazaqstan men Qytaıdyń Uly Jibek joly boıyndaǵy tarıhı kórshilestigi uzaq merzimdi baǵdarlamalarǵa saı, myqty múmkindikter týǵyzýda. Qarymdy memleketpen bizdiń Otanymyz arasyndaǵy ekijaqty ýaǵdalastyq jyldarynda qaýipsizdik kepildigin qabyldaý, shekaralyq-aýmaqtyq máselelerdi naqty retteý, transshekaralyq ózenderdi paıdalaný boıynsha keleli kelisimderge qol jetkizildi. Memleketaralyq qatynastardy damytý isinde saýda-ekonomıkalyq baılanystarmen qatar, ǵylymı-tehnıkalyq, bilim jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalar boıynsha da barys-kelis aıasy keńeıip keledi. Iá, búgingi tańda Qazaqstan men Qytaı seriktestigi strategııalyq sıpatqa ıe bola bastady. Halyqaralyq qyzmette, ekonomıkada, bilim jáne ǵylymnyń basym baǵyttarynda túsinistikpen atqaratyn is-sharalar da qolǵa alynýda. Atap aıtqanda, joǵarydaǵy resmı sapar barysynda ekijaqty kelisimder men memorandýmdar bekitilip, endi akademııalyq, ǵylymı-zertteý, ınnovasııalyq-tehnıkalyq ózara is-qımylyn tereńdetý boıynsha naqty sharalar iske asyrylady. Álemniń damyǵan kóptegen memleketteri sııaqty Qazaqstan Qytaıdyń bilim júıesin zerdeleı otyryp, osy saladaǵy oń nátıjeli ózgeristerden úırený qajettigi týyndap otyr. Kórshi el búgingi kúni tehnologııalyq progress jáne ekonomıkalyq ósý qarqyny­men dúnıe júzindegi úlken ınvestısııa quıatyn derjavaǵa aınaldy. Brıtandyq keńes ótkizgen «Halyqaralyq bilim alý úshin stýdentterge demeýshilik kórsetý negizderi: ulttyq stýdenttik utqyr­lyq stıpendııa baǵdarlamalaryn baǵalaý» zertteý qorytyndylaryna qarasańyz Qytaı tórtkúl dúnıedegi óz azamattaryn shetelde oqytý boıynsha aldyńǵylardyń qatarynan kórinip otyr. Al stýdentterdi qabyldaý boıynsha úshinshi oryndy ıelenedi. Sheteldik stýdentterdi Qytaı joǵary oqý oryndary nesimen tartady, degen suraq­qa jaýap berer bolsaq, eń aldymen, ǵylym­ǵa, onyń ishinde qoldanbaly zertteý­lerge, mádenıettiń ilgerileýine, ásirese, iskerlikke erekshe mán berýinde jatyr dep oılaımyz. Kóptegen sheteldik kompanııalar ózderiniń turaqty ókilderin sol eldiń zaýyttarymen, iri korporasııalarymen, ǵyly­mı jáne qarjylyq ınstıtýttarymen tikeleı baılanystyrý úshin tolassyz ashyp jatady. Qazirgi ýaqytta Qytaıda álem­niń 175 elinen júzdegen stýdent oqýda. Olardyń ishinde «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasynyń stıpendıattaryn qosa alǵanda, 7500-den astam qazaqstandyq jastar tehnıkalyq baǵyttaǵy, ınjenerlik ǵylymdar men aqparattyq júıede, munaı jáne gaz, memlekettik, ákimshilik basqarý, agrarlyq, qarjy, ekonomıka sektorlaryn­da, saýda-ónerkásip, menedjment, t.b. salalardaǵy basym mamandyqtar boıynsha kórshi eldiń jetekshi ýnıversıtetterinde bilim alýda. Halyqaralyq reıtıngke sáıkes kórshi memlekettiń kóptegen joǵary oqý oryndary, atap aıtqanda, Pekın, Szınhýa, Fýdan, Shanhaı Jıaton, Gonkong ǵylym jáne tehnologııa, Nanszın ýnıversıteti bilimde dástúrli jetekshi oryndaǵy eýropalyq jáne amerıkalyq aıtýly oqý oryndaryn basyp ozyp, álemniń 100 úzdik bilim ordalarynyń qataryna engen. Aıtalyq, ǵasyrlyq tarıhy men dástúrleri bar eldiń myqty joǵary bilim berý mekemeleriniń basym bóligi «Bolashaq» baǵdarlamasynyń talabyna tolyq jaýap beretin álemniń 200 úzdik oqý ornynyń tizimine engizilgen. Olardyń qatarynda joǵaryda aıtqan oqý oryndarynan ózge mysaly, Shyǵys Qytaı ǵylym jáne tehnologııa, Fýdan, Tongjı, Qytaı munaı ýnıversıtetterin atap ótýge bolady. Sol jaqta oqıtyn qazaqstandyq stýdent­ter­diń basym bolýy, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıyn 3000 qazaqstandyqty álemniń jetekshi ýnıver­sıtetinde oqytý boıynsha tapsyrmasyn iske asyrý aıasynda júzege asyp jatqanyn aıta keteıik. Qazirgi «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha 112 qazaqstandyq oqýyn aıa­q­tap, qalǵan 21 adam bakalavr, magıstr dá­re­­je­lerin alý maqsatynda bilimderin jal­ǵas­tyrýda. El jastarynyń Qytaıdyń jetekshi ýnıversıtetterinde oqýy úshin taǵy da 136 stıpendııa taǵaıyndalǵanyn eske salamyz. Ol jaqtaǵy oqý oryndarynda baka­lav­rıat, magıstratýra jáne doktoran­týra baǵdarlama talabyna saı, sol eldiń tilinde ótedi. Stıpendıattarǵa qytaı tilin meńgerý úshin 1 jyldan 2 jylǵa deıin ýaqyt beriledi. Irgeles memlekettiń jetekshi joǵary oqý oryndary, onyń ishinde «Bolashaq» stıpendııasynyń seriktesteri osy kúngi zaman úrdisin esepke alyp, akademııalyq baǵdarlamalar boıynsha kadrlardy aǵylshyn tilinde daıarlaýǵa basa nazar aýdarýda. Olarǵa dáris oqıtyndar álemdik ýnıversıtetterdiń úzdik professorlary men mamandary. Osyǵan baılanysty «Bolashaq» baǵdarlamasy sheńberinde Qytaı ýnıversıtetterimen aldaǵy ýaqytta da yntymaqtastyqty nyǵaıta berýdi jan-jaqty oılastyrýdamyz. Sonyń ishinde, Gonkongtyń joǵary oqý oryndarymen akademııalyq baǵdarlamalar boıynsha yntymaqtastyqty keńeıtý ýaqyt talabynan týyndap otyr. Gonkong eýropalyq jáne shyǵystyq erekshelikterdi halyqaralyq bilim júıesine júıeli engizý ústinde. Álemdik reıtıngke sáıkes Gonkongtyń jetekshi joǵary oqý oryndary álemniń 100 úzdik ýnıversıtetteri qataryna engen. Al Azııada myqty delinetin oqý oryndarynyń on toptyǵynyń basynda tur. Olardyń qatarynan QS álemdik ýnıversıtetterdiń reıtınginde 26-shy oryndy ıelengen Gonkon, sondaı-aq, 34-shi orynda turǵan Gonkong ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıtetin atap ótýge bolady. Bul bilim ordalary «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha oqıtyndardyń tizimine kiredi. Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy shıkizat­tyq emes sektorlarǵa qajet munaı hımııasy, mashına jasaý óndirisi, sol sekildi densaýlyq saqtaý, bilim salasyna kadr ázirleý boıynsha aǵymdaǵy jylǵy naýryzda «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy ákimshiligi Qytaıdyń joǵary oqý oryndarynyń, atap aıtqanda, Gonkong ǵylym jáne tehnologııa, Gonkon, Szınhýa, Fýdan, Shanhaı Jıaton ýnıversıtetteri ókilderimen birqatar kezdesýler ótkizdi. Munymen birge, magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha aǵylshyn tilinde oqýdyń akademııalyq baǵdarlamalaryn keńeıtý qarastyrylyp, pedagogıka, medısına qyzmetkerleri men agro sektory, energııanyń balama kózderi, hımııa jáne munaı-gaz ınjınırıngi, bıomedısına, avıa­sııa, kólik salalaryndaǵy ınjenerlik-tehnıkalyq mamandar úshin aǵylshyn tilindegi taǵylymdamanyń arnaıy baǵdarlamalaryn ázirleý týraly ýaǵda­lastyqqa qol jetkizildi. Mysaly, me­k­­tepke deıingi oqý oryndarynyń tár­bıe­leýshileri úshin «Mektepke deıingi bilim» jeke taǵylymdama baǵdarlamasy ázir­lenýde. Bul izdenister mýltımedııalyq jáne ınteraktıvtik tehnologııalardy paıda­laný­dyń jańa ádisterine baǵyttalǵan. Buǵan qosa, Shanhaı Jıaton ýnıversıtetiniń elek­tronıka, ınformatıka jáne elektr ınjı­nerııa mektebi bazasynda «Nazarbaev zııat­kerlik mektepteriniń» ınformatıka oqytý­shylary úshin ǵylymı taǵylymdama túzilýde. Qazaqstandaǵy medısına salasynda mamandar daıarlaýdaǵy múddeni esepke alyp, QHR úzdik joǵary oryndarynyń ulttyq reıtıngisinde úshinshi orynda turǵan Shanhaı Jıaton ýnıversıtetiniń medısına mektebimen birlese otyryp, aǵzalardy aýystyrý, farmasevtıka, hırýrgııa, gınekologııa, neırohırýrgııa baǵyttary boıynsha birlesken zerdeleý baǵdarlamalaryn jasaý jumysy qarqyn alýda. «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy álemdegi básekege qabiletti 30 eldiń qataryna kirý boıynsha Prezıdent Nursul­tan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynyń basym mindetterin iske asyrý sheńberinde naryq qajettilikterine ýaqtyly den qoıyp, shetelde joǵary bilikti otandyq kadrlardy daıyndaý jónin­degi jumystardy talapqa saı at­qarý ústinde. Osy jumystarymyzdyń nátıjesinde bakalavrlar, magıstrlar, PhD doktorlary boıynsha eń qajetti mamandar ázirleý óz nátıjesin berýde. 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń ekinshi bes jyldyǵyna jáne odan keıin­gi kezeńderde iske asatyn keleli jumys­tarǵa qajet bilikti kadrlar daıyndaý «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ-ta josparlanýda. Ol elimizdiń uzaq merzimdi jobalar aıasynda oılastyrylyp, ǵylym, bilim, ónerkásip, ózge de salalarǵa aýadaı qajet mamandyq túrleriniń tizbesi túzilýde. Halyq sanyna qaraı sapaly kadr­dy kóbeıtý jónindegi Qytaı memleketiniń bastamalarynan alar taǵylym az bolmasa kerek. Qazir ol elde ǵylymı pánderdi tolyqtaı qamtyǵan jáne oqytý sapasy joǵary bilim júıesi qalyptastyrylǵan. Bir sózben aıtqanda, jahandaný dáýirin­de damýdyń bekem jolyna túsken Qytaı eliniń bilim men ǵylym jáne tehnologııa salalaryndaǵy mol jetistikterin ornyq­tyryp kele jatqandarmen seriktes bola otyryp úırensek, Otanymyzdyń ekono­mı­kasyn búgingiden de bıik dárejege kótererimiz sózsiz. Mundaı ıgilikti isti jan-jaqty daıyndyqtan ótken bilim bili­gi myqty, básekege tótep beretin kadr­lar júzege asyrady. Osy kadr daıyndaý isin­degi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóre­gen saıasatynyń nátıjesinde «Bolashaq» baǵ­darlamasy jıyrma jyl boıy dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda myńdaǵan jasty oqytyp, taǵylymdamadan ótkizdi. Bul ıgilikti is aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taba beredi. Osy jumys barysynda yntymaqtastyǵymyz jarasqan Qytaı memleketinde kadr daıyndaý jumysy tereńdeı bermek. Osy arada myna bir jaǵymdy jaıdy da aıta ketsem deımin. Ol qazirgi ýaqytta Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy AQ úmitkerlerge stıpendııa taǵa­ıyndaý konkýrsyna qatysý jáne keıinnen sheteldik ýnıversıtetterde, atap aıtqanda, Qytaı joǵary oqý oryndarynda oqýǵa qujattar qabyldanýda. Ol týraly tolyq málimetti baǵdarlamalar ortalyǵynyń resmı saıtynan alýǵa bolady. Ǵanı NYǴYMETOV, «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ prezıdenti.

Birigý berekege bastaıdy

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jarqyn bolashaǵy bar ekenine Elbasy N.Nazarbaev o bastan-aq turaqty nazar aýdaryp keledi. Irgeles jatqan eldermen ıntegrasııalyq úrdisti údetýge úlken jol ashyldy. Bul ekonomıkamyzdyń damýyna burynǵydan góri serpin beretinin, eksporttyq múmkindigimizdiń keńeıýine jol ashylatynyn qazirdiń ózinde ańǵaryp otyrmyz. Elder arasynda erkin yqpaldastyqtyń bereri mol. Ǵalamdyq jahandanýdyń qazirgideı qarqyndy damýy kezinde irgeńdi bekitip alyp otyra almaıtynyń haq. Bul, ásirese, ekonomıka salasyna qatysty. Biz buǵan deıin Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq ke­ńis­tiktiń qanshalyqty qaı­tarymdy bolǵanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan, Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqtan kúteri­­­­­miz kóp. Eń bastysy, odaq­qa qatysýshy elderdiń eko­no­mıkalyq yqpaldasýy múlde jańa deńgeıge kóteri­letinin ǵalymdarymyz aıtyp ta, jazyp ta júr. Sondaı-aq, birlesken kásiporyndar qurylyp, jańa jumys oryndary ashylmaq. Kásiporyndar jańa ótkizý rynoktaryna shyǵady, ıaǵnı kásipkerliktiń tynysy ashylyp, kókjıegi keńeıedi. Osy­nyń barlyǵy múddeleri ortaq elderdiń ekonomıkalyq múmkindigin kóterý arqyly turǵyndarynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa alǵyshart jasaıtyny Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq shartynda basty nazarda ustalǵany kórinip-aq tur. Odaqqa qatysýshy el­derdiń egemendigi men saıası quryly­m­daryna aralas­paıtyn biryńǵaı ekonomıkalyq máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan ashyq qaǵıdattarǵa negizdelgen qurylym ekeni sózsiz. Son­dyqtan, ıntegrasııalyq damý­dyń basty tetigi retinde de baǵaly. Belarýs, Reseı jáne Qaza­q­stan basshylary júzege asyr­ǵan bul asa mańyzdy tarıhı sharanyń keleshegi kemel ekenine daý joq. Bul bizdi jańa biregeı birikken ekonomıkalyq is-qımyldarǵa bastaıdy. Ol óz kezeginde tabysymyzdy molaıtyp, múmkindigimizdi arttyrady. Beıbitshilik pen birlikti, eko­nomıkalyq turaqtylyqty ustanyp otyrǵan kórshiles elderge de, onyń halqyna da keregi osy. Bizdiń kásiporynnyń ónimi eksportqa shyǵarylady. Zama­naýı jańa tehnologııamen jaraq­­tandyrylǵan jańa zaýyt qurylysy aıaqtalyp keledi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aldaǵy ýaqytta da bıikterden kórine berýimizge degen senimdi nyǵaıta túsedi. Serik ÁBENOV, «Qazhrom» TUK» AQ  fılıaly Aqtóbe qorytpa  zaýyty №2 sehy  bastyǵynyń orynbasary. Aqtóbe oblysy.

Bilim keńistigine bereri mol

Elimizdiń Reseı jáne Belo­rýs­sııamen birge Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa birigýi jańa betburystyń bastaýy bolyp otyr. Aıtýly oqıǵany saraptaǵan shyǵysqazaqstandyq ǵalymdar osylaı deıdi. D.Serik­baev atyndaǵy ShQMTÝ-da atal­ǵan birlestiktegi Qa­zaqstan­nyń damýy týraly máse­leler talqylandy. Oǵan ýnıver­sı­tet­tiń professor-oqytýshylar quramy men doktoranttar, magıs­tranttar qatysty. D.Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ rektory, fızıka-matema­tıka ǵylymdarynyń doktory Nurlan Temirbekov odaqqa qatysýshy úsh memlekettiń áriptestik tarıhynda jańa kezeń bastalǵanyn atap ótti. Rektordyń aıtýynsha, osydan jıyrma jyl buryn Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dári­sin­de qoǵamǵa usyn­ǵan Eýra­zııa­lyq odaq qurý týraly jobasy búginde is júzinde shyndyqqa aınaldy. Qazaqstan, Reseı jáne Belorýssııa elderi arasyndaǵy ıntegrasııa ekonomıka, ǵylym men bilim, densaýlyq, mádenıet jáne týrızm syndy kóptegen baǵytta óziniń ónimdi nátıjesin beretin bolady. – Biz jahandyq ózgerister qarsańynda turmyz. Jalpy, eýrazııalyq keńistik bizge jańa múmkindikter men tyń tynys beredi. Onyń ishinde biryńǵaı eýrazııalyq bilim berý keńistigin qurýǵa bolady. Bul jańa tehnologııa men shet tilin jetik meńgergen, básekege qabiletti, joǵary bilikti mamandardan turatyn jańa býynnyń qalyptasýyna jol ashady. Integrasııa oraıyndaǵy úderister ǵylymda da oryn alady. О́zderińizge belgili, ǵylymda shekara bolmaı­dy. Úsh eldiń ǵalymdary Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi ǵajap ıdeıalar men biregeı tájirıbelerdi, ǵy­lymı baılanystardy odan ári ushtastyryp, nyǵaıta túsedi. Son­daı-aq, ınnovasııalyq ǵy­lym­dy damytýda aıtarlyqtaı alǵa jyljýǵa bolady, – dedi Nurlan Temirbekov. Ýnıversıtettiń ekono­mı­ka­lyq teorııa jáne naryq kafedrasynyń professory Saǵaladın Jumanazardyń aıtýynsha, ıntegrasııalanǵan elderdiń ekonomıkasynda paıda bolatyn qurylymnyń nátıjesinde terrıtorııalyq-ekonomıkalyq jáne áleýmettik sharýashylyqta tepe-teńdikti saqtaý, óndiriste tómengi shyǵyn jáne joǵary kiristi júzege asyrý, eńbek ónimdiligin arttyrý máseleleri týady. Qurylymdyq ózgerister sátinde ıntegrasııa esebinen óndiristik resýrsty keńeıtýge, damýdyń teńsizdigin túzeýge, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa sony múmkindikter bolady. Osy sátti tıimdi paıdalana bilý qajet. S.Jumanazar álem elderiniń túrli odaq pen qoǵamdastyqtaǵy tarıhı ıntegrasııalaryna jasaǵan saraptamasymen bólisti. Atalǵan birlestikterdiń tájirıbesi men nátıjesi boıynsha qorytyndy shyǵarǵan ǵalym Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter áleýetterin birik­tirý joly arqyly óz ekonomıkalaryn qazirgiden de qýatty qylyp qurýyna bolady. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.