Ultjandy, talantty aqyn Kúderi Joldybaıulynyń shyǵarmashylyǵy haqynda
О́mirdiń tylsym syry – aıaq attaǵan saıyn qoıýlanyp, kúrdelene túsetin san alýan amalyn ońaılyqpen alǵyzbaıdy ǵoı. Tipti, jyldar boıy onyń astarly qatpary kózge shalynbaı, eleýsiz, eskerýsiz jata beretinine de kýá bolyp júrgendeımiz. Oljaly kómbeni qazý úshin de áldebir sebep, negiz, maqsatqa túıilgen úlken muratty oı-pikir qajettigi belgili. Myna qyzyqty qarańyzshy, Qostanaı oblysy, Qamysty óńirindegi Bestaý on bir jyldyq mektebin 1965 jyly bitirgen túlekterdiń ishinde Kúderi Joldybaıuly (1861-1931 j.j.) deıtin aıtýly aqynnyń týǵan nemeresi Mereke Nábıulynyń eleýsiz júrgenin kim bildi deseıshi sol kezde! Bilmek turǵaı, sanamyzǵa kirmepti, túısikke de túrtkilenip enbepti. Bir biletinimiz – boıy keıin býlyǵyp ósken bákene Merekeniń qyzdardyń týǵan kúnine kádimgideı jigin jatqyzyp, móp-móldir sezim sebezgiletip óleń jazyp ákeletindigi edi. Sonda qyzdardyń óleń býymen balbyrap, ózgeshe kúıge túsip ketetinin ańǵaryp qalǵan keıbirimiz «Áı,tasta, mynaýyń óleń emes...», – dep qyzǵanyshtan qyp-qyzyl bolyp ketetinbiz. О́leń júregin terbemese, qyzdar muńdy oıǵa bata ma deseıshi. Demek, sol arnaý óleńderde ýyzdyń dámi bolǵany ǵoı...
Jyldar óte bergen. Eseıe kele, joǵary oqý ornyn bitirip, oblystyq gazettiń jankeshti jumysyna jegilgen tustarda, ıaǵnı, ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń basynda Torǵaıda Kúderideı aqyn ótkenin emis-emis qulaǵymyz shala bastaǵan. Kókiregi oıaý qarttardyń onyń keıbir shýmaqtaryn taqpaqtap otyrǵany jadymyzda qalypty. Sondaı bir jalyndy jyrǵa degen ystyq yntyzarlyq sátim sanamdy áli kúnge sáýlelendirip turǵan sekildi. Oraq tildi aqynnyń: «Et jemeıdi, shóp suraıdy Kúderi, Qıyn eken er jigittiń júderi. Áli-aq keter mal jaıylyp bir kúni, Aǵytylsa zymystannyń shideri...» – degen óleń joldary balań júregimizde jeńil jattalyp qalǵan-tyn. Mazmun, mánine tereń boılamasaq ta tirshiliktiń taýqymetin tilge tirek etkenin ańǵaratynbyz. Aqynnyń áldenege qatty ezilip alańdaıtynyn sezetinbiz...
Endi, qazirgi talǵammen álgi bir shýmaqtyń ár jolyn zerdelep kórsek, Kúderi aqynnyń el muńyn, áleýmettik teńsizdik álimjettigin ótkir ájýalap órgenine tánti bolamyz. Mal-dúnıe orny tolyǵatynyn, sharýa, kúnkóris jaıly arnaǵa túsetinin meńzeı otyryp, al biraq el rýhy kóterilip, ult órken jaıatyn kúndi tusaýlap tastaǵan alyp ımperııanyń qursaýynan qashan ǵana qutylyp, derbes ómir súredi ekenbiz degendeı, ulaǵatty umtylys syryn jarqyrata ashyp beredi. Túp-túısigi belgili – Táýelsizdikti armandaý! Aıtylmaıtyn kezde aıtyp tastaǵan netken batyr júrek, qyran túlek jan edi. «Áli-aq keter mal jaıylyp bir kúni, Aǵytylsa zymystannyń shideri...» – dep tas túıin jasaıdy. Tuǵyrly túıin! Táýelsizdik áne-mine kelgeli turǵandaı zor úmitpen eleń etkizedi. Ázirge zymystannyń qatty burap salǵan buǵaýly shideri ǵana el demin taryltyp, rýhyn júnjitip, bodaýlyqtyń bodanynda shyjǵyryp eńseni ezip, kóterpeı turǵanyn aıqyn ańǵartady. Endi tek sol zymystan shiderin byrt-byrt úzýdiń amaldaryn izdestirý kerek! Bodandyqtan – bostandyqqa jol sonda ǵana saırap jatpaq. Mundaı kúreske qaıtip qol jetpek? El jıylyp nendeı qareket etpek? Onyń da maqsatty joldary aqynnyń biraz óleńderi men dastandarynda aıqyn sheshimin tapqan eken.
О́kinishke qaraı, Kúderi aqynnyń ondaı batyl sheshimderine biz keıinirek qanyqtyq. Bálkim, ondaı múmkindik týmas pa edi, eger nemeresi Mereke men kelini Baqyt ekeýi ata muralaryn jalyqpaı izdep, Almaty, Astana, tipti, oblystardaǵy muraǵattardan derek surastyryp úlken izdeniske túspese. Sonyń nátıjesinde Kúderi aqynnyń búginge shekti beımálim bolyp kelgen biraz týyndylary jınaqtalyp qalypty. Olardyń ishinde «Meshin – jut jyly», «Amankeldiniń Torǵaıdy alýy», «Kúıik kóldiń basynda», t.b. óleńderi qýatty kerneýimen erekshelenedi. Zymystannyń shideri aǵytyla bastaǵanynyń jarqyn kórinisterin osy týyndylardan ańdap, baıqap, aqynnyń kóregendik, boljaǵysh qasıetterine tántiline túsemiz.
Uly ustaz Y.Altynsarınniń batasyn alyp, bilimdi bolǵan Kúderi Joldybaıuly 1916 jyly ult-azattyq kóterilisine qatysyp, ýytty óleń-jyrlarymen de, naqty is-qımylymen de eldiń kózinde júrgen aıtýly tulǵa retinde qalyptasty. Keıbir derekkózderine qaraǵanda, onyń sol tustaǵy Alash zııalylarymen qarym-qatynasy turǵysynda da oı órbitýge bolatyn sekildi. Árıne, almaǵaıyp zamanda pikir alýandyǵy, kózqaras qaıshylyǵy bolýy zańdy ǵoı. Degenmen, aqynnyń keleshek jarqyn ómirge degen ustanymynyń solqyldaqsyz, berik bolǵandyǵy onyń óleńderinen jete seziledi.
– Atamnyń qadımshe jazbalarynyń birazyn osy árip tanýshyny áreń taýyp aýdarttyryp aldym,– dep Mereke ata aldyndaǵy paryzǵa adaldyǵyn ańǵartyp ótti. – Solardyń ishinen qazaqshalanǵan bir dúnıesi, óziniń tól shyǵarmalarymen qatar, Maǵjan Jumabaevtyń «Sholpannyń kúnási» áńgimesiniń úzindileri bolyp shyqsyn. Sonda deımin-aý, atam ulylardyń eńbegin jazyp taratqanǵa uqsaıdy. Nemese úırený, elikteý nıetimen osylaısha yqylas qoıdy ma eken! Qandaı oıy bolsa da ulaǵatqa ulasqan taza nıet emes pe?
Iá, osyndaı derekterge súıene otyryp, Kúderi Joldybaıulynyń óz zamandastary Ahmet Baıtursynovpen, Mirjaqyp Dýlatovpen, Maǵjan Jumabaevpen kezdesýi ábden múmkin-aý degen oıǵa kelemiz. Júzbe-júz jolyǵysty ma? Ol jaǵy beımálim. Biraq qandaı kózqarasty kúıttese de rýhanı jaqyndastyǵyna eshqandaı shúbá keltirýge bolmas. Sózimizge bir dálel, Torǵaıdaǵy Ahmet Baıtursynov ushqan altyn uıa – aqyndar mektebiniń bastaýynda Seıdahmet Beısenulynyń esimi atalyp, odan keıin Otynshy, Esenjol jyraý, Aqmolda, Ábiqaı, Kúderi bolyp jalǵasa túsýiniń ózindik altyn arqaýly júıesi bar ekendigin taǵy da qaıtalamaqpyz. Iаǵnı, osy dúldúl aqyndar shoǵyrynyń sapyna kirýiniń ózi Kúderiniń eldiń tańdaýly jyrshysy bolǵanyn aıǵaqtaı túspeı me! Bir basyna sonsha tabıǵı daryn, talant, t.b. qasıet daryǵan onyń ádebıettegi ámbebaptyǵyn Qazaqstan Ulttyq ensıklopedııasyndaǵy myna anyqtaýlar odan ári baıyta, ústeı túsedi eken. Onda: «Kúderi Joldybaıuly (1861, qazirgi Qostanaı oblysy, Jangeldın aýdany, Saryqopa boıy – 1931, sonda) – halyq aqyny, jyraý. Jastaıynan án, jyr aıtyp, halyq arasynda keń tanylǵan. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisti bar yntasymen qoldap, jalyndy jyrlar shyǵardy... О́leńderi, Hamzamen aıtysy, kóptegen syqaq-ázilderi saqtalǵan. Kóterilis taqyrybyn arqaý etken birneshe óleńderin P.N.Kýznesov orys tiline aýdarǵan».
Kórmeısiz be, aqyndyǵyna qosa jyraýlyǵy, aıtyskerligi, taǵy bir qyry – ázil-syqaq óleńder jazatyndyǵyn bilip otyrmyz. Mundaı aqyndar zamannyń zar-nalasyn jyrlap, bolashaq kúnniń arman-múddesin asqaqtatýǵa eren eńbek etkeni belgili. Kóksegenderi kelip otyr emes pe? Qazaq elinde Táýelsizdik tańy atty.
Osy táýelsizdiktiń buıyrtqany shyǵar, Kúderiniń nemeresi Mereke men kelini Baqyt jatpaı-turmaı izdenip, ata murasyn jınastyryp, bir izge salyp, kitap etip shyǵarǵaly jatyr eken. Olardyń bul jankeshti eńbegine qalaı razy bolmassyz. Ekeýi de bilimdar: Mereke – elimizge belgili tájirıbeli sý ınjeneri, zeınetker. Al Baqyt Nazykeqyzy bolsa, fılolog. Uzaq jyl Almatydaǵy «Qazaqstan» baspasynda jemisti jumys istegen. Qazir Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq banktiń Astana fılıalynda eńbek etýde. Mine, osyndaı urpaqtar ata-baba amanatyna adaldyǵyn árdaıym isimen dáleldep júrgeni shattanys sezimge bóleıdi eken.
Sóz reti kelgende aıtaıyq, kezinde qart jýrnalıst Bógetbaı Álmaǵambetov, satırık-jazýshy Seıit Kenjeahmetov úsheýimiz qol qoıyp, Torǵaı óńirinde týyp-ósken Seıdahmet Beısenuly, Jarbasty Mátibaı Sarbasuly, Esenbaı Sasanuly, Esenjol Januzaquly, Ábiqaı Nurtazauly, Aqmolda Arǵynbaıuly, Kúderi Joldybaıuly sekildi oraq tildi, ot aýyzdy aqyndardyń eńbekterin «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jınaǵynyń jańa basylymynda eskerip, jarııalaý jóninde respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde maqala jarııalaǵan edik. Odan ázirge nátıje shyqpaǵany kóńildi pástendiredi. Biraq bul másele kún tártibinen túspese eken degen ótinishimizdi taǵy qaıtalaǵymyz keledi.
Kúderi aqynnyń óleńderi «Ushqyn» gazetinde de jarııalanyp turypty. Bul gazettiń búgingi «Egemen Qazaqstannyń» bastaýynda turǵanyn eskersek, 95 jyldyq tarıhy bar tól basylymymyzdyń avtory bolǵan Kúderi aqynnyń shyǵarmashylyǵyna degen súıispenshiligimiz tipten eselene túsetini aıan.
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.
