Sákennen jaýap alǵan tergeýshi

О́tken ǵasyrdaǵy 70-shi jyldardyń orta sheninde Selınograd oblysyna komandırovkaǵa baratynymdy bilgen bir jasy úlken janashyr: «Ol jaqta qonaqúı jaǵy qıyndaý. Qınalsań myna úıge bar, meniń atymdy aıtsań boldy», – dep bir tanysynyń adresin berdi. Barǵan boıda Shortandy, Alekseev aýdandaryna júrip kettim de, qaıtarda birer kún Selınogradta aıaldaýǵa týra keldi. Qaıtarǵa bılet alyp, qonaqúıge barsam, aıtqandaı-aq, mańyna jolatpaıdy. Durystap tyńdamaıdy da. Amal joq, tanysym bergen adres boıynsha sonda bardym. Tolyqtaý deneli, orta boıly, orta jastaǵy er adam men jasy ózi qatarly symbatty, ashyq júzdi áıeli jyly qarsy aldy. Úı ıesi: – Kelgeniń durys boldy. Balalar Almatyda, biri oqıdy, biri jumys isteıdi. Qysylma, óz úıińdeı kór, – dep jalpyldap jatyr. Ol kezde azyq-túlik qaıda da qat, sodan ba, otaǵasy men otyrar-otyrmastan úıden shyǵyp ketti de, uzamaı alyp kelgen muzdatqyshta qatyp qaqıǵan úırekti joǵary kóterip: – Minekı, anda bardym da atyp ákeldim, – dep qarqyldaı kúldi. Jaıǵasyp otyrǵan soń: – Týǵan jerim Qarqaraly, – dedi ózi jaıly. – Biraz jyldan beri osy qalada advokat bop isteımin. Oǵan deıin... – dep sál irkilgendeı boldy. Mán bergenim joq. – Á, qoıa ber, – dep sózin ári qaraı jalǵady. – Pensııaǵa shyǵatyn kez jaqyndap keledi. Bálkim, sonan soń Almatyǵa kóshemiz be, kóremiz. Balalar kelińder dep qoımaıdy. Barsaq baramyz, Almaty bóten emes, jastyq shaǵymyz ótken jer. Myna apaıyń ekeýmiz sonda úılengenbiz. Apańnyń týǵan aǵasy Almatyda turady, jaýapty qyzmet atqarady. Jaǵdaı osylaı... Al sen... О́zimdi tanystyrǵan men de úı ıesiniń bir maqala jazyp, pochtamen salyp jiberemin degen ýádesin alǵan soń qona jatyp, tańerteń aeroportqa tarttym. Aradan onshaqty jyl ótkende – oǵan deıin anda-sanda hat arqyly habarlasyp turatyn – selınogradtyq advokat Almatyǵa qonys aýdardy. Jıi bolmasa da, kezdesip, kórisip júrdik. Sózin áskerıler sııaqty nyq, kesip sóıleıtin ol bir joly parkte áńgimelesip júrgende: – Sovet ókimeti bizdiń obalymyzǵa qaldy, – dep qaldy kózderi ot shashyp. Kúmisteı jalt-jult etken qysqa shashtary tikireıip, úrpıip ketkendeı boldy. Aıaq-qoldary qaltyrap, óńi qýaryp, ıegi dir-dir etti de, tez qalpyna keldi. Keldi de: – Balalar úıinde ósken bir top jetim bala zoovetınstıtýtta oqıtynbyz. Úshinshi kýrsty bitirer aldynda oıda joqta saý etip kelgen túsi sýyq bireýler alty stýdentti qulaqtan súırep alyp barsyn da, OGPÝ-den biraq shyǵarsyn. Onda solaı atalady. Onyń ne ekenin bilesiń be? Qazirgi KGB. Áı-sháı joq, sender komsomolsyńdar, aıtqanymyzdy oryndaısyńdar, bir jyldan beri syrttaryńnan baqylap, tekserip júrdik. Endi osynda tergeýshi bolasyńdar, – dep máseleni tóteden qoıdy. – Ne isteımiz, aıtqandaryna kóndik, aıdaýlaryna júrdik. Qysqa kýrsta oqytyp, leıtenant, aǵa leıtenant degen shen berdi. Baspana bar, aılyq jaman emes. Biraq, jumys shekten tys aýyr, qaýyrt. Tez úırenip, kóndigip kettik. Jastyqqa bári syıymdy, asyp-tasyp shyǵa keldik. Sovet ókimetiniń qoldaýshysy da, qorǵaýshysy da biz bop, shash al dese bas alý túk emesteı bop júrdik. Uzamaı 1937 jyldyń alapat kúnderi keldi. Ol 1936 jyly-aq bastalǵan ǵoı, biraq, naǵyz ýshyǵyp, qutyrǵan kez – 1937. Odan soń birtindep saıabyrlady. Saıabyrlaǵanyn qaıteıik, óz ishimizden de, organdy aıtamyn, talaılardyń basy jutyldy. Áı, ol kezde bizdi chekıst deıtin. Qazir kóp aıtpaıdy. Sóıtip, bul aǵań dúrildegen chekıst bolǵan, bildiń be? Anaý-mynaý emes, otanǵa adal, tabandy chekıst. Anaý-mynaý emes, Sáken Seıfýllındi tergep, kylmysyn moıyndata almaı pushaıman bolǵan chekıst, bildiń be? Saǵan senip, ózimsinip aıtyp jatqanym da. Áıtpese nem bar, eshkimge aıtpa, maqul ma? – Sáken Seıfýllındi tergedim deısiz be? – Iá! – dep elp etti ótkir kózderi ejireıe. – Ne jazyǵymyz bar, terge dedi, tergedik, mindetimizdi atqardyq, atqarmasań, bas ketedi dedim ǵoı álgide, qyzmettiń aty – qyzmet. Ant bergenbiz, ony buzýǵa bolmaıdy. Neǵyl deısińder endi?! – Jazyǵyńyz joq, bilemiz. Endi sony bylaı eptep... keńirek aıtsańyz... qaıtedi?.. – Keńirek aıt deısiń be? Qorqyp-úrketin dáneńe joq. Taǵy birde bolsyn, jaraı ma? ...Mine, Selınogradtan Almatyǵa qonys aýdarǵan advokatpen taǵy da parkte serýendep júrmiz. Anany bir, mynany bir sóz etip, Sáken jaıly áńgimege burylar emes. Aqyry ózim bastap: – О́tken jolǵy ýádeńiz... – dep shetin shyǵardym. – Á, Sáken Seıfýllın be? Ne bilgiń keledi, aıta ber! – Qalaı tekserdińiz? Onda kim bolyp isteýshi edińiz? Qaı jerde? – deımin syzdyqtatyp. – Qalaı tekseremiz, kádimgideı tekserdik. Osy Almatyda. Dzerjınskıı kóshesindegi sur úıdi bilesiń be, sonda. Onda bizdi qyzmetimiz úlken bolsyn, kishi bolsyn, bir-aq sózben tergeýshi nemese chekıst deıtin dedim ǵoı. – Sákennen qalaı jaýap aldyńyz, sony ǵana aıtyńyzshy. – Meniń aldymda eki tergeýshi túk shyǵara almaǵan eken. Bir kúni kezek bir serigim men maǵan keldi. Ekeýmiz kezektesip tergeıtin boldyq. Endigisin ózim jaıly aıtaıyn. Bastyqtar eger Sákenniń qylmysyn moıyndatsań óıtemiz, búıtemiz, sheniń joǵarylaıdy deıdi. Selt etpeımin. Maǵan bas kerek. Áýeli bul jerden aman shyǵý kerek. Múlt ketseń, aıaǵyń kókten keledi. Sákendi tergegende serigim ekeýmiz bastyqtar ne iste dedi, sony istedik. Kameradan shyqpaı jumys istedik. Az-kem kórshi bólmede kezek-kezek kóz shyrymyn alamyz da, qaıta tergeımiz. Solaısha eki apta ótti. Sáken eshteńe moıyndamady, kesseń bas mine dep miz baqpady. Kúndiz de, túnde de aýzy kópirip sóıleıtin, qara terge túsip sharshaıtyn eki tergeýshi – biz boldyq. – Sáken sharshaýshy ma edi? – Bilip otyryp suraısyń. Ne dem almaı, ne tamaq ishpeı, tergeýshiniń aldynda táýlik boıy tik turatyn adam sharshamaı ma? Biraq, bizdiń onda jumysymyz qansha. Eki adym jerde bizdi de ańdyp otyratyndar baryn bilemiz. – Sonda ne tergedińiz? Ne bilý kerek edi? – Tolyp jatyr, kóbi esten shyǵyp ketti. Qup kórseń, bireýin aıtaıyn. Anaý álgi Sákenniń «Qyzyl at» degen óleńi bar emes pe, oqyp pa ediń? – Oqyǵanmyn, ol óleń emes, poe­ma, – deımin burynǵy tergeýshini shamdandyryp almaý úshin jumsaq sóılep. – Bolsa bolar, áıteýir, ashy ishekteı shubatylǵan birdeńe edi ǵoı. Sákenniń qateligi sonda. Olaı jazbaý kerek edi, abaılaý kerek edi. – Qateligi ne, qalaı jazý kerek edi? – Qyzyl at – baptaýy, kútimi kelisken burynǵy baıdyń aty. Sovet ókimeti kezinde neshe túrli qara jumysqa jegilip, kórme­genin kórgen, azap shekken, jadap-jú­degen. Sáken osy jaǵyn oılamaǵan. – Aǵataı-aý, poemada dál olaı emes koı. Álde, siz solaı qabyldap pa edińiz! – Solaı, solaı. Qazir úıińe baryp, qaıta oqy, sonda bilesiń. – Oı, aǵataı-aý! – Qoı, bala, – dep advokat qarq-qarq kúldi. – Sákenniń qateligi kóp boldy. «Kyzyl at» bireýi ǵana. Baıdyń qyzdarynan tartyp alǵan qansha qatyny bolǵanyn bilesiń be? «Tar jol, taıǵaq keshý» degen kitabynda Sovet ókimetiniń qas jaýlaryn maqtaǵanyn bilesiń be? Meıli, ótti-ketti, endi paıda joq. – Sizdińshe, Sákendi aqtamaý kerek pe edi? – Men olaı degen joqpyn. Aqtaǵany durys, árıne. – Qaıdan bileıin, Sákeńdi áli de jaý kóretin sııaqtysyz ba, qalaı dep jatqanym da. – Aıttym ǵoı, jaý kórmeımin, ol saıası qatesi úshin jazalandy. Sákendeı aqyldy adam olaı etpeý kerek edi... – Onda, sizdińshe, Sákendi atyp tastaǵany durys bolǵan ba? – Durys emes. Odan góri jeńildeý jaza berse de bolar edi. – Máselen, kandaı? – Ony aıta almaımyn. Men sot emespin. – Sot bolmasańyz, advokatsyz ǵoı. – Onda advokat emes, tergeýshi edim. Advokat bolǵanym keıin. Jalpy, halyq jaýlaryn sottaǵanda advokat degen bolmaıtyn. Meniń bilýimde solaı. Qatelessem, Qudaı keshirsin. – Taǵy bir suraq. Joǵarydaǵy bir sózińizge qaraǵanda, Sákenniń Sovet ókimeti aldyndaǵy «qylmystaryn» siz de moıyndata almapsyz. Ári qaraı ne boldy? Is basqa tergeýshilerge ótti me? – Bastyqtar solaı sheshken soń, solaı bolady da. – Ol kim degen tergeýshi edi? Qupııa bolmasa... – Qupııa túgi joq, bizden keıin Ivanov degen bolǵan. Qazir qaıda ekenin bilmeımin. Onyń qasynda ulty tatar taǵy bireý bar edi, aty-jóni esime túspeı tur. Qazir... Á, ıá, Harısov, álde, Hafızov pa, sol ekeýiniń biri. Al, men oǵan «Ivanov osynda» degenim joq. Ivanov jóninde aıtylyp-jazylyp júrgenderge syn kózben qaraǵan jón. Aqıqatty aıqyndaý qajet. Kim bilsin, ol da bar bolǵany «óz boryshyn adal atqarǵan» paqyr shyǵar. Myna bizdiń advokat aǵamyz qusap. Áıtpese, bálkim, búgin ekeýi de jer basyp júrmes pe edi, kim bilsin. Tergeýshige taǵy da bir-eki saýal qoıdym. «Sákenge eptep jyly qabaq tanyttyńyz ba? Kómek qolyn soza aldyńyz ba? Uryp-soqqan joqsyz ba?» – dep. Túsi qýqyl tartqan tergeýshi «joq» dep bir-aq qaıyrdy. «Olaı etý múmkin emes edi» deıtinin aıtpasa da uqtym. – Repressııa jyldary OGPÝ-da tergeýshi bop, Sákendi eki apta qınaǵanyńyzǵa ókinesiz be? – Qınady dep qaıtesiń? Men úkimet júktegen mindetimdi atqardym. Nege ókinýim kerek? Men bolmasam, basqa bireý jaýap alar edi. Sáken báribir aman qalmas edi. Ony men de, basqalar da biletinbiz. Al, boldyń ba? О́ziń sákenshil ekensiń ǵoı... – Sáken qazaqtyń maqtanyshy emes pe? – Maqtanysh bolsa, maqtanysh shyǵar, biraq, qatelespeý kerek edi. – Qatelespeıtin adam bola ma? – Bolmaıdy, biraq, Sákendiki memlekettik qate! Sen, bala, meni eshteńe túsinbeıtin bireý nemese tasjúrek, raqymsyz eken dep tursyń ba? Biz de adambyz. Máselen, ótkende Sovet ókimetine meniń de ókpem bar dep em ǵoı saǵan, esińde me? Eger meni zoovetınstıtýtty bitirýge bir jyl qalǵanda erkimnen tys basqa salaǵa buryp áketpegende, bálkim, keıin obkom ne raıkom hatshysy, quryǵanda, bir sovhozdyń dırektory bolarym múmkin edi. Amal qansha, taǵdyrymdy tálkekke saldy. Repressııa tusynda Sáken sııaqty talaılardy tergep, júıkeden júıke qalmady, sodan tapqan qaıyr shamaly, biraq, qoǵamǵa, halyqqa adal boldym, mindetime kir juqtyrǵan joqpyn. Soǵan shúkirlik etemin. Tym aǵynan jarylyp aqta­ryl­masa da, biraz jaıdy búkpesiz aıtyp, ári, ol qyzmetten pálendeı opa tappaǵanyn da jasyrmaı pushaıman hal keship turǵandaı kóringen burynǵy chekısti ishteı aıap, janym ashyǵandaı boldy. Sonda da óziniń ruqsatymen oǵan taǵy bir sońǵy suraq qoıýǵa týra keldi: «Sol jyldarda siz sııaqty taǵy bir tergeýshi Sákendi osy qazir siz ekeýmiz turǵan parkke alyp kelip, oryndyqqa otyrǵyzyp qoıyp jaýap alǵanda, qorlyqqa shydamaǵan aqyn tura kelip, ony astyndaǵy oryndyqpen uryp basyn jarypty degendi oqyǵanymyz bar. Sol jaıly bilesiz be, ras pa?» – dep. Bul joly da jaýap qysqa, naqty boldy: «Joq! Ondaıdy aıtyp júrgen ózderiń sııaqty jazǵyshtar bolar. Sen áýeli saıası arestanttardy taza aýa jutý úshin on-on bes mınýt túrmeniń qorasyna shyǵaratyn ba edi dep suramaısyń ba? Meıli, deıtinder deı bersin. Bireýdiń kúnásin kóteretin jaıym joq! Múmkin, ras shyǵar. Onyń áńgimeleri áldekimderdi eske túsirgendeı boldy. Máselen, Qarasartov. Aıtqandary sodan aýmaıdy. Shákárimdi aıdalada atyp, qudyqqa tastap ketken Qarasartov ta óz áreketiniń durystyǵyna shák keltirmeı ótti emes pe ómirden (sonaý bir jyly búgingi ǵulama ǵalym, Ebineı Bóketov taspaǵa jazyp alyp, baspasózde jarııalaǵan áńgime-suhbatta Qarasartov ta osy sııaqty ýájder aıtqanyn eske túsirińiz). Al, menimen áńgimelesken, Sákennen eki apta jaýap alǵan chekıstiń aıtqandaryna endigi jerde eshteńe qosyp-almasa da bolatynyn ózińiz de shamalap, sezip-bilip otyrsyz, aǵaıyn. Osydan soń ákesin baı-kulaqqa jatqyzyp Kókaralǵa aıdaǵan zańger, ákesin úshtiktiń úkimimen atyp tastaǵan grýzın azamatynyń óz úıinen Stalınniń mýzeıin ashqanyna tańdanýdyń reti bar ma, joq pa, pálen deý qıyn shyǵar... Sonymen, bul ne? P.S. Sákendi tergegen chekıst kezdeısoq bireý emes. Bertinge deıin buıyrǵan jumysty istep, toqsanǵa taıap baqıǵa ozǵan Qudaıdyń kóp quldarynyń biri. Arýaǵy keshirsin. Zákir ASABAEV. ALMATY.