Bolmysy – ǵylym danalyǵy

Iá, ótken jyldyń 13 qarashasynda Almatyǵa dúnıeniń túkpir-túkpirinen matematıkter kelip, qazaq ǵalymy, aka­demık M.О́telbaevtyń osy sala­daǵy eńbegine, bastamalaryna, jańalyq­ta­ry­na, ǵylymı mektebine baǵa berdi. Biz «qarapaıym aýyl balasy osyndaı deń­geıge jetti» dep ishimizden qýanyp turdyq.

Deı turǵanmen, Muqań da – bar zamandasymyz sekildi bizdiń qoǵamnyń mú­shesi. Alaýlaǵan jastyǵy, manaýraǵan kezeńi boldy. Biraq ol – shynynda erekshe jan.

 Endi ol kisige baılanysty birneshe qy­zyqty áńgimeni qalyń oqyrmanǵa aıta ketkim keledi.

Búginde aty alysqa ketken Muhtar­baı О́telbaev Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys qaınap turǵanda Jambyl obly­sy­nyń Qordaı aýdany Qarakemer aýylynda dúnıege kelipti. 1951 jyly 9 ja­synda 1-synypqa barady. Otbasy jaǵ­daıyna baılanysty 1960-1962 jyl­dary keshki mektepti oqyp, kún­diz Qarakemer aýylynyń mehanıza­tory bolady. 1962 jyly Frýnze (qa­zirgi Bishkek) qalasyndaǵy Qyrǵyz mem­lekettik ýnıversıteti matematıka fakýltetiniń stýdenti atanady. 1962-1965 jyldary áskerı boryshyn ótep, Qyrǵyz ýnıversıtetindegi oqýyn syrttaı jalǵastyrady.

Qudaıdyń qudiretimen 1966 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń professory A.B.Shıdlovskıı Frýnze qalasyna kelip, jergilikti stýdentter ishinen daryndy bir balany tańdap, MGÝ-ǵa alyp ketpekke synaq ótkizedi. Osy synaqta syrttaı oqıtyn stýdent Muhtarbaı barlyq úmitkerden oza shaýyp, 1966-1967 oqý jyly Máskeý ýnıversıtetiniń matematıka mamandyǵynyń 3-kýrs stýdenti bolyp qabyldanady. Bul kezde Muqań 24 jasta edi.

Men 1965 jyly Semeıde orta mek­tepti bitirgennen keıin Máskeý qalasyna kelip, MGÝ-dyń mehanıka-matematıka fakýltetine oqýǵa túsken edim. Meni­men birge Qaraǵandy oblysynan kelgen Áýbákirov Janbek te osy oqýǵa tústi. Muqań 3-kýrsta oqı bas­taǵanda, biz 2-kýrs­tyń stýdentteri edik.

Bir kúni Muqań bizdi ózi izdep kelip ta­nysty. Ol «kelesi oqý jylynan bas­tap jataqhanada bir bólmede jataıyq» degen usynys jasady. Sonymen biz úsh qazaq balasy eki jyl jataqhanadaǵy bir bólmede turyp, oqýymyzdy jalǵas­tyrdyq.

Máskeý ýnıversıtetinde Muqań bir­den úzdik stýdentterdiń qataryna ilik­ti. Ol naǵyz qazaqı bolmysty stýdent edi. Bizdi izdep tabýy óz aldyna, ol Más­keý­degi basqa oqý oryndarynda­ǵy qazaq stý­dentterimen baılanysqa dáneker boldy.

Mysaly, Polıgrafııa ınstı­tý­tyn­daǵy Ermekbaı Plehanov atyn­daǵy halyq sharýashylyǵy ınstı­týtynda­ǵy Seısenáli esimdi shymkenttik jigit­termen aralasyp, joldas bolyp ket­tik. Muhtarbaı, men, Ermekbaı úsheýi­miz stýdenttik jyldarymyzda bir mekemede kezek-kezek túngi kúzetshi qyzmetin atqardyq. Úsh kúnde bir kezegi keletin bul jumys oqýymyzǵa da, qosymsha nan tabýymyzǵa da qolaıly edi.

Muqań jataqhanada matematıkany kúndiz-túni oqıtyn. Oqý men toqý­dyń arasynda Qarakemer aýylyn saǵyn­ǵannan ba, elden ákelgen dombyrasyn sherte otyryp, О́mirbek Baıdildaevtyń (sózi M.Nııazbekovtiki) «Týǵan el» ánin jıi aıtýshy edi.

 Týǵan jer qandaı kórkem móldiregen,

 Jelegi jelmen oınap jelbiregen.

 Aralap kúndiz-túni júrsem-daǵy,

 Tynshymaı et júregim eljiregen.

 Qashanda qaryzdarmyn, elim, saǵan,

 Anamsyń alys júrgen kóp ańsaǵan.

 Júrektiń arnap ystyq

mahabbatyn,

 Týǵan el, bererim kóp meniń saǵan!..

Osy óleńdegi sońǵy jol Muhtarbaıǵa arnalyp jazylǵan sııaqty. Rasynda da, Muqańnyń týǵan eline bereri kóp ekenin onyń aldaǵy ómiri dáleldedi.

Dosymyzdyń jaqsy kóretin taǵy bir áni – Ábilahat Espaevtyń (sózi Qasym Amanjolovtiki) «Aq sáýle» áni-tin.

Bir kúı bar dombyramda

tartylmaǵan,

Bir syr bar júregimde aıtylmaǵan.

Kúıimdi, syrymdy da syılar edim,

Jar bolsań janym súıer

jarqyldaǵan.

Men Muqańnyń syrt kelbetine qarap, ulttyń birtýar uly Baýyrjan Momysh­ulyna uqsatamyn (onyń boıynyń suń­ǵaqtyǵy, ásirese temeki tartqany – aýma­ǵan Baýkeń).

Tarıhtan bilesizder, Baýyrjan Momysh­ulynyń erekshe erlikterin eskere oty­ryp, ony 1942 jylǵy tamyzda Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna usyn­ǵan. О́ki­nishke qaraı, usynylǵan ataqty ­Más­keý bekitpeı tastady (sebebi ártúrli aıtylsa da, negizgisi – minezi men ulttyq ustanymy bolsa kerek).

Bul Aleksandr Bek jazǵan «Pan­fılov­shylar alǵy shepte» povesiniń ne­gizgi keıipkerine, naǵyz batyr jáne aqyldy qazaq jaýyngerine jasalǵan úlken qııanat edi. Biraq, shúkir, halyq Baýyrjandy árqashan batyr dep atady...

Mundaı jaǵdaı Muhtarbaı da basynan ótkizdi dep sanaımyn. Esterińizde bolsa, osydan on jyldaı buryn «Qazaq­standaǵy qazirgi ǵalymdar ishinde eń tanymaly kim?» degen suraqqa telefon arqyly jaýap izdelindi. Bastapqy 5 kúnde Muqań aldyńǵy qatardan kóri­ne bastady, 10 kúnnen keıin ol alǵa shy­ǵyp, 20 kúnnen keıin ol qara úzip bárinen ozyp ketti. Jarys bitýge bir kún qalǵanda onyń birinshi oryn alatyny­na eshbir kúmán bolmady. О́kinishke qa­raı, eń aqyrǵy kúni basqa bir adam birin­shi oryn alyp, Muqań ekinshi orynda qa­lyp qoıdy. Bul – dál Baýyrjan Momysh­ulyna jasalǵandaı ádiletsizdik edi.

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, tanymal akademık Asqar Jumadil­daev: «Muhtarbaı О́telbaev – qazaqtyń №1 matematıgi jáne ol kisiden kóp shákirt tárbıelegen ǵylym joq» dep jazdy. Rasynda, ol 70-ten astam ǵylym doktory men kandıdatyn daıyndady. 200-den astam ǵylymı eńbek jazdy. Bul jumys­tardyń ishinde dúnıe júzi ǵalymdary moıyndaǵan talaı ǵylymı jetistik bar.

Muqańnyń ǵylymdaǵy, atap aıtsaq, matematıkadaǵy tabysyn eskerip, oǵan «Qazaq ǵylymynyń batyry» dep ataý qısyndy bolmaq.

Jastar ǵylymdaǵy osy ańyz adam týraly menen kóp surap jatady. Sonyń eki-úsheýin jadymda jańǵyrtaıyn.

Muqań eki jylǵa jýyq Jambyl peda­gogıka ınstıtýtynyń rektory bol­­ǵany belgili. Onyń «lom jutyp alǵan bas­tyqtardan» aıyrmashylyǵy – qarapa­ıymdylyǵy, halyqqa jaqyndyǵy edi.

Birde ınstıtýttyń bas býhgalteri bir qaǵazǵa qol qoıdyrý úshin rektordyń kabınetine barsa, Muqań ornynda joq bolyp shyǵady. Hatshydan rektordyń esik aldynda turǵan qyzmettik mashınasyna qaraı ketkenin bilip sonda barsa, Muqań mashınanyń astyna túsip, bir boltty burap, jóndep jatyr eken. Mólsheri erterekte mehanızator bolǵan tájirıbesi eske tússe kerek. Sonda býhgalter: «Muhtarbaı О́telbaevıch, bul siz be? Qolyńyz kerek edi» dese, Muqań: «A, sen ekensiń ǵoı!» dep, ákelgen qaǵazyna mashınanyń astynda jatyp qol qoıyp bergen eken...

Almatyda turatyn Muqań qaıbir jyly jańa kóligimen taýdaǵy saıajaıyna bara jatady. Túnde jańbyr jaýyp, tańerteńgi sýyqtan keıin jolǵa muz qatyp, taıǵaq bop qalǵan kórinedi. Mashınanyń rýlindegi Muqań bir shuqyr­laý jerde tormozdy basyp qalsa, kóligi 180 gradýsqa burylyp, qarsy baǵytta tura qalypty. «Qoı, jer taıǵaq eken!» dep, ǵalym úıine qaraı baǵyttap júrip ketipti.

Birde teledıdardan qazirgi senator, ol kezdegi telejýrnalıst Dana Nurjigittiń «Dara jol» baǵdarlama­syn kórip otyrdyq. Bas keıipker – Muh­tarbaı. Sonda Muqańmen birge kelgen jol­dastary men shákirtteri ol týraly túrli estelik aıta bastady. Sonda shákirti ári áriptesi, qazirgi akademık Rysqul Oınaruly bylaı dedi: «Biz, Muqańnyń oqýshylary, árbir eki juma saıyn bir ret Almaty mańyndaǵy taý jaqqa baryp, káýap daıarlap, shaı iship, áńgime soǵyp, túrli oıyn oınaýshy edik. Bir kúni «aýdaryspaq» oınaldy. Bir jigit ekinshi jigittiń arqasyna minip alyp, aýdaryspaq oınap shaýyp júr. Baıqasam... Muhtarbaıdyń arqasyna bir aspıranty minip alyp, emin-erkin oınaq salyp tur. Álgi aspıranttyń qulaǵyna «táıt!» dep sybyrlasam, ol: «Aǵaıdyń ózi ǵoı «Al, min. Biz jeńemiz!» degen» dep mińgirleıdi.

Birde osy Rysqul áńgimesiniń qan­sha­lyqty ras ekenin Muqańnyń ózinen suradym. Muqań sonda: «Ol ras. Sol kezde álgi aspırant shıdeı aryq edi, qa­zir ábden semirip aldy. Sondyqtan ony búginde kótere almaıtyn shyǵarmyn» dep bir kúldirgen edi.

Batyr adam da, ǵulama da ańǵal, taza keledi. Biz Muhtarbaıdyń bolmys-bitiminen osyny kóremiz. Ol Astanadaǵy 4 bólmeli páterine baspanasyz 4-5 ǵa­lymdy turǵyzyp, kúndiz-túni esep shy­ǵaryp, arasynda semınar ótkizip otyr­ǵany da ejelgi ǵalymdardyń saltyna sáıkes keledi. Onyń tutas qasıeti – ǵylym danalyǵy.

Biz akademık Muhtarbaı О́telbaevpen maqtanýymyz kerek. О́ıtkeni ol el maq­tanyshy bolýǵa tolyq laıyqty.

Aqbergen Bazarbekov,

matematıka professory