Tarıh • 24 Qańtar, 2023

ALJIR tutqynynyń sýreti

64 ret kórsetildi

О́tken jyly Almatyǵa sapar barysynda qalalyq arhıvke bas suqtym. Atalǵan mekemeniń bas sarapshysy Láıla Qasymqyzy ózi bastap, shań basqan sórelerdi aralatty. Qazaq rýhanııatyna, el men jer taǵdyryna úles qosqan asyl tulǵalardyń kóbiniń jeke qujattary sonda saqtalypty. Solar­dyń ishinen kózime ottaı basylǵany Zaǵfı Tinálı­nanyń bir sýreti hám ol týraly málimetter boldy.

Qapelimde «halyq jaýynyń» áıeli atanyp, ALJIR lagerine jer aýdarylǵan, ótken ǵasyrdyń zulmat jyldarynda taýqymetti taǵdyr keshken Zaǵfı Tinálınanyń ómiri aıadaı bir maqalaǵa syıa qoımas. Ol 1911 jyly qazirgi Aqmola oblysyndaǵy Ar­shaly aýdanynyń Babataı aýylynda dúnıege kelgen. Qazaq mektebi bol­maǵandyqtan bastaýysh synypty ta­tar (keıbir derekterde bastaýysh sy­nyptyq orys mektebi) mektebinde oqypty. Mektepti bitirgennen soń, Qy­zyljardaǵy muǵalimder daıarlaıtyn tehnıkýmǵa oqýǵa túsip, jalǵasty bilim alady. Sol kezde ózinen «Qazaq ádebıeti» páninen baqylaý al­ǵan aqyn Maǵjan Jumabaev ekenin keıinnen biledi de, oǵan degen ystyq sezimin júreginde saqtap ótedi.

Zaǵfı Tinálına ózi oqıtyn teh­nı­kýmnyń aǵartý jumystaryna bel­sene atsalysyp, horda qazaqsha án oryndaıdy. Atalǵan hor 1928 jyly Máskeý qalasynda ótken keńes oda­ǵynyń búkilodaqtyq ortalyq atqarý komıteti sessııasynda qaty­sý­shy­lar aldynda óz ónerlerin kór­setip, «Qazaqstannyń birinshi hory» degen dańqty atqa ıe bolady. Osy sa­parda Zaǵfı bastaǵan ónerli qyz­dar Kommýnıster partııasynyń qaı­ratkeri Nadejda Krýpskaıamen kezdesedi. Osy týraly Tinálına óz esteliginde: «Sender, Shyǵys qyzdarynan shyqqan alǵashqy qarlyǵashtarsyńdar. Keńes ókimeti bergen quqyqtaryńdy paıdalanyń­dar. Oqyńdar, senderdiń taǵdyrlaryń óz qoldaryńda. Saýatsyzdyqpen kúresińder» degen sózderi meniń máńgi esimde» dep jazady. Jazǵy kanıkýl kezderinde tehnıkým komsomoldary aýyldarǵa baryp saýat ashý jumystaryn júrgizedi. «1929 jyly qurbym Marhaba ekeýmiz Qaraǵandynyń jaılaýynda Qyzyl otaý tigip, jalpy halyqty saýat ashýǵa sha­qyrdyq. Bizge «kelem» dep ýáde ber­genderimen aýyl atqa miner­leri­nen qaımyqqan jurt bizge kele almady. Ne isteý kerektigin bilmeı dal bolǵan bizder, keshke kıizúı syr­tynda otyryp, halyq ánderin, Sáken Seıfýllınniń, Sholpan Iman­baevanyń ánderin aıttyq. «Qa­zaq­stannyń birinshi hory» degen ataǵymyz boldy ǵoı, biz ándi óte jaqsy aıtatynbyz. Janymyzǵa jastar jınala bastady, artynsha aýyl adamdary da keldi. Osylaısha, bizdiń Qyzyl otaý jumysy alǵa basty», deıdi ol sol kezdegi eldiń mádenı ómirin sıpattaı kele.

1934 jyly Zaǵfı Sádýaqasqyzy sol kezderi Qazaq baspasynyń bas redaktory bolǵan azamat Abat Áli­baevqa turmysqa shyǵady. Úsh jyl ótken soń, ótken ǵasyrdy qyzyl qan­ǵa boıaǵan qýǵyn-súr­gin bastalady. Atyshýly kezeń qa­natyn qataıtyp, endi ǵana jańa ómir bastaǵan Zaǵfı Tinálınany da aınalyp ótpeıdi. Jary «halyq jaýy» dep ustalyp, abaqtyǵa qamalady. О́zi par­tııa qatarynan jáne jumystan shet­tetiledi. Onymen qoımaı, 1938 jyldyń 10 sáýirinde sotsyz jáne ter­geýsiz bas bostandyǵynan aıyryp, ALJIR lagerine aıdaıdy. Kolonııada ol Beıimbet Maılınniń, Qaısar Tásh­tıtovtiń, Zárip Temirbekovtiń áıel­derimen birge qıyn kúnderdi ótkizedi. «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, úsh jyl túrmede otyryp bosatylǵan kezde Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bas­talady.

1937 jyldyń aýyr zardaby men «halyq jaýynyń» áıeli delingen jala onyń sońynan bir eli qal­maıdy. Araǵa jıyrma jyl salyp, 1956 jyly 6 qazanda Túrkistan ás­ke­rı okrýgi áskerı trıbýnalynyń anyq­taýy boıynsha Zaǵfı Tinálına aqta­lady. 1957 jyldyń 7 qyrkúıeginde KSRO Joǵarǵy sotynyń áskerı kol­legııasynyń anyqtaýy boıynsha onyń kúıeýi Abat Álibaev ta aqtalady.

Meıli qandaı azapty kúnderdi basynan ótkizse de, ol halyq aǵartý salasynda úlken ister tyndyrady. Onyń bul eńbekteri jeke muraǵattarynda altyn áriptermen jazylǵany shyn­dyq. Qordaǵy qujattarda Zaǵfı Sá­dýaqasqyzynyń pıonerler, komsomoldar arasynda bolǵan, ártúrli jıyndarda sóılegen sózderi, qazaq halqynyń biregeı tulǵalary Sáken Seıfýllın jáne ózi syılaǵan, qurmettegen asyl ustazdary týraly, N.K.Krýpskaıanyń qabyldaýynda bolýy, ALJIR lageri­ne ketken ákesi B.Tinálın, jubaıy A.Álibaev týraly estelik jaz­balary, Aqmola oblysynyń partııa jáne komsomol ardagerleriniń estelikteri; Aqmoladaǵy komsomol, pıoner uıymdarynyń, áıelder qozǵalysynyń qurylýy týraly jazbalary onyń sanaly ǵumyrynyń kýágeri ispetti.

Bizdi eleń etkizgeni Zaǵfı Tinálına­nyń jeke qor qujattaryndaǵy Sáken Seıfýllın týraly esteligi boldy. 339 qordaǵy 27 betten turatyn 5-iste Zaǵfı Sádýaqasqyzy jınaqtaǵan Sáken Seıfýllın týraly jaryq kór­gen maqalalar, 1988 jyly Se­lı­nograd qalasynda aqynǵa arnalyp ashylǵan mýzeıdiń afıshasy jáne ańyz adammen kezdesýleri týra­ly esteligi toptastyrylǵan. Ol osy esteliginde: «Men Sáken Seı­fýl­lınmen birneshe ret kezdestim. Alǵashqyda bala kezimde kórdim jáne qyzmet barysynda kezdestim», dep jazady.

1934 jyly Zaǵfı Sádýaqasqyzy Almaty qalasynda Qazaq О́lkelik komsomol komıtetiniń bıýro múshe­si jáne Balalar kommýnıstik uıymy bıý­rosynyń tóraıymy qyzmetin atqarady. Osy kezderi balalarmen jumys isteý úshin ádistemelik nus­qaýlyqtar bolmaǵandyqtan, Qazaq О́lkelik partııa komıtetiniń úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Ilııas Qabylov qazaqtyń irileri Ilııas, Sáken, Beıimbet aǵalarmen kezdesý uıymdastyrady. Bul kezdesýge Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ábdilda Tájibaev, Abat Álibaevtar qatysqan eken. Kezdesý barysynda Zaǵfı Tinálına balalarǵa arnalǵan kórkem ádebıet pen bala tárbıesine arnalǵan nusqaýlyqtar joq ekendigin aıtady. «Jas mamanǵa birinshi bolyp qoldaý kórsetken de, balalar úshin jazatyn jazýshylar kerektigin jáne balalar ádebıeti bólimin ashý týraly usynys jasaǵan da Sáken aǵa», dep jazady Zaǵfı Tinálına.

Bul qoljazba estelikte 1967 jyly Selınograd qalasyndaǵy M.Gorkıı atyndaǵy drama teatrynda qoıylǵan Sábıt Muqanov jazǵan «Sáken Seıfýllın» pesasy týraly málimetter berilgen. Basty róldi – G.Ponomarenko, Sá­kenniń anasy Jamaldyń rólin – A.Bojenko somdapty. Spektaklge S.Seıfýllınniń jary Gúlbahram da qatysypty.

Ultymyz tarıhyndaǵy máde­nı ortalyqtardyń alǵashqy qarly­ǵash­tary­nyń biri de biregeıi, ALJIR tut­qyny Zaǵfı Tinálına týraly el ishinde áli de tolyp jatqan derekter bolýy bek múmkin. Al onyń ómirge, bolashaqqa tike qarap turǵan osy bir sýreti keshegi qazaq qyzdarynyń qan­daı qıyndyq kórse de, eshkimge ılik­peı, bas urmaı, tik júrgenin beı­ne­leı­di.

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent qolónershiler kórmesin aralady

Prezıdent • Búgin, 21:01

Uqsas jańalyqtar