Parlament saılaýy – saıası reformalardyń jalǵasy

Daıyndyq barysy

Jalpy, Májilis pen máslıhat depý­tat­tyǵyna úmitkerlerdi usyný saılaýdy taǵaıyndaý týraly Jarlyq jarııa­lanǵan kúnnen bastalady. Sóıtip, 20 kúnge sozylady. Osylaısha, 20 qań­tar­dan 18 aqpanǵa deıin jalǵasady. Saılaý aldyndaǵy úgit-nasıhat 18 aqpan kúni saǵat 18:00-de bastalyp, 18 naýryz saǵat 00:00-ge deıin. 18 naý­ryz – «tynyshtyq kúni». Saılaý kúni ýchas­ke­lerde daýys berý jergilikti ýaqyt boıyn­sha saǵat 07:00-den 20:00-ge deıin. Budan keıin ýchaskelik saılaý komıssııalary daýys sanaýǵa kirisip, onyń nátıjesi týraly hattama toltyrady. Doda 59 kúnge sozylady.

Saılaý ótkiziletini belgili bolǵannan bastap Ortalyq saılaý komıssııasy saıa­sı dodaǵa daıyndyqty bastap ketti. Solardyń biri – elektorattyń tizimin jasaý. О́ıtkeni azamattar osy arqyly konstıtýsııalyq daýys berý quqyǵyn júzege asyrady. Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Konstantın Petrovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizde 12 mıllıonǵa jýyq adam daýys berýge qatysa alady.

Tizimge azamattar turaqty tirkelgen jeri boıynsha qosylady. Budan bólek, daýys bergisi keletin ýchaskelerine ótinim berý múmkindigi qarastyrylyp otyr. Ortalyq saılaý komıssııasynyń 2023 jylǵy 1 qańtardaǵy málimetke sáıkes ázirlegen tizimine turǵylyqty jeri boıynsha bólingen 11 970 406 saılaýshy engen. Túrkistan oblysynda saılaýǵa qatysýshy quqyǵyna ıe azamattar sany boıynsha birinshi orynda tur. (1 177 507 adam). Al eń azy – Ulytaý oblysynda tirkelgen (138 277 adam).

Tizimdegi saılaýshylardyń qaı­talanýyn boldyrmaý úshin OSK barlyq óńirdegi málimetterdi qosymsha taldaıdy. Eger qaıtalanǵan derekter anyqtalsa, onda OSK óńirlerdiń jer­gilikti atqarýshy organdaryna tizimdi retke keltirýdi tapsyrady. Osyndaı tekserý tártibi tizimniń qaıtalanýyna jol bermeıdi. Árbir azamat saılaý tizimine bir ret qana engiziledi. Sonymen qatar saılaýshylarǵa ózderiniń tizimde bar-joǵyn jeke tekserýge múmkindik beriledi.

Úmitkerlerge qoıylatyn talap

Ata zańymyzǵa engizilgen tolyqtyrý men ózgeristerge sáıkes bıyldan bastap Májilis depýtattaryn saılaý proporsıonaldy-majorıtarly júıe boıynsha ótedi. Buǵan deıin tómengi palatada 107 depýtat bolsa, konstıtýsııalyq reformadan keıin olardyń sany 9 depýtatqa qysqardy. Osylaısha, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes biryńǵaı jalpyulttyq saılaý okrýgi aýmaǵy boıynsha Májilistiń 69 depýtaty, bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha 29 depýtat saılanady.

Parlament Májilisiniń depýtat­tyǵyna sońǵy 10 jyl boıy Qazaqstan aýmaǵynda turatyn, 25 jasqa tolǵan azamat kandıdat bola alady. Máslıhat depýtattyǵyna 20 jasqa tolǵan azamat úmitker atanýǵa quqyly. Zańda belgilengen tártippen ótelmegen nemese alynbaǵan sottylyǵy bar adam jáne sybaılas jemqorlyq qylmys pen sybaılas jemqorlyq quqyqbuzýshylyq jasaý­da kinási zańda belgilengen tártippen sotta anyqtalǵan adamnyń Májilis pen máslıhat depýtattyǵyna túsýi shektelgen.

Sonymen qatar Májiliske úmitkerler zańǵa sáıkestigi anyqtalǵannan keıin Ortalyq saılaý komıssııasynyń shotyna belgilengen eń tómengi jalaqynyń 15 eselengen mólsherinde saılaý jarnasyn tóleý mindeti belgilengen. Saılaý qorytyndysy boıynsha kandıdat Májilis depýtattyǵyna saılansa nemese keminde 5 paıyz qoldaý ıelense, sondaı-aq kandıdat qaıtys bolǵan jaǵdaıda jarna kandıdatqa qaıtarylady. Iаǵnı bıyldan bas­tap eń tómengi jalaqy mólsheri 70 myń teńge ekenin eskersek, Májilis depýtattyǵyna saılaý jarnasy 1 mln 50 myń teńgeni quraıdy. Máslıhat depýtattyǵyna kandıdattyń saılaý jarnasy eń tómengi 5 jalaqyǵa teń (350 myń teńge).

Partııalyq tizim boıynsha saılanatyn úmitkerlerdi saıası partııalar usynady. Al bir mandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha dodaǵa túsetin kandıdattar saıası partııalar, qoǵamdyq birlestikter, olardyń qurylymdyq bólimsheleri (fılıaldary men ókildikteri) jáne azamattar ózin-ózi usyný arqyly saılanady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen saılaý tizimine áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota týraly norma engizilgeni málim. Endi olardyń qataryna múmkindigi shekteýli jandar qosylmaq. Osylaısha, olardyń bılik minberinde óz daýysyn estirtýge tolyq jaǵdaı jasalady. Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirovtiń aıtýynsha, bul norma depýtattyq mandatty bólý kezinde de qoldanylady. Sanattaǵy ókilderdiń – áıelderdiń, jastardyń, múgedek adamdardyń sany jıyntyǵy boıynsha partııa alǵan depýtattyq mandattardyń jalpy sanynyń keminde 30 paıyzyn quraýǵa tıis. Osy oraıda N.Ábdirov saılaý zańnamasynyń osy normalarynyń da qatań saqtalýyna ýáde berip otyr.

Básekege túsetin partııalar

Bıylǵy saılaýǵa 7 partııanyń qatysýyna múmkindigi bar. Olar: «Qazaq­stannyń Halyq partııasy», «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıot­tyq partııasy, Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııasy, «Amanat» partııasy, «Aq jol» Qazaqstan­nyń demokratııalyq partııasy, «Baı­taq» jasyldar partııasy jáne «Res­publica» partııasy. Degenmen «Baıtaq» pen «Respublica» partııalary jańa­dan tirkelgenin eskersek, olardyń máslıhat saılaýyna qalaı qaty­satyny áli tolyqqandy túsinikti emes. О́ıtkeni buǵan deıin Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy N.Ábdirov «Baıtaqtyń» tıisti qurylymdyq bólimsheleriniń bolmaýyna baılanysty Atyraý, Qaraǵandy jáne Qyzylorda oblystarynda ǵana máslıhat depýtatyn saılaýǵa qatysatynyn aıtqan bolatyn. «Respublica» partııasy tıisti qurylymdyq bólimshelerdiń joqtyǵy saldarynan máslıhat saıla­ýyna jiberilmeıtinin jetkizgen. Atalǵan partııalardyń qalalyq máslıhattar saılaýyna qatysý-qatyspaýyn Ortalyq saılaý komıssııasy sheshedi.

Sondaı-aq óńirlerdegi máslıhattarǵa qansha depýtattan saılanatyny da anyqtalyp jatyr. Máselen, Aqmola oblysynda 249 depýtat belgilenedi. Atyraý oblysynda úmitkerler túrli deńgeıdegi máslıhattaǵy 140 orynǵa talasady. Aqtóbe oblysynda barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattyǵyna 205 mandat berilgen. Soltústik Qazaqstan oblysy saılaý komıssııasy baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, óńir boıynsha máslıhattarǵa 193 depýtat saılanbaq. Qaraǵandy oblysynda 200-den astam adam máslıhatqa túsedi. Batys Qazaqstan oblysynda túrli deńgeıdegi máslıhatqa 188 mandat bólindi. Qostanaı oblysynda 264 depýtat saılanady. Pavlodar oblysynda úmitkerler 189 orynǵa talasady. Qalǵan óńirler boıynsha tizimder áli jasalyp jatyr. Aıta keterligi, oblystyq máslıhat aralas júıe boıynsha, ıaǵnı 50 paıyzy partııalyq, 50 paıyzy bir mandattyq okrýg arqyly saılanady. Al qalalyq jáne aýdandyq máslıhattar tolyqtaı majorıtarlyq júıe boıynsha ótedi.

Halyqaralyq qoǵamdastyq pikiri

Qazaqstandaǵy saıası ózgeristerdi halyqaralyq qoǵamdastyq jiti qada­ǵa­laıtyny belgili. Ol túsinikti de. О́ıt­keni toǵyzynshy terrıtorııa jer kóle­mi­men ǵana emes, qazba-baılyǵymen de kóp­tegen ınvestordy qyzyqtyrady. Onyń úsine, elimizge salynǵan mıllıon­daǵan qarajattyń taǵdyry da Qazaq­stan­daǵy saıası ahýaldyń turaqty­ly­ǵy­na baılanysty. Sondyqtan álem úshin Qa­zaq­stannyń demokratııalyq dań­ǵyl jolǵa túsip, ádil saılaý ótkizgeni mańyz­dy.

Osy oraıda, sheteldik birqatar sarapshy eldegi saılaýǵa qatysty pikirin bildirip úlgerdi. Máselen, «Second Floor Strategies» konsaltıngtik fırmasynyń prezıdenti Alehandro Sanchestiń aıtýynsha, halyqaralyq qoǵamdastyq, onyń ishinde Vashıngton Qazaqstandaǵy saılaýdyń ádil ári ashyq bolǵanyn qalaıdy.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń tómengi palatany taratyp, jańa saılaý kúni retinde 19 naýryzdy tańdaýynda eki maqsat bar. Birinshiden, qazirgi bılik burynǵy bıliktiń jalǵasy emes ekenin jáne onyń yqpalynda bolmaıtynyn dáleldeıdi. Ekinshiden, Qazaqstan hal­qyna Qasym-Jomart Toqaevtyń pre­zı­denttigi kezinde memlekettik basqarý men saıası ókildiktiń utymdy jumys isteıtinin kórsetedi. Qazaqstan Pre­zıdenti turǵyndardyń talap-tilek­terin tyńdaıtyn «estıtin memleket» qurýǵa ýáde berdi. Qazaqstan halqy óz­deriniń kózqarasy qurmetteletin jáne eskeriletin elde turýǵa laıyq», deıdi A.Sanches.

«New Lines Institute for Strategy & Policy» oqytý jáne taldaý ónimderi baǵdarlamasynyń aǵa taldaýshysy jáne basshysy Evgenıı Chaýsovskııdiń pa­ıymdaýynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń naýryz aıynda kezek­ten tys parlamenttik saılaý ótkizý týraly sheshimin qaıta saıası qury­lym­daý úderisiniń jalǵasy retinde qaras­tyrǵan jón. Sarapshy Qazaqstan ishki jáne syrtqy saıasatty syndarly damý jolyna túsirýge baǵyttalǵan keń aýqym­dy ózgerister prosesiniń sońǵy satysyna keldi dep esepteıdi.

Diplomatic World halyqaralyq jýr­nalynyń joba menedjeri Alberto Týrkstranyń pikirine súıensek, Qazaq­standa budan on jyl buryn baıqalmaǵan oń ózgeris júrip jatyr. Ol jańadan jasaqtalatyn Qazaqstan úkimeti batyl qadam jasaýy qajet ekenin alǵa tartty.

«Ekonomıkalyq turǵyda qarasaq, Qazaq ekonomıkasyn monopolııadan qutqarý jáne zańsyz baıyǵan olıgarh­tardyń qarajatyn qaıtarý úlken erik-jigerdi talap etedi», deıdi A.Týrkstra.

Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııa boıynsha dıplomatııalyq qyzmet bóliminiń basshysy Dıetmar Krıssler aldaǵy saılaý Qazaq eli úshin syndarly sát ekenine ekpin beredi.

«2023 jyldyń alǵashqy jartysynda ótetin Parlament saılaýy Qazaqstannyń jańa basqarý modeline kóshkenin dáleldeýine berilgen mol múmkindik», deıdi D.Krıssler.