О́ıtkeni qylmystyq ister júıesiz saqtalǵan, qaǵazdar sarǵaıyp ketkendikten oqýǵa qıyn jerleri kóp, tergeý men úkim paraqtary bir papkiden tabyla bermeıdi, kóp istiń basy bar da, aıaǵy joq. Sonyń kesirinen bir adamnyń ómir deregin túgendeýge kóp ýaqyt ketedi. Sottalǵan jannyń keıingi taǵdyryn zertteý úshin elimizdiń basqa oblystaryna suraý jiberip, qujattardy sáıkestendirý kerek. Komıssııa músheleri – Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń oqytýshylyq quramy qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý jumystaryna qatysty biraz máseleni kóterdi.
Qýǵyn-súrgin qurbany – 7 myń adam
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Dáýlet Ábenovtiń habarlaýynsha, Aqtóbe oblysynan qýǵyn-súrginge 7 myń adam ushyrap, atý jazasyna kesildi nemese uzaq merzimge sottaldy. Bul tizimge saılaý quqyǵynan aıyrylǵandar men partııalyq tazalaýǵa ilikkender enbeı qalǵan. Saılaý quqyǵynan aıyrý keńester jazasynyń eń jeńil túri bolsa da, adam taǵdyryna balta shabýdyń utymdy tásili edi. Keńes ókimeti úsh ret partııalyq tazalaý júrgizdi. Sonyń ishinde «partııaǵa baıqaýsyzda ótip ketken» burynǵy baı-bolystar men ıshan-moldalardyń balalaryn kommýnıstik partııa qatarynan shyǵarý naýqany talaı jigerli jastyń bolashaǵyn talqandady.
«Qýǵyn-súrgin kezeńin 1920-1930, 1930-1940, 1940-1950 jyldardyń aralyǵyna bólip tastasaq, eń áýeli erte oqyǵandar men zııalylar ustalyp, odan keıin kezek aýqattylarǵa kelgenin bilemiz. Qazaqtyń baıy aǵaıyn-týysyn asyraıtyn, bir aýyldyń bar sharýasyn úılestirip otyrǵan menedjerler edi. Olar zaman aǵysynan seskenip: «Astyq-malyńdy ókimetke ótkizseń, ash qalasyń» dep jurtty úgittedi. Bergisi kelmegendikten malyn soıyp tastady, bıdaı-tarysyn egýge de yqylasy bolmaı, elden ketýdi oılady. Keıingi surapyl ashtyqtyń alǵysharty osy kezeńde qalandy. Dúnıe-múlkin jınap, shekara asýǵa qamdana bastaǵanda, «kókem ketse, qaıtyp kún kóremiz?» dep, sońynan búkil aǵaıyny ilesti», deıdi Dáýlet Ábenov.
Kámpeskeleý naýqany qazaqtyń baılaryn úsh topqa bóldi. Birinshi sanatqa ilikkender – atý jazasyna kesilgender, ne uzaq jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵandar bolsa, ekinshi toptaǵylar – mal-múlki tárkilenip, otbasymen basqa okrýgke jer aýdarylǵandar. Úshinshi sanatqa ilikkenderdiń mal-múlki tárkilenip, biraq turǵylyqty jerinde qaldy. Sharýaqor adamdarynan aıyrylǵan soń aýyl qatty kúızeldi. Máselen, 1928-1930 jyldary keńes ókimetiniń saıasatyna qarsy bolǵany úshin bir ǵana Qobda aýdanynan 766 adamnyń mal-múlki tárkilenip, basqa jaqqa kóshirildi. Kóbi Aqbulaq aýdanyna jer aýdarylǵan. Aqbulaq sol jyldary Aqtóbe okrýgine qarasa, 1939 jyly Orynbor oblysyna berildi. Qobda aýdanynan Alash partııasynyń músheleri, oqyǵandar kóp shyqqan.
Tarıhshy Aınagúl Espenbetova zerttegen qylmystyq isterde 1925-1928 jyldary jazaǵa tartylǵandardyń deni RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 61-baby 3-tarmaǵymen aıyptalǵan. Bul bap boıynsha aýqattylardyń mal-múlki tárkilenip, ózderi eki jyldan bes jylǵa sottalǵan. Jaza merzimin ótegennen keıin úkimde kórsetilgen basqa okrýgte bes jyl turýǵa mindettelgen. Sóıtip, jazasyn ótese de týǵan jerine orala almaǵan.
Tarıh jáne dintaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Jaıdarman Ǵanıbaeva oblystyq muraǵat pen PD arnaıy muraǵatyndaǵy 1918-1930 jyldardaǵy tóte jazýmen jazylǵan isterdi oqıtyn mamandardyń tapshylyǵyn alǵa tartady. Taǵy bir kedergi – qujattarda ákimshilik bólinister ashyp jazylmaǵan. Máselen, keı qujattarda aýyl ataýy bar da, aýdan kórsetilmegen. Keńes ókimetinde sharýashylyqtar qaıta uıymdastyrylǵanda aýyl ataýlary ózgertilip, nómirlengen aýyldar paıda boldy. Máselen, iste №7 aýyl dep jazylǵanymen, aýdan kórsetilmedi. Tap sondaı №7 aýyl bir okrýgtiń birneshe aýdanynda kezdesetin. Osylaısha, tarıhshylar NKVD tergeýshileriniń jazbalaryn tanı almaı otyr.
Umytylǵan tulǵalar
Dáýlet Ábenov adal qyzmet atqarǵanymen, el-jurtynyń laıyqty baǵasyn ala almaǵan tulǵalardy atady. 1950-jyldary keńes ókimetiniń qýdalaý saıasaty ǵalymdarǵa aýǵanda, zardap shekkenderdiń biri tarıhshy Bek Súleımenov edi. Búginde Bek Súleımenov týraly kóp aıtylmaıdy, týǵan jeri Aqtóbede onyń atynda eshteńe joq. Al Tóleý Básenov Almatydaǵy opera jáne balet teatryn, Máskeýdegi halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesi ǵımaratyn turǵyzǵan. Ol qazaqtyń tuńǵysh sáýlet professory Malbaǵar Meńdiqulovtan keıingi talantty sáýletshi edi. О́kinishke qaraı respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııa músheleri qazaqtyń osy bir aıaýly tulǵalaryna Aqtóbede kóshe berý jónindegi usynystardy qabyldamaı keledi. Aqtóbede aýyl jastary úshin ashylǵan kompartııa mektebiniń tuńǵysh dırektory, Aqtóbe pedagogıkalyq ınstıtýtyn basqaryp, 1943 jyly Almatydaǵy Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtyna rektorlyqqa taǵaıyndalǵan, 1956 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti hatshysy bolyp bekitilgen Qurmanǵalı Ospanov ta eline qaltqysyz qyzmet etken tulǵa. Alash partııasy baǵdarlamasyn jasaǵan jeti adamnyń biri – Ǵabdýlhamıt Júndibaev, Temir qalasyndaǵy Ýaqytsha Úkimet komıssary – Ǵumar Esenǵulov, II Memlekettik Dýmasynyń depýtaty Alpysbaı Qalmenov ult kósemi – Álıhan Bókeıhannyń aınymas serikteri edi. Keńes ókimeti Dýma taraǵannan keıin elge oralyp, 13 jyl boıy Temir ýezin basqarǵan bolys Alpysbaı Qalmenov otbasynyń toz-tozyn shyǵardy. Balalary men inilerin atyp, sottap joq qyldy.
Legıonerler isi
Nemis tutqynyna túsip, keńes áskeri bosatqannan keıin elge oralyp, qaıta sottalǵandardy ýnıversıtettiń saıası-áleýmettik pánder kafedrasynyń dosenti Baljan Dáýletııarova bastaǵan top zerttep júr. Olar Túrkistan legıony quramynda bolǵany úshin sottalǵan 525 adamnyń tizimin saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııaǵa jiberdi. Tutqynda bolǵandar 1945, 1946, 1947 jyldary NKVD-nyń fıltrasııalyq lagerlerinde tekseristen ótip, elge oralǵan soń 1948 jyldan bastap qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Olardy tergep-sottaýmen Chkalov qalasyndaǵy (qazirgi Orynbor) Ońtústik Oral áskerı okrýginiń áskerı trıbýnaly aınalysqan. Tergeý jumystary Aqtóbede júrgiziledi. Sondaı-aq nemis tutqynynda bolǵan Atyraý, Oral, Qyzylorda oblysynyń jaýyngerleri de Aqtóbede tergelgen. Túrkistan legıonynda bolǵany úshin olarǵa 25 jyl katorga jazasy kesilip, keńes odaǵyndaǵy aýyr qurylystarǵa jiberilgen. Legıonerlerdi sottaý isi 1952 jylǵa deıin jalǵasqan.
Baljan Dáýletııarovanyń aıtýynsha, barlyq istiń aıyptaý qorytyndysynda «qoldarynda qarý bolsa da qarsylyq kórsetpeı, óz erikterimen jaý jaǵyna ótti» dep jazylǵan. Jaýap alý kezinde legıonerler nemis tutqynyna qalaı túskenderin jasyrmaıdy. Bir legıoner nemister jaǵyna ótkennen keıin Iýgoslavııa partızandaryna qarsy soǵysty dep aıyptalsa, endi bir jaýynger Brest qalasynyń qorǵanysynda birneshe kún boıy oq taýsylǵansha soǵysyp, qalaı qolǵa túskenderin baıandaıdy. 150 jaýynger keshqurym tereń saıǵa jetip tyǵylady. Úsh adamǵa bir ǵana vıntovkadan. Olar tereń jyra ishinde, adamnyń belinen keletin sýda tikesinen tik turyp túndi ótkizgen. Tań atqanda komandırdiń bulardy tastap, túnde qashyp ketkenin estıdi. Bul kezde nemister saıdyń boıyn túgel qorshap alyp, tutqyndap, ár jaqqa jóneltedi. Polshaǵa jiberilgender tóbesi ashyq, kókónis tógetin ashyq qoımalarǵa qamalǵan. Jazdyq gımnasterkamen tutqynǵa túskender kún sýyta kele aýrý men ashtyqtan óle bastaıdy. Tiri qalǵandary nemis ofıserleriniń aıtqanymen legıon qataryna jazylady. «Elimizde áskerı tutqyndar taqyryby durys zerttelmeı keledi. Nemis tutqynyna túsip, adam tózgisiz azapty bastan keship, elge oralǵan atalarymyzdy keńes bıligi qaıta sottady. Olarǵa jazasyn ótep kelse de qyzmet bermedi, partııaǵa qabyldamady, qalada turýǵa ruqsat etken joq. Qandaı qıyndyq kórse de olar kez kelgen jumystan bas tartpady, úılendi, urpaq súıdi», deıdi B.Dáýletııarova.
1937-1938 jyldary Aqtóbe oblysyna kúshtep kóshirilgen káris, bolgar, polıak, nemis, ýkraın, belarýstar kelip, qonystana bastady. О́z elderinde saıası senimsiz, kýlak retinde dúnıe-múlki tárkilengen jandardyń bas qaıǵylary da jetip artylatyn. О́ıtkeni deportasııaǵa ilikkenderdiń balalary ata-analarynan kúshtep aıyrylǵan. Bul jaıynda keńestik tarıh eshteńe demeıdi. Aqtóbe oblysyna nemister birneshe ret deportasııalandy. Eń áýeli saıası senimsiz, aýqatty tap ókili retinde aıyptalǵandar jer aýdarylsa, soǵys jyldary Stalıngrad shaıqasynda qolǵa túsken áskerı tutqyndar ákelindi. Taǵy bir toby – soǵys kezinde qolǵa túskender. Biraq bul beıbaqtar áskerı tutqyndar emes, kezdeısoq jandar edi. 1944 jyldyń basynda Shyǵys Eýropa shekarasyna kirgen keńes armııasy kóshede kezikken kez kelgen nemisti ustap, vagonǵa tıep keńes odaǵyna jibergen. Olardy soǵystan keıin qalalardy qalpyna keltirý jumystaryna paıdalandy.
El tarıhy ólketanýdan bastalady
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Gúlbaný Izbasarovanyń toby sharýalar kóterilisine qatysqandar isimen aınalysady. Qazaqstandaǵy irili-usaqty 372 sharýalar kóterilisiniń 78-i Aqtóbe óńirinde ótkenin eskersek, kóterilis qatysýshylarynyń barlyq deregin túgendeýge kóp ýaqyt ketetini anyq. Tarıhshy HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap, qazaq jerine qonys aýdarýshylardyń qazaq dalasyna tıgizgen áseri men qazaq mádenıetiniń keri yqpaly dáıekti zerttelmeı jatqandyǵyna nazar aýdardy. Qostanaı ýezine qonystanǵan alǵashqy orys pereselenderiniń balalary qazaq balalarymen oınaı júrip, orys tilin umyta bastaǵanyn, úılerindegi ıkonanyń ne ekenin bilmeıtinin mıssıonerler 1880-1890 jyldary jazǵan. «Bizge perelesender isimen aınalysatyn Reseı sheneýnikteriniń qandaı sheshim qabyldaǵanyn zerdeleý óte mańyzdy», deıdi G.Izbasarova.
Derektik negizi joq kitap shyǵarýshylardyń kesirinen mıftik tarıh alǵa shyǵyp, tutas tarıhı sanaǵa teris áser etip jatyr. Bul el-jurtyna janashyr tulǵalarymyzdy tanı almaýymyzǵa ákep soqtyrdy. Gúlbaný Izbasarova jalǵan jalanyń bir qurbany – Sherǵazy han deıdi. Tarıhshylar Sherǵazyny «satqyn, álsiz han» dep sıpattaǵan Essenniń minezdemesinen asa almaı kele jatyr. Muraǵattan tabylǵan Sherǵazynyń hattary ony basqa qyrynan kórsetedi. Sol ýaqytta eki ottyń ortasynda qalǵan Sherǵazy bir jaǵynan qazaq batyrlaryna, ekinshi jaǵynan Orynbor general-gýbernatoryna jaltaqtaǵan. Sherǵazy Orynbor general-gýbernatoryna jazǵan bir hatynda Hıýanyń qaıta-qaıta shabýylynan Aral boıyndaǵy qazaq aýyldarynyń ábden tıtyqtaǵanyn jazady. Bir hatynda Hıýanyń qazaqtan tartyp alǵan jerin qaıtaryp alýǵa yqpal etýin surasa, qazaq batyr-bılerine jazǵan ekinshi hatynda kete, shekti rýlary ashtyqqa urynǵanyn aıtyp, kómek suraıdy.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Uzaqbaı Ismaǵulov «Aýylymnyń tarıhy, aýdanymnyń tarıhy» jobasyn qolǵa alýdy usyndy. «Oǵan barlyq
aýdan ustazdary men oqýshylary qatysýǵa tıis», deıdi tarıhshy. «Ár otbasy óz áýletiniń tarıhyn naqty derektermen baıandap berse, jınaqtalǵan otbasy tarıhynan aýyl, aýdan, oblys tarıhy túziledi. Osy jumystardy júıeleý tym uzaqqa sozylýy da múmkin. Búginde el ishinde ótkenniń áńgimesin jaqsy biletin qarttar tym azaıyp barady, solardan derek jınap úlgerý kerek.Túpkilikti nátıje – derekterge negizdelgen aýyl, aýdan, ólke tarıhy hronologııalyq júıemen jınaqtalady. Taǵy bir eskeretin jaıt – ensıklopedııalar shyǵarǵanda egin egip, mal baqqan, qala salǵan, óndiriste úzdik shyqqan keńshar men ujymshardy kótergen naǵyz eńbek adamdary enbeı qaldy», deıdi U.Ismaǵulov.
Asylbek Máden Aqtóbe oblysynda HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda áskerı bekinister retinde qurylǵan segiz qalanyń tarıhyna nazar aýdarýǵa shaqyrdy. Oıyl, Qaraqamys, Yrǵyz bekinis qalashyqtary áskerı mańyzynan aıyrylǵan soń da oǵan jergilikti qazaqtardyń qonystanýyna ruqsat etilmedi. Ol úshin qazaq ne kazak, ne meshan soslovıesine ótýge tıis edi. Tarıhshy 200 jyldyq tarıhy bar Aqtóbe qalasynyń alǵashqy qonystary, mektepter men medrese, ýchılıshe, óndiris oryndary, mektep, qarjy, bank júıesi týraly keshendi Ensıklopedııa ázirleýge kirisý kerek deıdi. Jaqynda ýnıversıtet tarıhshylary Sankt-Peterbýrgten buryn esh jerde jarııalanbaǵan HIH ǵasyrdaǵy Aqtóbe, Temir, Yrǵyz qalalarynyń fotosýretterin ákelgen. Munda qala qurylysy qalaı bastalǵany, buzylyp ketken ǵımarattardyń eski sýretteri bar. Dáýlet Ábenov Aqtóbedegi erekshe qorǵalýǵa tıis tarıhı ǵımarattar memleket menshigine qaıtarylýǵa tıis degen ustanymda.
Aqtóbedegi eski qurylystardyń biri – qazirgi Halyq shyǵarmashylyǵy úıi ornalasqan tatar kópesteriniń saýda úıi. Tóńkeriske deıingi eski ǵımarattardyń ereksheligi – esikteri úıdiń buryshynan shyǵarylǵan. Aqtóbede orys kópesi saldyrǵan segiz bólmeli tuńǵysh qonaq úı saqtalǵan joq. Orys kópesiniń qonaq úıiniń ornyna №11 mektep salyndy. Kezdeısoq jaǵdaıda talan-tarajǵa túspeı qalǵan eki ǵımarattyń biri – 1883 jyly salynǵan, teri aýrýlaryn emdeıtin mekeme ornalasqan tas úı. Qorǵalýǵa tıis ǵımarat plastıkpen orap tastalǵan. Aqtóbe ýezinde tuńǵysh orys-qazaq ýchılıshesi eń áýeli 1881 jyly Bórte bolysynda ashylyp, eki jyldan soń ýchılıshe Aqtóbege kóshiriler aldynda osy ǵımarat turǵyzyldy. Tarıhy tereń ekinshi ǵımarat – 1895 jyly salynǵan, eki klastyq qyzdar ýchılıshesi. Ol qazir «Shaherezada» meıramhanasy. Qalanyń eski bóliginde kópesterdiń eski úıleri áli de saqtalǵan. Aqtóbe qalasynda 1869 jyldan beri ataýy ózgermeı saqtalǵan jalǵyz kóshe –Garnızon kóshesi. Qala salynǵanda Orynbordan kelgen garnızon jaýyngerleri ornalasqan kóshe.Adamdardyń qonys aýdarýy, aýdandar bólinisi de júıelenip kórsetilýi kerek. Máselen, 1950 jyldardyń ortasynda Embi polıgony ashylar kezde, Ústirt jaǵynda, Dońyztaýdyń boıyn mekendegen jurt Baıǵanın aýdanyna kóshirildi. Dońyztaý boıynda eski qonystar, tastan salynǵan medrese-meshit oryndary adam qoly tımesten sol kúıi qaldy. 1904 jyly «Orynbor-Tashkent» temir jol qurylysy bastalǵanda, jol boıy eldi mekender boı kóterip, alǵashqy meshit, shirkeýler ashyldy. Aqkemer, Tamdy, Qandyaǵash qalalary temir jol salynǵanda quryldy. Qalalar qurylýyna tarıhı, kólik qatynasynyń ornaýy, ken oryndarynyń ashylýy sebep bolady. Komıssııa múshesi, tarıhshy Nurlygúl Áliqulova etnografııalyq ekspedısııa jasaqtap, ár aýyldy aralap, ata-ájeleri qýǵyn-súrginge ushyraǵan aqtóbelikterden estelikter jınastyrý qajet deıdi.
Komıssııa músheleri ólke tarıhyn qaıta zerdeleýge qatysty jan-jaqty oılastyrylǵan sheshimderdiń qajettigine nazar aýdardy. О́ıtkeni jyldam ózgergen ýaqyt ólke tarıhyn zertteýde jańasha oı-izdenisterdi qajet etedi.
Aqtóbe oblysy
