Sý strategııalyq resýrs

Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Geografııa ınstıtýty cý máseleleri bóliminiń meńgerýshisi, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor, gıdrolog-ınjener Jaqypbaı DOSTAIMEN áńgime.

Sý paıdalaný úderisi 10-12 paıyzǵa ósip otyrady

– Jaqypbaı aǵa, «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasynda HHI ǵasyrdyń jahandyq on syn-qa­teriniń biri retinde «sýdyń tym tapshylyǵy» máselesi atalǵany belgili. Strategııada álemdik sý resýrstary qatty qysym kórip otyrǵany, sońǵy 60 jylda Jer sharynda aýyzsýdy paıdalaný 8 ese óskeni, osy júzjyldyqtyń ortasyna qaraı kóp eldiń sýdy syrttan aldyrýǵa májbúr bolatyny jaıly aıtylǵan bolatyn. Kúrdelený baǵytyna qaraı bet alǵan bul másele tóńireginde siz ne deısiz? – Keleshekte, ıaǵnı árbir on jylda «shartty ssenarıı» boıynsha álemdik sý paıdalaný úderisi 10-12 paıyzǵa ósip otyrady da, 2025-2030 jyldarǵa qaraı 1995 jylmen salystyrǵanda, 1,4 esege artady. Al Qazaqstanda sý resýrstary 2030 jylǵa qaraı qazirgi 91,3 tekshe shaqyrymmen salystyrǵanda 21 paıyzǵa azaıyp, 72,4 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Azaıý úderisi, negizinen transshekaralyq ózender esebinen bolady, ıaǵnı kórshiles elderden keletin sý kólemi 60 paıyzdan astam mólsherge kemıdi. Sebebi, búgingi tańda kórshiler ózderiniń ekonomıka salalaryn damytý úshin sý resýrstaryn paıdalanýdy arttyryp keledi.  – Árıne, sý – shekteýli resýrs. Al, shek­teýli dúnıeniń kózin ıelený úshin kúres jer betindegi shıelenis pen janjaldar sebep­teriniń oshaǵy retinde qaralyp, qazirdiń ózinde geosaıasattyń asa mańyzdy faktoryna aınalýda. Mundaı jaǵdaıda eldiń ustanatyn saıasaty qandaı bolýy kerek? – Memlekettik saıasat ta­ra­zylanǵan bolýy tıis. Álemdik tájirıbede qabyldanǵan qaǵı­dalardy basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstanǵa tıesili sý re­sýrs­tarynyń lımıtin belgilep alýymyz kerek. Bul jóninde Ertis, Ile sekil­di iri ózenderimizdiń sýyn bóli­sý jóninde Qytaı Halyq Res­pýblıkasymen áli kúnge deıin kelisim jasalǵan joq. Bul kórshimiz eshbir halyqaralyq qujatqa qol qoıǵan emes. Al О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseı sııaqty ózge kórshilerimizben 1983 jyly Máskeýde bekitilgen shartymyz bar ekeni ras. Alaıda, bul elder shartty oryndamaı qoıa salatyny da ras. Qalaı degenmen de, sý máselesi qazirgi kúni jáne jaqyn bolashaqta ótkir geosaıası máselege aınalatyny anyq. – Prezıdent óziniń bir sózinde bul prob­lemanyń geosaıası astary joq emestigine nazar aýdaryp, atalǵan máseleniń kúrdeliligine qaramastan, ony saıasılandyrýǵa jol bermeý qajettigin atap ótken edi. Qazirgi tań­da elimiz trans­shekaralyq ózenderdiń sý re­sýrs­taryn paıdalanýda taǵy qandaı má­se­lelermen betpe-bet kelip otyr? – Qazirgi tańda transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn paıdalanýda mynadaı máseleler bar. Máselen, Syrdarııa, Shý-Talas ózenderi boıynsha ýaqytsha, 1983 jyly Máskeýde qabyldanǵan qujatqa sáıkes kelisim bolǵanymen, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń sýarmaly egis tanaptaryna qajet kezinde kórshiler sýdy bermeı qoıady. Al «sý ishpegen» egistikter, tıisinshe, kúıip ketetini belgili. Ekinshiden, Toqtoǵul sııaqty joǵaryda ornalasqan bógenderden qystyń kózi qyraýda elektr qýa­tyn alý maqsatynda tópelep sý ji­beretin kezder de bolyp turady. Al búginde batystaǵy Qaraózen men Saryózenniń sýyn reseılikter bizge satyp berip otyr. Mine, osyndaı máselelerdi aıta berseń, tizbektelip kete beredi.

Bizge keletin sý mólsheri kemip, sapasy tómendeı bastady...

 – Qazaqstan geografııalyq jaǵdaıyna baılanysty barlyq iri ózenderdiń tómengi saǵasynda ornalasqan. Demek, elimizdegi sý resýrstarynyń jetispeýin, eń aldymen, osy transshekaralyq ózender aǵystarynyń azaıýymen baılanystyra qaraımyz. Qara Ertis, Ile ózenderine qatysty oryn alyp otyrǵan, bolashaqta bolýy múmkin kúrdeli problemalar jóninde ne aıtasyz? – Elimizdegi ózenderdiń túgelge jýyǵy (Ertis, Emil, Ile, Shý, Talas, Syrdarııa, Jaıyq, Tobyl) shetelderde bastalyp, sý resýrstarynyń jartysyna jýyǵy elimizden tysqaryda qalyptasady. Ártúrli esepteýler boıynsha, bizdegi 100-den asa tekshe shaqyrym sýdyń 50 paıyzy shetelderden keledi eken. Al olardyń jyl saıyn halqynyń sany da, ekonomıkasy da ósip keledi. 2030–2050 jyldary sýdyń baǵasy altyn men munaıdan da qymbat bolady degen boljam bar. Máselen, kórshi elderde ekonomıkasyn damytý maqsatynda sý resýrstaryn qarqyndy paıdalaný iske asyrylýda, demek, bolashaqta bul úderistiń arta túsýi de zańdy nárse. Alaıda, osyǵan baılanysty bizge keletin sý mólsheri de, sáıkesinshe kemı túsýde. Buǵan qosa, bizge keletin sýdyń sapasy da tómendeı bastady. Qara Ertis pen Ilege keletin bolsaq, Balqash, Jaısań nemese Buqtyrma sý qoımalarynyń apattyq jaǵdaıǵa dýshar bolýlary ábden múmkin. – Qazaqstan ǵalymdary taǵy bir eko­logııalyq apat qaýpi jó­ninde boljam jasap keledi. Ol – Balqash kóliniń qurǵap ketý qaýpi. Bul kóldiń búgingi ekologııalyq jaǵ­­daıy jáne bolashaǵy týrasyn­da qandaı boljam jasar edińiz? – Mamandar aıtyp otyrǵan bol­jamdar bizdiń Geografııa ıns­tıtýtynyń 1980 – 2000 jyldar aralyǵynda júr­giz­gen zertteýlerine negiz­delgen. Bul máseleni bizdiń ınstıtýt ǵalymdary ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń gıdrometeorologııa kafedrasynyń ǵalymdarymen birlese zertteý­de. 1979-1989 jyldarǵy zertteýdiń birinshi kezeńiniń nátıjeleri boıynsha kezinde KSRO Mınıstrler Keńesiniń sheshimimen birqatar sharalar jasalyp, nátıjesinde Balqash kóliniń deńgeıi apattyq deńgeıden (340,5 mBJ) 1,5 m.-ge kóterilip, 342,5 m.-ge jetkizildi. Búgingi kúni kóldiń deńgeıi 342,0 metr absolıýttik belgiden tómen túsken joq. Árıne, klımattyń ylǵaldylyq jaǵdaıy terbelip turatyny belgili, soǵan baılanysty kóldiń deńgeıi de birese kóterilip, birese tómendep turady. Bul jaǵdaıǵa endi Qytaıdyń qarqyndy túrde júrgizip otyrǵan sý sharýashylyq saıasaty da úlken áser etpeı qoımasy anyq. Eger, Qytaı jaǵy sýdy alýdy údetkenin qoımaı, sý bólisý kelisimine qol qoımasa, onda Balqash kóliniń birneshe kólshikterge bólinip ketý qaýpi bar. Balqash kóliniń sý teńdestiginiń 80 paıyzǵa jýyǵyn Ile ózeni quraıdy, al qalǵan bóligi Qaratal, Lepsi, Aqsý, Aıagóz ózenderiniń úlesine tıesili. Bálkim, sol Ile ózeni boıynsha kórshimizben belgili bir kelisimge kelemiz ǵoı degen úmit te joq emes.

Sý qubyrlary jelisiniń eskirý deńgeıi – 70 paıyz

– Siz qyzmet etetin Geografııa ınstı­týtynyń negizi qaı jyly qalandy, qu­ryl­ǵan kúnnen beri sý máselesi boıynsha qan­daı ju­mystar atqaryp keledi? – Geografııa ınstıtýty geografııa sektory retinde Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń quramynda eń alǵashqylardyń biri bolyp, 1938 jyly qurylǵan. Alǵashqy jyldary ınstıtýttyń zertteýleri eltaný sıpatynda bolsa, soǵystan keıingi kezeńde muzdyqtaný, fızıkalyq geografııa, áleýmettik jáne ekonomıkalyq geografııa baǵyttarynda damydy. Al 1985 jyly Geografııa ınstıtýty bolyp qurylǵannan bastap gıdrologııa, sý resýrstarynyń máseleleri eń negizgi zertteý nysandaryna aınaldy. Osy jyldar aralyǵynda ınstıtýt mamandary Aral, Balqash, Alakól, Kaspıı alaptarynyń gıdroekologııalyq máselelerimen turaqty túrde aınalysyp keledi. Kóp joba iske asyryldy. Astana qalasyn sýmen qamtý máselesi de árdaıym nazarymyzda. Ásirese, Qazaqstan – Qytaı arasyndaǵy sý bólisý jumysymen túpkilikti aınalysyp kelemiz. Máselen, eki el arasyndaǵy kelisimniń negizine ınstıtýttyń zertteýleri alynǵan. Sondaı-aq, álemdegi jáne Ortalyq Azııadaǵy sý máseleleriniń shıelenisýi men elimiz úshin sý resýrstarynyń asa mańyz­dylyǵyn esepke ala otyryp, Geografııa ınstıtýty Qazaqstan Respýblıkasy Qaýipsizdik Keńesiniń qoldaýymen 2009-2011 jyldary «Antropogendik jáne klımattyq ózgeristerge baılanysty Qazaqstandaǵy tabıǵı sý resýrs­taryn baǵalaý jáne paıdalanylýyn boljaý» taqyryby boıynsha arnaıy ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamany iske asyrdy. – Sapaly aýyz sýmen qam­ta­masyz etý – Qazaqstan úshin ótkir problema. Keı óńirlerge áli kúnge deıin sapaly aýyz sý jetispeıdi. Búginde elimizdiń, ásirese, qaı óńirleri sýdyń zardabyn kóp tartyp otyr? – Qazirgi tańda sýdyń zardabyn tartyp otyrǵan óńirler – Ortalyq Qazaqstan, Aqmola oblysynyń soltústigi, Jambyl, Aqtóbe, Qy­zyl­orda jáne Atyraý oblystary. Al Astana qalasyn sýmen qamtamasyz etý – kún tártibinen túsken emes... – Búgingi kúnge deıin aýyz sý problemasyn júıeleý maq­sa­tyn­da baǵdarlamalar ázirlendi, degenmen, olar má­seleni tolyqtaı sheship bere almaı otyrǵan sekildi. Baǵdar­lamalardyń keıbiriniń oryndalý nátı­jelerine jan-jaq­ty taldaý júrgizý barysynda birqatar kemshilikterdiń jibe­rilgeni anyqtalǵanyn da bilemiz. Olardyń durys júzege asyrylýy úshin qandaı is-sharalar atqarylýy kerek edi? – Men 2012 jyly bul máseleniń keıbir kemshilikteri týraly «Vodnye resýrsy» jýrnalyna maqala jazǵan edim. Onda sý qubyrlaryn jobalaýda, salýda kezdesetin olqylyqtar aıtylǵan. Birinshiden, sý qubyrlary salynatyn jerler jekemenshikke berilip ketkendikten, ol jerlerdi qaıtarý óte qymbatqa túsedi, al ekinshiden, ol jobalardy saraptamadan ótkizý resimderi memlekettik saraptamadan ózge basqa da mekemeler arqyly iske asyrylýyna baılanysty óte uzaqqa sozylyp, barlyq belgilengen merzimder jolda qalady. Úshinshiden, bul máseleni aıaǵyna deıin jetkizýi tıis kóp «oryndaýshylar» bólingen qarjyny jelge ushyrýda. Mysaly, bir aýylda sý qubyrlary ár úıge tartylyp, daıyn bolsa da, sol qubyrǵa jetkiziletin sý kózi joq!  – Aýyz sýdy daıarlaý úshin, ıaǵnı jerasty jáne jerústi sýlaryn alý úshin salynǵan sý qubyrlary men ǵımarattardyń sapasy jóninde ne aıtasyz? – Qazaqstanda halyqty sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi aıtarlyqtaı ótkir jaǵdaıda. Aýyz sý daıarlaý úshin salynǵan sý qubyrlary men ǵımarattardyń kópshiligi budan 25-30 jyl buryn iske qosylǵan nemese kúrdeli jón­deýden ótken. Jerasty jáne jerústi sýlaryn alý úshin salynǵan sý qubyrlary sharýashylyqtary ádette zararsyzdandyrýǵa qajet­ti ǵımarattar keshenderimen qam­tyl­maǵan, kóptegen sý alý oryndarynda sanıtarlyq qorǵaý aımaǵynyń rejimi saqtalmaıdy. Elimizdegi sý qubyrlary jelisiniń eskirý deńgeıi 70 paıyzǵa jetken. Bul eskirý deńgeıi paıyzdyq ólshemmen alǵanda, jyl saıyn úzdiksiz artyp keledi, soǵan baılanysty apatty jaǵdaılar kóbeıip, sonyń saldarynan jetkizilgen sýdyń sapasy tómendep, lastaný dárejesi ósýde. «Qazgıdromet» RMK ekolo­gııa­lyq monıtorıng qyzmeti baqy­laý­laryna sáıkes, ózender eldi mekender arqyly aǵyp ótkennen keıin, qatty lastanyp shyǵady. Keleshekte eldi mekender aýmaǵynan kelip túsetin lastaýshy zattar, ásirese, shaǵyn jáne orta kásiporyndar tara­pynan tabıǵatty qorǵaý zańna­malary kóptep buzylatyn, sý qorǵaý aımaqtary men beldeý­ler tazalyǵy saqtalmaıtyn iri qalalarda artady dep boljam jasalýda.

Jerasty sýlary – strategııalyq qor

– О́zen alqaptaryndaǵy sha­rýa­shylyq áreketter, klımattyń jahandyq ózgerýi sý resýrstaryna qanshalyqty áser etedi? – О́zen alaptaryndaǵy sharýa­shylyq áreketter men klımattyń jahandyq ózgerýiniń áseri sý resýrstarynyń qalyptasý jaǵdaıy­na yqpal etetini shyndyq. Qazaqstan jaǵdaıyna keletin bolsaq, bizdiń elimizde qalyptasatyn ózender, sý resýrstary klımattyń esebinen ózgerip, búgingi kúnge deıin ortasha eseppen 8-10 paıyzǵa, ıaǵnı 4,4 tekshe shaqyrymǵa azaısa, transshekaralyq aǵyndy sýlar 4,5 tekshe shaqyrymǵa kemigen. Al sharýashylyq áreketter jalpy sý resýrstaryn 20-25 paıyzǵa azaıtty. Sonyń áserinen ol shamamen 24 tekshe shaqyrymǵa kemidi. 2020-2030 jyldarda elimizdiń sý resýrstary sharýashylyq áre­ketter esebinen 20-30 tekshe shaqy­rymǵa kemip, 72-82 tekshe shaqy­rymdy qurmaq. Tabıǵatqa qajetti ekologııalyq aǵyndynyń kólemi 60-65 tekshe shaqyrym bolsa, 2020 jyl­darǵa qaraı ekonomıkaǵa 28,5 tekshe shaqyrym, ıaǵnı jylyna 90-95 tekshe shaqyrym sý qajet bo­la­dy eken. Al bizde ol kezde sý resýrs­­tary­nyń kólemi 82-72 tekshe shaqy­­rymdy quraýy múmkin, ıaǵnı bul – sý tapshylyǵynyń mólsheri 1020 tek­she shaqyrym bolýy múmkin degen sóz. Elimizdiń osy ózen aǵyndysy sońǵy 40-50 jylda sharýashylyq áreketter esebinen jylyna 23,8 tekshe shaqyrymǵa, ıaǵnı 21%-ǵa kemigen. Onyń 15,9 tekshe shaqyrymy(26%) transshekaralyq aǵyndy bolsa, al 7,9 tekshe shaqyrymy(14%) – ózimizdiń ishki sýlarymyz. Sharýashylyq áreketterdiń esebinen bolǵan kemý (47%) Aral-Syrdarııa sý sharýashylyq alabynda baıqalsa, eń azy – Nura–Sarysý jáne Ertis alaptarynda 8%-ǵa kemigen. – Búginde elimizdegi sý resýrs­tarynyń qansha bóligin jerústi jáne jerasty sýlary quraıdy? – Bizdiń ınstıtýttyń zertteý­leriniń nátıjesi boıynsha Qazaq­standaǵy 1974-2010 jyldar araly­ǵynda baıqalǵan jerústi sýlarynyń jıyntyq resýrsy (turmystyq aǵyndy) jylyna 91,3 tekshe sha­qyrymǵa teń boldy, onyń 44,3 tekshe shaqyrymy shekaralas elderden kelse, 47,0 tekshe shaqyrymy – elimizde qalyptasqan ózen sýlary. Mıneraldylyǵy 1,0 g/l deıin bolatyn jer­asty sý resýrstaryna eń baı aýmaq Balqash-Alakól (15,51 km³/jyl) jáne Ertis (8,52 km³/jyl) alaptary, mıneraldy sýǵa «eń kedeıi» – Tobyl-Torǵaı (0,94 km³/jyl) men Esil (0,80 km^3/jyl) alap­tary. Jerasty sýlarynyń paıda­lanýǵa bolatyn qorynyń 88 paıyzyn (13,52 km³) tushy sýlar quraıdy.  – Sý resýrstarynyń eldiń ekonomıka salalarynda paıdalanylýy jóninde ne aıtasyz? – Eldiń sý sharýashylyǵynyń qurylymynda sý tutynýshy jáne sý paıdalanýshy salalar bar. Birinshisi – ózen aǵyndysyn gıdrografııalyq jeliden alyp ketip, paıdalanady. Olarǵa sýarmaly eginshilik, kommýnaldyq-turmystyq, óndiristik jáne aýylsharýashylyq sýmen qamtý jatady. Al sý paıdalanýshylar óz áreketin sý nysanynyń (ózen jelisinde) sheginde iske asyrady. Olarǵa gıdroenergetıka, balyq sharýashylyǵy, sý kóligi jatady. Sý resýrstarynyń eń kóp bóligi (70-75%) sýarmaly eginshilikke jum­salsa, 25-30 paıyzy kommýnaldyq-tur­mystyq jáne óndiristik sýmen qamtýǵa jumsalady eken. Jeras­ty sýlary paıdalanylatyn sý re­sýrstarynyń 5-10 paıyzyn ǵana qu­raıdy. Sondyqtan, jerasty sýlary stra­tegııalyq qor retinde saqtalýy tıis.

Halyqty ekologııalyq saýattylyqqa úndep, «tárbıeleýimiz» kerek

– О́ndiris kóleminiń ósýi sý re­sýrs­tarynyń azaıýyna qansha­lyqty deńgeıde áser etýi múmkin? – Qazaqstandaǵy óndiristiń keleshektegi kútiletin qarqyndy ósýin sý resýrstaryn paıdalanýdyń qarqyndylyǵyn arttyrý arqyly iske asyrý qajet. Ol úshin alynatyn (belgilengen) lımıttik sýdyń kólemi tómendegideı bolady: jalpy sý kólemi jylyna 23,3 tekshe shaqyrym, onyń 15,3 tekshe shaqy­rymy – qaıtarylmaıtyn sý tu­tyný, 8,0 tekshe shaqyrymy – qaı­tarylatyn sý. Al jylyna bular­dyń 15,4 tekshe shaqyrymy – aýyl sharýashylyǵyna, 4,0 tekshe sha­qyrymy – óndiriske, 2,2 tekshe shaqyrymy – kommýnaldyq sharýa­shylyqqa, 1,8 tekshe shaqyrymy ózge de salalarǵa jumsalady. Buǵan qosa, sý alýdyń keleshek lımıtin jylyna 19,8 tekshe shaqyrymdy quraıtyn jer ústi sýlary esebinen, 1,5 tekshe shaqyrym jer asty sýlary esebinen, 1,1 tekshe shaqyrym teńiz sýlary esebinen, 0,9 tekshe shaqyrym ózge de sý kózderi esebinen qamtamasyz etý josparlanǵan. Jalpy alǵanda, transshekaralyq ózen aǵystarynyń azaıýyna jáne ekonomıkanyń ónerkásiptik salalarynda sý paıdalanýdyń artýyna baılanysty sýarýǵa jumsalatyn sý resýrstary 2015 jylǵa qaraı sáıkesinshe, 8,93 – 12,44 tekshe shaqyrymǵa tómendeıdi, al 2020 jylǵa qaraı ol 8,12 – 11,47 tekshe shaqyrymǵa, 2030 jylǵa qaraı 7,34 – 10,61 tekshe shaqyrymǵa kemıdi. – Qazaqstan – aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynda sýarmaly eginshiligi jetekshi ról atqara­tyn elderdiń biri. Jalpy, elimiz­degi sýarmaly eginshilik aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynyń qansha bóligin qamtıdy? – Kezinde shamamen 2,3 mln. gektar nemese jyrtylatyn jerdiń 5 paıyzyn quraıtyn sýarmaly tanaptardan respýblıka barlyq aýylsharýashylyq óniminiń 30 paıyzyn alatyn. 2000 jyldyń basynan eseptegende ırrıgasııalyq-daıyndalǵan sýarmaly jerlerdiń mólsheri 2,3 mln. gektar shamasynda boldy. Qazirgi kezde shamamen 1,4 mln. ga. jer sýarylyp, onyń 1,3 mln. gektary, ıaǵnı 90 paıyzy ońtústik óńirde ornalasqan. Al paıdalanylmaıtyn sýarmaly jerlerdiń aýdany elimiz boıynsha 0,89 mln. ga. nemese jalpy sýarmaly jerlerdiń 38 paıyzyn quraıdy. Arnaıy júrgizilgen zertteýler joǵalǵan, ıaǵnı paıdalanylmaı qalǵan 1,0 mln. ga. sýarmaly jer respýblıka ekonomıkasyna alynbaǵan aýylsharýashylyq ónimderiniń esebinen jylyna 700,0 mlrd. teńgeden astam shyǵyn ákeletinin kórsetti. Qazaqstanda 2030 jylǵa qaraı sý únemdeý rejiminde 2,0 mln. gektarǵa deıin sýarmaly jerdi paıdalanýǵa bolady. Ol jerlerden jyl saıyn 3,2-3,6 mlrd. dollarǵa baǵalanatyn ónim alýǵa da múmkindik bar. Bul – qazirgi kezdegi sýarmaly jerlerden alynatyn ónimnen 2,6 ese artyq degen sóz. Eger, elimizdiń ońtústik, ońtústik-shyǵys jáne shyǵys aımaqtarynda sýarmaly eginshilik aýyldyq ónerkásiptiń bazıstik negizi retinde damıtyn bolsa, soltústik jáne batys aımaqtarda jekelegen sýarmaly massıvter kókónis-kartop jáne et-sút óndirisiniń ónerkásiptik ortalyqtary men qalalar mańynda melıoratıvtik negizdi qurý úshin jumys isteýi tıis. Qazaqstan úshin taza tushy sý – mańyzdy stra­te­gııalyq resýrs. Áńgimelesken Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».