Pikir • 30 Qańtar, 2023

Aýyldy namysshyl aǵaıyn kóteredi

90 ret kórsetildi

Aýyl sharýashylyǵyn damytý isinde áli kúnge deıin ashyp aıtpaı kele jatqan bir úlken kemshiligimiz – qazaq halqynyń ulttyq bolmysy men onyń jeriniń erekshelikterine durys nazar aýdarmaıtynymyz. Muny men uzaq jyldar boıy jýrnalıst retinde Úkimet otyrystaryna turaqty túrde qatysyp, maqala daıyndaǵan kezimde baıqadym.

Shynyn aıtý kerek, aýyl sharýashylyǵyn damytý isine keıingi jyldary az kóńil bólingen joq. Máselen, 2002-2004 jyldarǵy úsh jyl qatarynan «Aýyl jyldary» dep jarııalanyp, aýyldy qarjylaı qoldaý isi osy kezden bastap qolǵa alynǵany belgili. Sodan beri de aýyl sharýashylyǵyn damytý maqsatynda úlkendi-kishili qanshama baǵdarlama qabyldandy. Bul baǵdarlamalar damyǵan shet memleketter synynan ótken jaqsy tájirıbeler edi. Ár baǵdarlama az ba, kóp pe, áıteýir qajetti qarjymen qamtylyp otyrdy. Biraq sol qarjylardyń qumǵa sińgen sýdaı bolǵanyn baıqaımyz. Sheteldikterdiń jaqsy tájirıbeleri qazaqqa kelgende jaqsy jumys istep kete almady. О́ıtkeni alystaǵy aýyldardyń burynǵysynsha áli de keteýi ketip tur. Aýyldan el kóshýiniń toqtar túri joq. Ásirese bul jaǵdaı shekaralyq óńir­lerge tán bolyp otyr.

Osydan týatyn qorytyndy, meniń oıymsha, endigi kezekte aýyldy damytamyz desek, eń aldymen bólingen qarjyny úılestiretin adamdardyń mentalıteti men ulttyq dás­túrine, otbasylyq qundylyqtaryna mán berýi­miz kerek. Kezindegi keńsharlar men ujym­sharlar júıesi joıylyp, ornyna shar­ýa qojalyqtary qurylǵan kezde osy iske mán bermegendikten aýyldardyń negizgi tiregi bolǵan eńbek adamdarynyń úlken áýletterin, sonyń ishinde malshylar men dıqandar, mehanızatorlar áýletterin aýyldy jerdiń ózinde saqtap qala almadyq. Bir otbasynda ósken bes-alty jigit qoldaryna tıgen azyn-aýlaq maldaryn satyp qurtty da qalaǵa qaraı bet aldy. Biri aýdan ortalyǵyna, biri oblys ortalyǵyna, al endi bireýleri Astana men Almatyǵa qaraı kóshti. Biraq qalaǵa kelip báriniń birdeı joly bolyp kete qoıǵan joq. Osylaısha, eńbek áýletterinde kásiptik qana emes, jalpy tirshilik turǵysynan ydyraýshylyq paıda boldy. Biraq olardyń boıynda bir-birine degen baýyrmashylyq sezimderiniń saqtalyp qalǵanyna ábden senimdimin. О́ıtkeni qazaq halqynyń ult retindegi bir ereksheligi – onyń baýyrmaldyǵy.

Bul baýyrmaldyqtyń ózi uly dalamyzdaǵy myńdaǵan jyldar boıǵy turmys-tirshilik negizinde qalyptasqan edi. Árbir áýlet nemese bir atanyń balalary birlesip kún kórip, on-on bes ári ketse jıyrma shaqty úıden bulaq basynda aýyl qurap otyratyn. Olar ózara tonnyń ishki baýyndaı edi. Úlken keńsharlar júıesi buzylǵan kezde osy bir tarıhı faktini, qazaq tirshiliginiń osyndaı ereksheligin eskerýimiz kerek edi dep oılaımyn. Sonda aýyldarymyz qazirgideı toz-tozy shyǵyp, aýyl halqy qalalarǵa qaraı qoparyla kóshpes te edi.

Degenmen ótken ótti. Al bolashaq úshin eshteńe kesh emes. Aldaǵy ýaqytta aýyldardy damytamyz desek, halqymyzdyń osyndaı ulttyq erekshelikterin eskerip otyrýymyz kerek. Keshegi keńshar ortalyqtary bolǵan iri aýyldardy tirek aýyldary retinde saqtap qalyp, olarda mektep-ınternat júıesin, otbasylyq emhanalardy damytý kerek. Al jappaı jumyssyz otyrǵan halyqty sol aýyldardyń mańyna nemese keshegi keńestik malshylardan qalǵan qystaýlar men kúzeýlerge, jaılaýlarǵa aldaryna mal salyp bere otyryp, áýletter nemese atalastar retinde ydyratý kerek. Bul úshin aýyl sharýashylyǵy jerleriniń ádildikpen bólinýin qaıta qarastyrý qajet.

Eger tórt-bes aǵaıyndy azamattyń qolynda bir-eki otar qoı, eki-úsh úıir jylqy, júz shaqty sıyr bolsa, qazaqtyń týsyrap jatqan dalasy malǵa qaıtadan tez tolar edi. Mundaı jaǵdaıda birneshe áýlettiń basyn qosyp, kooperatıvter qurý da áldeqaıda jeńil júrgen bolar edi. Eń bastysy, qazaq myńdaǵan jyl boıy synnan ótken dástúrinen jańylmaı ózin-ózi qaıta tapqan bolar edi. El ishine bereke men birlik kirer edi. Meniń oıymsha, osy jolmen qazirgi aýyldarda qordalanǵan kóptegen máseleni sheshýge bolady. О́ıtkeni negizgi másele retke kelse, túıinder ózinen-ózi tarqatyla beretini anyq.

Árıne, bul – bir jylda nemese on jyldyń ishinde tolyq sheshimin tabatyn másele emes. Eń bastysy, ózimizdiń qaıda baǵyt ustaıtynymyzdy qazirden bastap bilýimiz kerek. Sonda jyldar ótken saıyn júris te shıraı bermek.

 

Uqsas jańalyqtar