Qazaqstan óndirisiniń tý ustaýshysy

* Búgin Astanada metallýrgter kongresi ashylady  Elimizdegi ken alyby – Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginiń (SSKО́B) qurylǵanyna bıyl 60 jyl tolady. Temir kenin óndirip, baıytatyn kásiporynnyń dańqy bul kúnde tek Qazaqstan emes, odan syrt jerlerge de málim. Ol qazir «ERG (Eurasian Resources Group) enshiles kompanııasy ENRC quramyna kiredi. Alpys jyl ishinde elimizdiń ken óndirisiniń tý ustaýshysy bolǵan ken alyby ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýdiń, damýdyń úlgisine aınalǵan. Jyl saıyn ótetin «Astana Mining & Metallurgy» kongresi sheńberindegi «Altyn Gefest» ulttyq salalyq baıqaýynyń 2012 jylǵy jeńimpazy «SSKО́B» aksıonerlik qoǵamynyń prezıdenti Muhamedjan TURDAHÝNOV «Jyl kenshisi» atanyp, keýdesine II dárejeli «Kenshi dańqy» belgisin taqqan bolatyn. Ken alyby kásipornynyń basshysymen bizdiń áńgimemiz elimiz ekonomıkasyndaǵy jetekshi salanyń búgingi tynysy men bolashaǵy týraly órbidi. – Muhamedjan Mamadjanuly, «Astana Mining & Metallurgy» kongresi elimizdiń óndiris salasy jáne sizdiń kásiporyn úshin qanshalyqty mańyzdy? – Qazir ekonomıkanyń qaı salasyn damytýda da aqparattar mańyzy úlken. Kongress tájirıbe almasý jáne kúrmeýi kúrdeli máselelerdiń sheshimi jóninde aqparattar almasatyn únqatysý alańyna aınalady. Sonysymen mańyzdy. Ken óndirý salasynyń yǵaı men syǵaılary jınalǵan basqosýda jańa jetistikter men úzdik tehnologııalar jóninde aıtylady. Kongress delegattary áriptesterimen jańa yntymaqtastyqqa qol jetkizedi, ıaǵnı ken-metallýrgııa salasyna ozyq tehnologııa tartý, damytý úshin jańa múmkindikter ashylady. Elbasy Nursultan Nazarbaev el ekonomıkasyn damytýdyń basymdyqtary qatarynda údemeli ındýstrııalandyrýdy, ınnovasııa engizýdi, sol arqyly ónimdilikti joǵarylatýdy ataǵan edi. SSKО́B ujymy osy meje údesinen shyǵýǵa, elimiz ken kásiporyndarynyń, ındýstrııasynyń tý ustaýshysy tuǵyrynan tómendemeýge jáne Qostanaı oblysynyń da dańqyn arttyra berýge tyrysady. – Bıyl elimizde údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵ­darlamasy márege jetedi. Árıne, ınves­tısııalyq jobalardy júzege asyrýda SSKО́B-tiń bitirgeni de, bedeli de joǵary ekeni ras. Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń keýdeńizge «Otan» ordenin qadaýy osy úlken eńbektiń jemisi dep bilemiz. Ken alyby Qazaqstan óndirisiniń aldynda keledi. Kásiporyn osy shyqqan bıiginde tura ala ma? – Bizdiń kásiporyn jumysynyń bir ǵana qaǵıdasy bar, ol –damý. Ustanǵan da, ustanar da temirqazyǵymyz osy. Úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy Táýelsiz Qazaq­stannyń ekonomıkasyn damytýdaǵy bas­ty ekonomıkalyq saıasattyń biri boldy. Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi osy baǵdarlamaǵa belsene qatysty. Ondaǵan joǵary tehnologııalyq óndiristiń arasynda birlestik jobalary da bar. SSKО́B-tiń jylyna 75 myń tonna ónim beretin metall ılek zaýyty osy baǵdarlama sheńberinde dúnıege keldi. Bul jańa óndiris elimizdegi metallýrgııa salasyndaǵy «jaryp shyqqan» alǵashqy joba bolyp tabylady. Osy jobanyń arqasynda bizdiń birlestik ken óndirý qatarynda ǵana qalmaı, ken-metallýrgııalyq kásiporyndar qataryna endi. Kenshilerdiń taǵy bir jetistigin aıtaıyn. Fabrıka kesheninde №17 jańa teh­no­logııalyq seksııa iske qosyldy. Bul joba da elimizdiń Indýstrııalandyrý kar­­ta­syna endi. Jańa seksııa quramynda 66 paıyz temir bar konsentratty jylyna 18 mıllıon tonnaǵa deıin óndirýge múmkindik beredi. Osynyń sońynan ilese birlestikte taǵy bir jańa joba ómirge joldama aldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi kelip, saltanatty túrde óndiristegi jylý-energetıkalyq ortalyǵyndaǵy altynshy energobloktyń tetigin iske qosqan edi. Sonyń nátıjesinde kásiporyn ózine qajetti elektr energııasynyń 70 paıyzyn óz kúshimen óndiredi. Al bul ónimniń ózindik qunyn anaǵurlym tómendetti. Mine, búginde kásiporyndaǵy ónim óndirý kólemin arttyrýǵa yqpal etken osy jobalar SSKО́B-tiń ınnovasııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrýda kóshbasshy bola bererine sendire túsedi. Bizdiń damý baǵytymyzdyń mýltıplıkatıvtik sıpaty bar. Bir jobadan ekinshisi týyndap, olar birin biri tolyqtyryp otyrady. Bizdiń birlestiktiń ekonomıkalyq damýyna ken oryndaryn keńeıtýdiń basty yqpaly bar. Ol, ásirese, Ońtústik Sarybaı kenishin ıgerýmen tikeleı baılanysty. Sonymen qatar 1975 jyldan bastalǵan Kachar kareriniń de mańyzy zor. Joba boıynsha onyń tereńdigi 750 metrge deıin jetedi. Búginde karerde álemdik brend bolyp sanalatyn zamanaýı tehnıkalar men quraldar paıdalanylady. Mysaly, shómishin bir salǵanda 20, 27 tekshe metr topyraq alatyn HITACHI gıdravlıkalyq ekskavatorlary, osy markadaǵy 180 tonnalyq samosval mashınalary jumys isteıdi. Ken avtomobıl jáne temirjol kólikterimen tasylady. Endi jaqyn arada oǵan konveıerlik tásildi qosamyz. Bul jobanyń quny 180 mıllıon AQSh dollary turady.  – Halqymyzda «úıdegi baǵany bazardaǵy naryq buzady» degen sóz bar. Ken alybyndaǵy ekonomıkalyq jobalar tańǵaldyrady. Alaıda, búginde álemdik naryq kúrdeli jaǵdaıdy bastan keship otyr ǵoı. Ekonomıkalyq, qarjylyq daǵdarystar SSKО́B-tiń qyzmetine qalaı áser etedi? Myńdaǵan adamdardy asyrap otyrǵan qala quraýshy kásiporyn daǵdarystarǵa beıjaı qaraı almaıtynyn túsinemiz. – Daǵdarystardyń teris áseri bolmaı qalmaıdy. Degenmen, ekonomıkalyq daǵdarystarǵa qaramastan, biz Qytaı kompanııalarymen jáne Magnıtogor metallýrgııa kombınatymen kópten beri tyǵyz baılanystamyz. Mundaı isker baılanysymyzdyń nyǵaıýyna Keden odaǵynyń da yqpaly bar. Qazir Reseı jáne qazaqstandyq kásiporyn bazasynda birlesken qurylymdar quryp jatyrmyz, olar birin biri tolyqtyra túsedi. Mundaı birlesken jobalar óndiriste eki jaqqa da tıimdi, eń bastysy, alǵa ilgerileýdi, damýdy qamtamasyz etedi. Kásiporyn áleýmettik salany damytatyn ınvestısııalyq baǵdarlamalardy júzege asyrady. Elbasynyń tapsyrmasy­men bıyl birinshi sáýirden bas­tap Eýrazııa tobynyń basshylyǵy Qazaq­stan­daǵy barlyq kompanııalarynyń kásiporyn­darynda eńbekaqyny 10 paıyzǵa kóbeıtýge sheshim qabyldady. Mundaı sheshim 2012 jyly da qabyldanǵan bolatyn. Mu­nyń ózi kompanııanyń adam eńbegine qam­qor­lyǵy jáne bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiliginiń naǵyz jarqyn mysaly emes pe? – Rasynda, SSKО́B-tiń áleýmettik áriptestik dástúrin jurtshylyq ta rızalyqpen aıtady. Respýblıkalyq «Paryz» baıqaýynda kásiporynnyń eki ret jeńimpaz atanýy sonyń jarqyn mysaly ekeni daýsyz. Muny ken alybynyń ujymy, basshylyǵy qalaı baǵalaıdy? – Mundaı joǵary nagrada eń aldymen SSKО́B úlken ujymynyń eńbegi ári maqtanyshy. Al óndiris jetekshileri úshin áleýmettik jaýapkershiliktiń naǵyz úlgisi bolýǵa ıtermeleıdi. Kompanııanyń tabys­ty jumysy bizdiń qyzmetkerlerimizdiń , olardyń turmysynyń tarazysyndaı óńirdiń áleýmettik damýyna tyǵyz baılanysty. Sol áleýmettik jaǵdaıdy kásiporynnyń jasaıtynyn aıtýym kerek emes pe? Biz osylaı keshendi is júrgizemiz. ERG men Qostanaı oblystyq ákimdigi arasynda 10 jyldan beri yntymaqtastyq jóninde memorandýmǵa qol qoıylyp keledi. Ol áleýmettik salanyń – densaýlyq saqtaý, mádenıet, bilim berý, sport sııaqty barlyq jaǵyn qamtıdy. Osynyń barlyǵy saıyp kelgende, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Strategııa-2050» baǵdarlamasyndaǵy Qazaqstandy jaqyn on jylda damytýdyń basty baǵyty bolyp tabylatyn áleýmettik jańǵyrtý mindetteriniń sheshimin tabýyna jaǵdaı jasaıdy. Ken alybynyń áleýmettik salany qanshalyqty qoldaıtynyna Rýdnyı qalasy men Kachar poselkesiniń abat kórki kýá der edim. Munda jarty ǵasyrǵa jýyq qol tımegen jylý júıesine iri jóndeý jumystary júrgizildi. Oǵan ketken qarjynyń barlyǵyn SSKО́B óz moınyna aldy. Bólingen qarjy tarıf kestesine engizilmegendikten, onyń tutynýshylarǵa eshqandaı áseri bolǵan joq, ıaǵnı jylý baǵasy qymbattaǵan joq. Sonymen qatar, qalanyń ishki joldary, poselkedegi tutas bir úı jóndeldi. Ol úıdiń aýlasy turǵyndar úshin naǵyz úlgi bolǵanyn da aıtqym keledi. Adamdar densaýlyǵy SSKО́B qyz­metinde basty nazarda ustalady. Rýdnyı qalasynda ornalasqan «Rassvet» emdeý-saýyqtyrý ortalyǵynda kásiporyndaǵy ár jumysshynyń jaqsy demalýǵa, den­saýlyǵyn túzeýine jaǵdaı jasalǵan. Onda zamanaýı dıagnostıkalyq jáne emdeý quraldary ıgilikke aınalýda. Perı­nataldyq ortalyqqa da kólemdi qarjy bólindi. Sonyń arqasynda munda kenshiler qalasyndaǵy dúnıe esigin ashqan nárestelerge joǵary biliktilikpen kómek kórsetiledi. Kásiporynnyń qyzmetkerleri men jumysshylarynyń, Rýdnyı qalasy turǵyndarynyń júregine operasııa jasaý úshin endi oblys ortalyǵyna nemese ózge de iri qalalarǵa barýdyń qajeti joq. SSKО́B bólgen qarjyǵa Rýdnyı qalalyq aýrýhanasy kardıohırýrgııalyq operasııa úshin zamanaýı jabdyq aldy. Aýrýhanada búginde qandaı kúrdeli operasııalar da jasalyp júr. Al Rýdnyı qalalyq «Jedel járdem» stansasyna avtomattandyrylǵan dıspetcher júıesi, anyqtama-statıstıkalyq jáne ákimshilik qyzmeti bar zamanaýı keshen satyp alyp berdik. О́tken jyly Tuńǵysh Prezıdent kúni qarsańynda kenshiler qalasynyń búldir­shinderi úshin balabaqsha esigin aıqara ashty. Bul SSKО́B úshin mańyzdy oqıǵaǵa aınaldy. Balalardyń jazǵy demalysy da sheshimin tapty. Jelkildep ósip kele jatqan jas urpaq tárbıesin oılaǵanda kásiporyn qandaı kómekten de bas tartpaıdy. Oqý oryndaryna bóletin qarjy sonyń dáleli desek bolar. «Gornıak» jastar sport klýby bazasynda balalarǵa arnalǵan túrli seksııa­lar jumys isteıdi. Ol úshin klýbtyń sport zaldary, trenajerlary, júzý basseınderi, stadıony qalalyqtar men sportshylarǵa árdaıym ashyq. Kachar kentinde de úlken deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni boı túzedi. Onda trenajerlyq, kúres, boks jáne basketbol, voleıbol, shaǵyn fýtbol oınaıtyn zaldar bar. Munyń syrtynda kelýshilerge tolyq qolaılylyq jasaý úshin keshen ishinde kıim sheshetin, jýynatyn, medısına qyzmetkeri otyratyn oryn da bar. Biz muny kacharlyq kenshiler olardyń balalary, otbasylary bos ýaqytyn maǵynaly ótkizsin, sportpen aınalyssyn degen maqsatpen jasadyq. SSKО́B kómegimen Rýdnyı qalasy men Kacharda meshit, pravoslavıelik shirkeý, Qostanaı qalasynda sınagoga saldyq. Qazir Kacharda shirkeýdiń qurylysy bastaldy. Ol kásiporynǵa 450 mıllıon teńgege túspek. Ken óndirisi kásipornynyń qaıyrymdy isin osylaı tize berýge bolady. Árıne, bulardyń baryǵy da adamdar úshin, óıtkeni, bizdiń áleýmettik salaǵa jasaǵan isimizdiń barlyǵy adamdarǵa qýanysh syılaıdy. – Osydan 60 jyl buryn saıyn dalaǵa shatyr tikken kenshiler, alǵashqy qury­lysshylar qazir qurmetti demalys­ta, ómirdiń zańymen olardyń kópshiligi qazir aramyzda joq. Olardan keıin bir­neshe tolqyn kenshiler keldi. Aǵa ur­paqtyń izin jalǵastyrǵan búgingi jas­tar týraly ne aıtar edińiz? – Ken alybynyń tarıhy óte baı. Burynǵy Keńester Odaǵy boıynsha, al qazir dúnıe júzindegi sanaýly alyp ken oryndarynyń birinen sanalatyn Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi qurysh qoldy jandardyń mańdaı terimen turǵyzyldy. Alpys jylda zamanaýı tehnıkalarmen, ozyq tehnologııamen jumys isteıtin osyndaı alyp kásiporynǵa aınaldy. Búginde munda 18 myńnan asa adam jumys isteıdi. Al biz ardagerlerimizdi eshqashan umyt qaldyrmaımyz. Búgingi kúni ardagerler uıymynda 7500 shamasyndaǵy adam esepte turady. Olardyń árqaısysy qurmetke laıyq. Álsabyr Dármenbaev alǵashqy shatyrdy tikkenderdiń birinen sanalady. Ol kisi qazir SSKО́B-tiń ardagerler keńesin basqarady. Fedor Chıkýnov birlestiktegi ken temirjol kóligi basqarmasyn basqardy. Ivan Panchenko Sarybaı ken basqarmasynda qyzmet etti, al Sosıalıstik Eńbek Eri Leo­nıd Petrov Sokolov kenishinde eńbek etti. Osy ardagerlerimizdiń ómiri jáne eńbek joldaryn ónege tutqan búgingi jastarymyzdy men maqtan etemin. Olarmen kezdesýge, áńgimelesýge qashanda ýaqyt tabýǵa tyrysamyn. Úlken ujymdaǵy jas qyzmetkerlerge qarap olardan kúsh-jiger alǵandaı bolasyń, jastardyń bastamalary ylǵı da alǵa súıreıdi. Bizdiń kásiporynda 18 jyldan beri jastar saıasaty bólimi jumys isteıdi. Men olardy qashanda qoldap otyramyn, birlestikti alǵa aparatyn jigerli, bilimdi jastar dep bilemin. Jastardyń qyzyqty bas­tamalary arqasynda bizdiń ujymda jaq­sy dástúrler qalyptasty. Mysaly, jastar saıa­saty bólimi ujymda ǵylymı-tehnıkalyq konferensııa ótkizýdi usyndy. Birlestiktegi jastar úshin «dýbler kúni», týrıstik sletter, KVN-festıval, túrli jarystar, baıqaýlar uıymdatyrylyp otyrady. Biz bilimin, mamandyq biliktiligin kótere­min degen jastarǵa taptyrmaıtyn múmkindikter beremiz. Kásiporyn bas­shylyǵy kásibı, laýazym, mansap tur­ǵysynan ósemin dep talpynǵan jastardy tek qoldaıdy. Bizdiń jastardyń kóp­shiligi óz múmkindigin, qabiletin jar­qyldap kórsetip te júr. «Eń úzdik jas maman», «Eń úzdik jas qyzmetker» baıqaýlarynyń qorytyndylarynan keıin osyndaı atty ıelenedi. Bul arzan ataq emes, bul –ujy­my, áriptesteri aldyndaǵy úlken jaýap­kershilik. Mysaly, ken daıyndaý jáne baıy­tý fabrıkasynyń mashınıst-dıirmenshisi Anatolıı Eremın, Kachar ken temirjol kóligi basqarmasynyń aýyr agregat mashınısiniń kómekshisi Almat Medibaev, jentek óndi­risi fabrıkasynyń mehanıgi Vladımır Komarov, «Sokolovskaıa» ken shahtasynyń sheberi Vladımır Golýbınsev jáne taǵy basqalar mundaı ataqtyń qurmeti men jaýapkershiligin sezindi. О́sý baspaldaǵy bizde osylaı bastalady. – Mereıli jasqa tolyp otyrǵan mere­kelerińiz aldynda óz ujymyńyzǵa qan­daı tilek aıtar edińiz? – Osyndaı alyp ken kásipornynda qyzmet etkenin, kenshi bolǵanyn bizdiń ujymnyń ár múshesi maqtan etedi. Bizdiń Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginiń úlken ujymy joǵary kásibı bilikti myńdaǵan mamandar men jumysshylardyń, qandaı máselede de senim artatyn pikirlesterdiń komandasy der edim. Men «jetken jetistikke toqmeıilsimeı alǵa umtyla bereıik, birge tabysqa jettik, jańa belesterdi de birge baǵyndyraıyq!» degim keledi. О́ıtkeni, alda alar asý kóp, júzege asyrar jańa strategııalyq jobalar kútip tur. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy.